Trong suốt khoảng thời gian này, Yeobright vẫn luôn dằn vặt ít nhiều về trách nhiệm của mình đối với người em họ Thomasin. Cậu không khỏi cảm thấy đó sẽ là một sự lãng phí đáng thương cho một tâm hồn dịu dàng nếu sinh linh mềm mại ấy bị định đoạt từ giai đoạn đầu đời này trở đi phải chôn vùi những phẩm chất đáng yêu giữa chốn thung lũng đồi hoang và dương xỉ cô độc. Nhưng cậu chỉ cảm nhận điều này dưới góc độ của một người tính toán, chứ không phải với tư cách của một người tình. Niềm đam mê của cậu dành cho Eustacia vốn dĩ đã vắt kiệt phần lớn cuộc đời cậu, và trong cậu chẳng còn lại chút phẩm chất tối cao nào nữa để có thể ban phát. Cho đến lúc này, điều hiển nhiên là cậu không thể nảy sinh bất kỳ ý định kết hôn nào với Thomasin, dù chỉ để làm tròn ý cô.

Nhưng đó chưa phải là tất cả. Nhiều năm trước, trong tâm trí mẹ cậu từng ấp ủ một ước vọng lớn lao về Thomasin và chính cậu. Nó chưa hẳn biến thành một sự thúc bách, nhưng luôn là một giấc mơ được hoài niệm. Rằng họ sẽ nên vợ thành chồng vào một thời điểm thích hợp, nếu hạnh phúc của không ai trong số họ bị tổn hại vì điều đó – đó chính là ước vọng được nhắc đến. Vậy thì còn con đường nào khác dành cho một người con vô cùng kính trọng ký ức về mẹ như Yeobright? Thật là một thực tế trớ trêu khi bất kỳ ý thích bất chợt nào của các bậc sinh thành, vốn có thể tiêu tan chỉ qua nửa giờ trò chuyện khi họ còn sống, lại được nâng tầm sau khi họ qua đời thành những sắc lệnh tuyệt đối nhất, mang lại hậu quả cho những đứa con tận tụy mà chính những bậc cha mẹ ấy, nếu còn sống, sẽ là những người đầu tiên lên án.

Nếu chỉ vì tương lai của riêng mình, Yeobright đã sẵn sàng ngỏ lời với Thomasin bằng một trái tim rộng mở. Cậu chẳng có gì để mất khi thực hiện hy vọng của một người mẹ đã khuất. Thế nhưng, cậu lại sợ hãi khi phải nghĩ đến cảnh Thomasin kết hôn với cái thể xác khô héo của một người tình mà giờ đây cậu cảm nhận được ở chính mình. Trong con người cậu lúc này chỉ còn lại ba hoạt động sự sống. Một là những bước chân đều đặn gần như mỗi ngày đến nghĩa trang nhỏ nơi mẹ cậu đang nằm; hai là những chuyến viếng thăm cũng thường xuyên không kém vào ban đêm đến khu đất quây quần xa xôi hơn, nơi có phần mộ của Eustacia giữa những người đã khuất; ba là sự tự chuẩn bị cho một sứ mệnh mà dường như chỉ có nó mới thỏa mãn được những khát khao của cậu – sứ mệnh của một nhà truyền giáo lưu động rao giảng điều răn thứ mười một. Thật khó lòng tin rằng Thomasin có thể cảm thấy vui vẻ bên một người chồng với những khuynh hướng như thế.

Tuy vậy, cậu vẫn quyết định sẽ hỏi ý cô và để cô tự đưa ra lựa chọn. Thậm chí với một cảm giác nhẹ nhõm và dễ chịu vì đã làm tròn bổn phận, cậu đã đi xuống nhà tìm cô vào một buổi chiều để thực hiện điều này, khi mặt trời đang in lên thung lũng chiếc bóng dài quen thuộc của mái nhà mà cậu từng thấy không biết bao nhiêu lần khi mẹ cậu còn sống.

Thomasin không ở trong phòng, và cậu tìm thấy cô ở khu vườn phía trước. “Anh vẫn luôn mong muốn, Thomasin,” cậu mở lời, “được nói chuyện về một vấn đề liên quan đến tương lai của cả hai chúng ta.”

