Nhà thờ ở Putney vốn là niềm an ủi lớn lao cho tâm hồn mọi vị mục sư trong giáo hạt mỗi khi nghĩ về. Đó quả là một giáo đoàn mẫu mực, biết điều. Trong khi các nhà thờ khác đây đó không ngừng gây chuyện phiền toái bằng cách này hay cách khác, thì các tín hữu Putney chẳng bao giờ vướng vào chuyện khơi mào xích mích nội bộ hay bất hòa trong giáo hạt.
Giáo dân ở nhà thờ Exeter thì luôn luôn lục đục, cãi cọ lẫn nhau rồi đưa nhau ra tận tòa án giáo hội. Cứ nghe đến cái tên Exeter là các thành viên trong giáo hạt lại thấy rợn tóc gáy. Nhưng người Putney thì chẳng bao giờ to tiếng tranh chấp.
Nhà thờ Danbridge lại lâm vào tình trạng thiếu mục sư kinh niên. Không vị mục sư nào có thể nán lại Danbridge lâu hơn mức họ bắt buộc phải ở. Giáo dân nơi ấy quá đỗi khó tính, xoi mói, lại nổi tiếng là những kẻ thích săm soi tà giáo. Các vị mục sư giỏi đều e dè lánh xa Danbridge, còn những người kém cỏi hơn thì chỉ nhận được sự đón tiếp lạnh nhạt. Giáo hạt khốn đốn, kiệt sức vì chuyện phải liên tục cử người "lâm thời quán xuyến", đến mức đâm ra nghĩ rằng chắc đến thời thái bình thiên niên mới may ra có vị mục sư vừa lòng người Danbridge. Trái lại, ở Putney, họ gắn bó với một vị mục sư suốt mười lăm năm trời, lại còn mong mỏi và hy vọng sẽ giữ ngài thêm mười lăm năm nữa. Họ trố mắt kinh hãi nhìn những thói đỏng đảnh thần học bên Danbridge.
Nhà thờ Bloom Valley thì nợ ngập đầu ngập cổ, chẳng thấy chút hy vọng nào có thể trả hết. Vị chủ tọa từng lẩm bẩm trong miệng rằng giáo dân ở đó cầu nguyện thì quá nhiều mà cuốc đất làm ăn thì quá ít. Ông không tin vào một thứ đức tin thiếu đi việc làm cụ thể. Còn nhà thờ Đường Tarrytown tuy vẫn cầm cự đắp đổi qua ngày, nhưng chẳng bao giờ dư dả nổi một xu cho các hội truyền giáo hay các công cuộc chung của giáo hội.
Tương phản hoàn toàn với những nơi ấy, nhà thờ Putney sáng rực lên như một tấm gương: họ luôn tự gánh vác mọi chi phí và đóng góp hào phóng cho mọi hoạt động của giáo đoàn. Hễ nguồn tài chính nào cạn kiệt, giáo dân Putney lại hăng hái đứng ra tổ chức một "bữa tiệc trà" hay một "buổi họp mặt thân mật" để quyên tiền. Lẽ dĩ nhiên, "gánh nặng" của những việc này đều dồn lên vai phụ nữ, song họ chẳng hề phiền lòng—thậm chí, họ còn lấy làm thích thú. Phụ nữ Putney vốn có tiếng là "những tay làm việc việc nhà thờ cừ khôi", và họ rất lấy làm hãnh diện về điều đó, luôn tỏ vẻ lên mặt tại các hội nghị trước những người phụ nữ kém xông xáo ở các giáo đoàn khác.
Họ đặc biệt mạnh về các hội đoàn. Nào là Hội Tương trợ Nhà thờ, Ban Hoa Thiếu nữ, rồi Hội May vá. Trẻ con thì có Ban Truyền giáo và Hội Giúp tay. Và sau cùng là Chi hội Phụ nữ Hải ngoại Truyền giáo, nguồn cơn bùng phát mọi rắc rối từng làm chao đảo nhà thờ Putney trong một thời gian ngắn, để rồi trở thành câu chuyện cười bất hủ trong giới giáo hạt suốt nhiều năm sau đó. Cho đến tận ngày nay, các mục sư và trưởng lão vẫn còn kể lại câu chuyện về cuộc đình công ở nhà thờ Putney với đôi mắt lấp lánh và những tiếng cười khúc khích nén lại. Câu chuyện chẳng bao giờ cũ hay nhàm chán. Nhưng các trưởng lão vùng Putney lại là ngoại lệ. Họ không bao giờ cười vào chuyện đó. Họ chẳng bao giờ đả động đến nó. Bởi lẽ nơi lòng dạ hiểm hóc, chưa được gột rửa của cánh đàn ông, chẳng ai lại đi đem thất bại cay đắng của chính mình ra làm trò cười.
Chuyện xảy ra vào tháng Sáu, khi thư ký của Chi hội Phụ nữ Hải ngoại Truyền giáo Putney viết thư cho một nữ thừa sai hồi hương nổi tiếng đang đi diễn thuyết khắp cả nước, tha thiết mời bà đến nói chuyện về công tác truyền giáo trước hội quán. Bà Cotterell viết thư hồi đáp, nói rằng quỹ thời gian eo hẹp của bà đã kín mít nên rất khó thu xếp thêm buổi nào, nhưng bà không nỡ từ chối người Putney, những người vốn nức tiếng gần xa trong giới truyền giáo nhờ vào sự quan tâm bền bỉ và lòng hảo tâm hào phóng. Vì thế, dẫu không thể đến vào ngày được mời, nhưng nếu tiện cho hội thì bà sẽ đến vào Chủ nhật tuần sau đó.
Thời gian này rất thuận lợi cho Chi hội Putney. Vào đúng Chủ nhật ấy, nhà thờ không có lễ buổi tối do ông Sinclair bận vắng mặt. Do đó, họ ấn định buổi họp mặt truyền giáo vào tối hôm ấy, và sắp xếp tổ chức ngay trong giáo đường, vì phòng học giáo lý quá nhỏ so với lượng thính giả dự kiến.
Thế rồi, một tiếng sét giữa trời quang giáng thẳng xuống Chi hội Phụ nữ Hải ngoại Truyền giáo Putney. Các trưởng lão trong nhà thờ đồng loạt đứng dậy tuyên bố rằng không một người đàn bà nào được phép bước lên bục giảng của nhà thờ Putney. Điều đó đi ngược lại hoàn toàn với những lời dạy của Thánh Phaolô.
Tệ hơn nữa, ông Sinclair lại công khai đứng về phía các vị trưởng lão. Ông tuyên bố lương tâm mình không cho phép một phụ nữ bước lên bục giảng của ông, dẫu cho người phụ nữ đó có là bà Cotterell và đề tài có là việc truyền giáo hải ngoại đi chăng nữa.
Các thành viên của Chi hội bàng hoàng sững sờ. Họ lập tức triệu tập một cuộc họp bất thường trong phòng học giáo lý, và trong cơn phẫn nộ bốc hỏa, họ gạt bỏ hết mọi nghi thức lễ phép thông thường để trút sạch nỗi bất bình.
Bên ngoài, vạn vật đang đắm mình trong nắng tháng Sáu và khoe sắc rực rỡ muôn hoa. Chim chóc ríu rít ca hát trên những cây phong bám đầy địa y ôm trọn lấy ngôi nhà thờ nhỏ, và sự bình yên bao trùm khắp thung lũng Putney. Còn bên trong phòng học, những người đàn bà đang phẫn uất vo ve như một đàn ong vỡ tổ.
"Trời đất ơi, rốt cuộc chúng ta phải làm sao bây giờ?" cô thư ký than thở ảo não. Mary Kilburn lúc nào cũng sầu não như vậy. Cô ngồi bệt trên bậc thềm bục giảng, vì tâm trí quá đỗi bấn loạn nên chẳng thể ngồi yên trên ghế nơi bàn thư ký, gương mặt gầy gò nhợt nhạt nhăn nhó vì lo âu. "Mọi thứ đã chuẩn bị xong xuôi cả rồi và bà Cotterell sẽ đến vào ngày mồng mười. Làm sao chúng ta có thể mở miệng nói với bà ấy rằng cánh đàn ông không cho bà nói cơ chứ?"