“Và anh định nói điều đó ngay bây giờ sao?” cô nhanh chóng nhận xét, đôi má ửng hồng khi bắt gặp ánh mắt cậu. “Hãy dừng lại một phút đã, Clym, và để em nói trước, vì thật kỳ lạ là em cũng đang muốn nói với anh một chuyện.”

“Cứ tự nhiên nói đi, Tamsie.”

“Em đoán là không ai có thể nghe lén chúng ta chứ?” cô tiếp lời, đảo mắt xung quanh và hạ thấp giọng. “Chà, trước tiên anh phải hứa với em điều này – rằng anh sẽ không giận và không dùng những lời cay nghiệt nếu anh không đồng ý với điều em sắp đề nghị nhé?”

Yeobright hứa, và cô tiếp tục: “Điều em muốn là lời khuyên của anh, vì anh là họ hàng của em – ý em là, một dạng người giám hộ của em – phải vậy không, Clym?”

“À, đúng vậy, anh nghĩ mình đúng là thế; một dạng người giám hộ. Thực ra, dĩ nhiên là thế rồi,” cậu đáp, hoàn toàn bối rối trước điều cô đang nhắm tới.

“Em đang nghĩ đến chuyện kết hôn,” cô bèn thản nhiên bày tỏ. “Nhưng em sẽ không kết hôn trừ khi anh đảm bảo rằng anh chấp thuận bước đi đó. Sao anh không nói gì vậy?”

“Anh hơi bất ngờ một chút. Dù sao đi nữa, anh rất vui khi nghe tin này. Dĩ nhiên là anh sẽ chấp thuận rồi, Tamsie thân mến. Người đó có thể là ai nhỉ? Anh hoàn toàn chịu thua không đoán được. Không, không phải vậy – chính là vị bác sĩ già! – không phải là anh có ý gọi ông ấy là già đâu, vì suy cho cùng ông ấy cũng có lớn tuổi lắm đâu. À – anh đã để ý khi ông ấy đến khám cho em lần trước cơ mà!”

“Không, không phải,” cô vội vã đáp. “Là anh Venn cơ.”

Khuôn mặt Clym bỗng chốc trở nên nghiêm nghị.

“Đấy thấy chưa, anh không thích anh ấy, và em ước gì mình đã không nhắc đến!” cô thốt lên gần như hờn dỗi. “Và em cũng chẳng định nói đâu, chỉ vì anh ấy cứ bám theo làm phiền em mãi khiến em chẳng biết phải làm sao nữa!”

Clym nhìn ra khoảng đồi hoang. “Anh thấy Venn cũng được,” cuối cùng cậu đáp. “Cậu ấy là một người rất trung thực và đồng thời cũng rất khôn ngoan. Cậu ấy lại tài giỏi nữa, điều đó đã được chứng minh qua việc cậu ấy khiến em phải lòng mình. Nhưng thực sự mà nói, Thomasin, cậu ấy không hẳn là—”

“Không đủ làm một quý ông đối với em chứ gì? Đó chính là điều em cảm thấy. Giờ thì em thấy hối hận vì đã hỏi anh rồi, và em sẽ không nghĩ đến cậu ấy nữa. Dẫu vậy, nếu em lấy một ai đó thì em buộc phải lấy cậu ấy – em chỉ nói thế thôi!”

“Anh không nghĩ vậy,” Clym nói, cẩn thận che giấu mọi manh mối về ý định vừa bị ngắt quãng của mình mà cô rõ ràng chưa đoán ra. “Em có thể kết hôn với một người làm nghề chuyên môn, hoặc ai đó tương tự thế, bằng cách dọn vào thị trấn sinh sống và tạo dựng các mối quan hệ ở đó.”

“Em không hợp với cuộc sống thị trấn – vì từ xưa đến nay em vẫn luôn quê mùa và ngốc nghếch như vậy mà. Chẳng lẽ chính anh lại không nhận ra những thói quen nhà quê của em sao?”

“À, khi anh từ Paris trở về thì có thấy một chút; nhưng giờ thì không.”