"Từ thuở cha sinh mẹ đẻ tới giờ ở nhà thờ Putney chưa từng có chuyện trớ trêu như thế này," bà vợ Trưởng lão Knox rên rỉ. "Tất cả là do lão Andrew McKittrick xúi giục bọn họ đấy. Tôi đã nói từ dạo lão dọn từ Danbridge về Putney rồi, thể nào lão cũng gây chuyện rắc rối ở đây cho mà xem. Tôi đã nói khô cả họng, cãi nhau với ông Thomas đến mụ cả người, nhưng ổng vẫn cứ trơ trơ như đá."
"Cháu chẳng hiểu mấy ông đàn ông lấy quyền gì mà xía mũi vào chuyện của chúng ta cơ chứ," cô con gái Lucy ngồi bên bậu cửa sổ phụ họa. "Chúng ta có thèm can thiệp vào việc của họ đâu. Cứ như thể để bà Cotterell bước lên bục giảng thì làm hoen ố cái bục ấy không bằng!"
"Cứ làm như chúng ta vẫn còn sống ở thời Trung cổ u tối không bằng," Frances Spenslow gắt gỏng lên tiếng. Frances là cô giáo trường làng Putney. Bố cô là một trong những trưởng lão cứng đầu phản đối gay gắt nhất, điều đó khiến Frances càng thêm cay đắng—nhất là khi cô vừa cố tranh luận với bố thì đã bị ông gạt phắt đi, bảo là 'trẻ con biết gì mà nói'.
"Tôi ngạc nhiên về ông Sinclair nhiều hơn là các ông trưởng lão," bà Abner Keech vừa ra sức quạt vừa nói. "Mấy ông trưởng lão thì lâu lâu lại lên cơn dở chứng theo chu kỳ ấy mà. Họ tưởng làm thế là thể hiện được quyền uy của mình. Nhưng ông Sinclair trước giờ trông phóng khoáng và cởi mở lắm cơ mà."
"Ai mà biết được cái đầu một ông già độc thân rốt cuộc sẽ nảy ra những ý nghĩ dở hơi gì," Alethea Craig chua chát nhận xét.
Những người khác đều gật đầu đồng tình. Thói độc thân bất di bất dịch của ông Sinclair vốn là nỗi ấm ức âm ỉ bấy lâu nay của đàn bà vùng Putney.
"Giá mà ổng có một cô vợ đứng ra làm hội trưởng cho chúng ta thì tôi cam đoan chuyện này đời nào xảy ra," bà King nói vẻ đầy am hiểu sự đời.
"Nhưng bây giờ chúng ta tính sao đây, thưa các bà?" bà Robbins dứt khoát lên tiếng. Bà Robbins là hội trưởng. Bà là một phụ nữ đẫy đà, tháo vát, sở hữu đôi mắt xanh trong veo và tác phong sắc sảo, dứt khoát. Nãy giờ bà vẫn im lặng lắng nghe. Bà thầm nghĩ một cách khôn ngoan rằng 'cứ để họ trút cho hả giận đã rồi mới bàn việc chính được'. Nhưng giờ bà thấy thời điểm để nói đã đến.
"Các bà biết đấy," bà tiếp tục, "chúng ta có thể ngồi đây rủa sả đàn ông suốt cả ngày nếu muốn. Họ cũng chẳng thèm cấm cản chúng ta đâu. Nhưng làm vậy chẳng giải quyết được gì. Vấn đề là bà Cotterell đã nhận lời mời, các chi hội lân cận đều đã được thông báo—mà đàn ông thì nhất quyết không cho chúng ta mượn nhà thờ. Mấu chốt là làm sao gỡ được cái thế bí này đây?"
Một sự im lặng bất lực bao trùm lấy căn phòng. Mọi ánh mắt đổ dồn về phía Myra Wilson. Miệng lưỡi thì ai cũng nói được, nhưng hễ đụng đến hành động là họ lại có thói quen trông cậy vào Myra.