“Đó là vì anh cũng đã bị nhiễm tính nhà quê mất rồi. Ồ, sống trên phố thì có cho vàng em cũng chịu không nổi! Egdon đúng là một nơi cổ lỗ sĩ nực cười; nhưng em đã quen mất rồi, và em chẳng thể hạnh phúc ở bất kỳ nơi nào khác trên đời này nữa đâu.”

“Anh cũng vậy,” Clym nói.

“Thế thì sao anh lại bảo em lấy một người ở thị trấn nào chứ? Em chắc chắn rằng, dù anh có nói gì đi nữa, em vẫn phải lấy Diggory, nếu như em lấy chồng. Cậu ấy đã đối xử với em tốt hơn bất kỳ ai khác, và đã giúp đỡ em theo nhiều cách mà em còn chẳng biết hết!” Giờ thì Thomasin gần như đang bĩu môi.

“Ừ, cậu ấy đã làm vậy,” Clym đáp với giọng điệu vô tư. “Chà, anh thực lòng ước gì mình có thể nói rằng hãy lấy cậu ấy đi. Nhưng anh không thể quên những gì mẹ anh đã suy nghĩ về vấn đề đó, và việc không tôn trọng ý kiến của bà khiến anh cảm thấy hơi áy náy. Có quá nhiều lý do để chúng ta phải làm những gì có thể nhằm tôn trọng điều đó ngay lúc này.”

“Thôi được rồi vậy,” Thomasin thở dài. “Em sẽ không nói nữa.”

“Nhưng em đâu có bị buộc phải tuân theo mong muốn của anh. Anh chỉ nói lên suy nghĩ của mình thôi.”

“Ồ không – em không muốn tỏ ra nổi loạn theo kiểu đó,” cô buồn rầu nói. “Lẽ ra em không nên nghĩ đến cậu ấy – em phải nghĩ cho gia đình mình mới đúng. Bản thân em sao lại có những thôi thúc tồi tệ đến thế chứ!” Môi cô run rẩy, và cô quay mặt đi để giấu giọt nước mắt.

Clym, dù phiền lòng trước gu thẩm mỹ có vẻ kỳ lạ của cô, nhưng phần nào cũng cảm thấy nhẹ nhõm khi nhận ra rằng dẫu sao thì vấn đề hôn nhân liên quan đến bản thân cậu đã được gác lại. Suốt mấy ngày tiếp theo, cậu thỉnh thoảng nhìn thấy cô từ cửa sổ phòng mình đang thẫn thờ tản bộ đầy buồn bã trong vườn. Cậu vừa có chút tức giận vì cô lại chọn Venn; nhưng rồi lại cảm thấy đau lòng vì đã ngáng đường hạnh phúc của Venn – suy cho cùng, cậu ta cũng là một thanh niên trung thực và chăm chỉ chẳng kém bất kỳ ai trên vùng Egdon kể từ khi cậu ta hoàn lương. Tóm lại, Clym chẳng biết phải làm thế nào.

Đến lần gặp tiếp theo, cô đột ngột nói: “Bây giờ anh ấy đáng kính hơn trước rất nhiều rồi đấy!”

“Ai cơ? Ồ vâng – Diggory Venn.”

“Bác gái chỉ phản đối vì anh ấy là một người bán phấn đỏ thôi.”

“Thôi được, Thomasin, có lẽ anh không biết hết mọi chi tiết trong mong muốn của mẹ anh. Thế nên tốt nhất em cứ tự quyết định theo ý mình đi.”

“Lúc nào anh cũng sẽ cảm thấy rằng em đã coi thường ký ức về mẹ anh.”

“Không, anh sẽ không nghĩ thế đâu. Anh sẽ nghĩ rằng em tin chắc rằng, nếu được chứng kiến Diggory ở vị trí hiện tại, mẹ anh cũng sẽ coi cậu ấy là một người chồng xứng đáng với em. Đó mới thực sự là cảm nhận của anh lúc này. Đừng hỏi ý anh nữa, cứ làm theo ý mình đi, Thomasin. Anh sẽ thấy thỏa mãn thôi.”

Có lẽ Thomasin đã bị thuyết phục; bởi vì chỉ ít ngày sau đó, khi Clym lang thang đến một góc của vùng đồi hoang mà dạo gần đây cậu chưa đặt chân tới, Humphrey – người đang làm việc ở đó – liền nói với cậu rằng: “Tôi rất vui khi thấy bà Wildeve và anh Venn xem chừng đã làm hòa lại với nhau rồi đấy.”