Cô nổi tiếng là người thông minh và có những sáng kiến độc đáo. Cô vốn ít lời. Từ đầu buổi tới giờ cô chưa hé môi lấy một câu. Cô ngồi trên bậu cửa sổ đối diện với Lucy Knox, tay đung đưa chiếc mũ trên đầu gối, những lọn tóc đen nhánh ẩm mồ hôi buông lơi quanh gương mặt ngăm ngăm lanh lợi. Ánh mắt xám của cô lóe lên một tia sáng chẳng lành cho cánh đàn ông, những người lúc này vẫn đang thảnh thơi với công việc đồng áng, hoàn toàn chẳng mảy may bận tâm xem đám đàn bà đang to nhỏ những gì trong căn phòng rợp bóng phong.
"Cô Wilson, cô có cao kiến gì không?" bà Robbins hỏi, giọng nói và phong thái lấy lại vẻ trang trọng của người chủ tọa.
Myra đặt ngón tay trỏ thon dài lên cằm.
"Tôi nghĩ," cô quả quyết, "chúng ta phải đình công."
Chiều hôm ấy, khi Trưởng lão Knox bước vào dùng bữa trà tối, ông thoáng liếc nhìn vợ với vẻ e dè, lo ngại. Hai người đã to tiếng một trận trước khi bà đi họp, và ông cứ đinh ninh rằng đến đó bà sẽ lại bị kích động thêm một cơn giận nữa. Nhưng bà Knox trông lại điềm tĩnh và tươi cười lạ thường. Bà đã làm món bánh bích quy sô-đa mà ông thích nhất, lại còn nhã nhặn hỏi thăm xem ông cuốc cỏ củ cải ở cánh đồng phía đông nam tiến triển đến đâu rồi.
Tuy nhiên, bà không hề đả động nửa lời tới cuộc họp của Chi hội. Sau khi chén xong đĩa bánh bích quy cùng xi-rô phong và hai tách trà hảo hạng giúp vị trưởng lão lấy lại dũng khí, tính tò mò đã lấn át cả sự cẩn trọng—bởi dẫu là trưởng lão thì cũng là con người, mà tính tò mò thì đâu chừa đàn ông hay đàn bà—ông bèn hỏi xem họ đã quyết định những gì ở cuộc họp.
"Cánh đàn ông tụi tôi phen này cứ gọi là run như cầy sấy," ông nói đùa bỡn.
"Thế cơ à?" Giọng bà Knox bình thản, phảng phất chút giễu cợt. "Chà, các ông chẳng cần phải thế đâu. Chúng tôi đã bàn bạc với nhau rất êm thấm và đi đến kết luận rằng hội đồng trưởng lão là sáng suốt nhất, và phụ nữ thì chẳng có quyền gì mà xía vào công việc nhà thờ cả."
Lucy Knox quay mặt đi chỗ khác để giấu nụ cười. Gương mặt vị trưởng lão rạng rỡ hẳn lên. Ông là người yêu chuộng hòa bình, ghét cay ghét đắng mọi thứ "hỗn loạn", nhất là những xào xáo trong gia đình. Kể từ lúc hội đồng đưa ra quyết định, bà Knox đã biến cuộc sống của ông thành địa ngục trần gian. Ông chẳng hiểu nổi nguyên do của sự thay đổi lập trường đột ngột này, nhưng ông vô cùng đội ơn trời đất tiếp nhận nó.
"Phải đấy—đúng thế đấy," ông hồ hởi nói. "Tôi mừng vì thấy bà nghĩ được thông suốt như thế, Maria ạ. Tôi cứ lo các bà tới đó rồi lại kích động nhau lên, rồi để cho con bé Myra Wilson hay Alethea Craig xúi bậy làm trò dại dột gì không biết chừng. Thôi được rồi, lát nữa tôi sẽ tạt xuống ngã tư Đổi Hàng đặt mua cái thùng bột mì làm bánh mà bà dặn."
"Ồ, ông chẳng cần mua đâu," bà Knox thờ ơ đáp. "Bây giờ chúng tôi không cần đến nó nữa rồi."
"Không cần nữa á! Chẳng phải bà bảo cần bột để nướng bánh chuẩn bị cho buổi dạ tiệc thân mật tuần sau nữa sao?"
"Sẽ chẳng có buổi dạ tiệc nào hết."
"Không có dạ tiệc là sao?"
Trưởng lão Knox trố mắt nhìn vợ đầy hoang mang. Cách đây một tháng, nhà thờ Putney vừa thay thảm mới và hiện vẫn còn nợ năm mươi đô-la. Chỗ tiền này, các bà đã cam đoan sẽ nhanh chóng trả sạch bằng một buổi tiệc lớn bán bánh ngọt và kem tổ chức tại hội trường. Bà Knox từng là một trong những người hăng hái nhất đứng ra vận động cho sự kiện này.
"Không có dạ tiệc nghĩa là thế nào?" vị trưởng lão lặp lại. "Thế thì tiền trả tiền thảm lấy đâu ra? Mà tại sao lại không tổ chức dạ tiệc nữa?"
"Đàn ông các ông khắc tìm cách kiếm ra tiền chứ sao," bà Knox thản nhiên nói. "Còn chuyện dạ tiệc, thì dĩ nhiên rồi, một khi đàn bà con gái không đủ tư cách để cất tiếng nói trong nhà thờ thì cũng chẳng đủ tư cách để nai lưng ra làm việc cho nhà thờ đâu. Lucy con, đưa mẹ đĩa bánh quy nào?"
"Lucy con" đưa đĩa bánh quy cho mẹ rồi vội vã đứng bật dậy rời khỏi bàn ăn. Vẻ mặt ngơ ngác của bố cô quả thực khiến cô không tài nào nhịn cười nổi.
"Cái trò nhảm nhí chết tiệt gì thế này?" vị trưởng lão giận dữ quát lên.
Bà Knox mở to đôi mắt nâu dịu dàng, làm như vô cùng kinh ngạc trước thái độ của chồng.
"Tôi không hiểu ý ông," bà nói. "Lập trường của chúng tôi hoàn toàn hợp lẽ logic mà."
Bà mượn ngay câu nói ấy từ Myra Wilson, và nó khiến vị trưởng lão hoàn toàn á khẩu. Ông đứng phắt dậy, vơ lấy chiếc mũ rồi hậm hực sải bước ra khỏi phòng.
Tối hôm ấy, tại cửa hàng của Jacob Wherrison ở ngã tư, đàn ông Putney xúm lại bàn tán về diễn biến mới này. Buổi dạ tiệc chắc chắn đã bị hủy bỏ—ít nhất là vào lúc này.
"Cứ kệ xác họ, tôi bảo thật," Wherrison lên tiếng. "Họ đang điên tiết với chúng ta nên mới làm thế để trả đũa thôi. Cứ để nguội bớt rồi đâu lại vào đấy, dạ tiệc vẫn cứ diễn ra đàng hoàng."
"Nhưng ngộ nhỡ họ không nguôi thì sao," Andrew McKittrick rầu rĩ hỏi, "ai sẽ trả tiền cho cái thảm đó đây?"
Đó quả là một câu hỏi hóc búa, chẳng mấy dễ chịu. Mọi người đều lảng tránh.
"Ngay từ đầu tôi đã không tán thành quyết định này của hội đồng rồi," Alec Craig nói. "Để người phụ nữ ấy phát biểu thì đã chết ai nào. Có phải là một bài giảng đạo chính thức đâu cơ chứ."
"Hội đồng trưởng lão là sáng suốt nhất," Andrew gắt gỏng. "Cả mục sư nữa—ông định đem cái ý kiến của ông ra để chống lại ngài mục sư đấy à, hả Craig?"
"Tôi đâu có ngờ ở Danbridge người ta lại dạy thói kính sợ mục sư đến mức ấy đấy," Craig cười khẩy đáp trả.
"Tốt nhất là cứ để mặc họ, như Wherrison nói đấy," Abner Keech can thiệp.