“Vậy sao?” Clym ngẩn ngơ đáp.

“Vâng; và cậu ta cứ luôn tìm cách tình cờ chạm mặt cô ấy mỗi khi cô ấy dắt đứa nhỏ đi dạo vào những ngày trời đẹp. Nhưng thưa ông Yeobright, tôi cứ có cảm giác rằng lẽ ra cô em họ của ông phải lấy ông mới phải. Thật là tiếc khi phải dựng lên hai lò sưởi trong khi chỉ cần một cái là đủ. Theo tôi tin thì bây giờ chỉ cần ông chịu tiến tới là có thể đưa cô ấy ra khỏi tay cậu ta ngay.”

“Làm sao tôi lại có thể nhẫn tâm bước vào hôn nhân sau khi đã đẩy hai người phụ nữ đến chỗ chết cơ chứ? Đừng bao giờ nghĩ đến điều đó nữa, Humphrey. Sau những gì đã trải qua, tôi sẽ coi việc đến nhà thờ cưới vợ chẳng khác nào một vở kịch hề lố bịch. Mượn lời của Job mà nói rằng: ‘Ta đã giao ước với đôi mắt mình; vậy thì sao ta còn có thể nghĩ đến một trinh nữ?’”

“Không, thưa ông Clym, xin đừng nghĩ quẩn thế về chuyện đẩy hai người phụ nữ đến chỗ chết. Ông không nên nói vậy.”

“Thôi được, chúng ta sẽ gác chuyện đó lại,” Yeobright nói. “Nhưng dẫu sao thì Chúa cũng đã khắc lên người tôi một dấu ấn chẳng lấy gì làm đẹp đẽ trong một khung cảnh tình tứ. Trong đầu tôi lúc này chỉ có hai ý định duy nhất. Tôi sẽ mở một lớp học đêm; và tôi sẽ đi làm người rao giảng. Ông có ý kiến gì về điều đó không, Humphrey?”

“Tôi sẽ đến nghe ông giảng bằng tất cả tấm lòng.”

“Cảm ơn ông. Đó là tất cả những gì tôi mong muốn.”

Khi Clym bước xuống thung lũng thì Thomasin cũng đi xuống theo con đường khác và gặp cậu ở chiếc cổng. “Anh đoán xem em có chuyện gì muốn kể cho anh nào, Clym?” cô nói, liếc nhìn cậu đầy vẻ tinh nghịch qua vai.

“Anh có thể đoán được,” cậu đáp.

Cô dò xét khuôn mặt cậu. “Vâng, anh đoán đúng rồi đấy. Cuối cùng thì mọi chuyện cũng sẽ diễn ra. Cậu ấy nghĩ rằng em nên quyết định dứt khoát đi, và em cũng đành phải nghĩ thế. Lễ cưới sẽ diễn ra vào ngày hai mươi lăm tháng tới, nếu anh không phản đối.”

“Cứ làm những gì em cho là đúng đi, em yêu. Anh chỉ cảm thấy quá vui mừng khi thấy em đã tìm thấy con đường hướng tới hạnh phúc một lần nữa. Giới nam chúng anh phải đền bù cho em tất cả những gì em từng phải gánh chịu trong những ngày tháng qua.”*

[*] Tác giả có thể xin nói thêm ở đây rằng ý tưởng ban đầu của câu chuyện không hề sắp đặt một cuộc hôn nhân giữa Thomasin và Venn. Cậu ta đáng lẽ sẽ giữ mãi nét tính cách kỳ dị và đơn độc cho đến cuối cùng, rồi biến mất một cách bí ẩn khỏi vùng đồi hoang mà không ai biết đi đâu về đâu – để lại Thomasin thủ tiết một mình trong cảnh góa bụa. Tuy nhiên, một số hoàn cảnh của việc phát hành truyện dài kỳ đã dẫn đến sự thay đổi trong ý định đó.

Do đó, độc giả có thể tự do lựa chọn giữa các cái kết, và những ai theo đuổi quy tắc nghệ thuật khắt khe có thể xem cái kết nhất quán hơn mới là cái kết thực sự.