"Tôi thấy ngoài cách đó ra thì còn làm gì được nữa đâu," John Wilson cộc lốc buông một câu.
Sáng Chủ nhật hôm ấy, cánh đàn ông bước vào nhà thờ và lập tức cảm nhận được một bầu không khí trơ trọi, hoang vắng lạ thường. Ngay cả ông Sinclair cũng nhận ra điều đó. Sau một hồi tự hỏi thầm, ông mới vỡ lẽ ra nguyên do là bởi chẳng có lấy một bông hoa nào trong giáo đường. Chiếc bàn đặt trước bục giảng trống trơn. Trên cây đàn phong cầm, chiếc bình cắm trơ trọi một bó hoa tàn úa, ủ rũ từ tuần trước để lại. Sàn nhà chẳng hề được quét dọn. Bụi bám một lớp dày trên cuốn Kinh Thánh nơi bục giảng, trên những chiếc ghế của ca đoàn và trên từng dãy ghế tựa của giáo dân.
"Nhà thờ trông nhếch nhác không thể tả nổi," John Robbins bực bội nói nhỏ với cô con gái Polly, vốn là trưởng Ban Hoa Thiếu nữ. "Rốt cuộc thì cái Ban Hoa của chúng mày sinh ra để làm cái trò trống gì mà không giữ cho nơi này tươm tất được một chút hả?"
"Bây giờ làm gì còn Ban Hoa nữa đâu hở bố," Polly thì thào đáp lại. "Bọn con giải tán rồi. Đàn bà con gái thì có quyền gì mà xía mũi vào chuyện nhà thờ chứ. Bố biết hội đồng trưởng lão đã nói thế rồi còn gì."
Họa may cho Polly là cô đã lớn tướng, chứ không thì đã bị ăn bạt tai rồi. Mà dẫu có lớn đi chăng nữa, chưa chắc điều đó đã cứu được cô nếu hai bố con đang đứng ở bất kỳ nơi nào khác ngoài nhà thờ.
Trong khi đó, mấy người đàn ông ngồi ở khu vực ca đoàn—ba giọng nam trầm và hai giọng nam cao—cũng bắt đầu lờ mờ nhận ra ở đây có điều gì đó bất thường. Giọng nữ cao với nữ trầm đâu cả rồi? Myra Wilson, Alethea Craig cùng vài thành viên nữ khác của ca đoàn đang ngồi tít bên dưới các hàng ghế giáo dân với vẻ mặt thản nhiên như không có chuyện gì. Myra đưa mắt nhìn ra ngoài cửa sổ, ngắm những mảng nắng lung linh đan xen cùng bóng râm của rặng phong lớn. Alethea Craig thì đang chăm chú đọc Kinh Thánh.
Một lát sau, Frances Spenslow bước vào. Frances là người chơi phong cầm, nhưng hôm nay, thay vì bước lên bục đàn, cô lại khép nép lách vào hàng ghế của bố mình ở ngay một bên bục giảng. Eben Craig, người dạy hát kiêm phụ trách ca đoàn Putney, bồn chồn đứng ngồi không yên. Anh cố ra hiệu bằng mắt với Frances, nhưng cô lại đang mải mê đọc bản báo cáo truyền giáo tình cờ tìm thấy trong ngăn để sách. Cuối cùng, Eben đành phải rón rén nhón chân bước xuống hàng ghế nhà Spenslow và thì thầm: "Cô Spenslow này, mục sư đang đợi bài thánh ca tụng đấy. Cô không lên đàn sao?"
Frances ngước mắt lên nhìn anh một cách bình thản. Giọng nói trong trẻo, điềm đạm của cô không chỉ vang tới những người ngồi ở các hàng ghế gần đó mà lọt cả vào tai vị mục sư.
"Không, thưa anh Craig. Anh cũng biết đấy, một khi phụ nữ đã không xứng đáng để cất tiếng nói trong nhà thờ thì ắt hẳn cũng chẳng xứng đáng để hát xướng ở chốn này đâu."
Eben Craig tẽn tò, trông ngớ ngẩn hết chỗ nói. Anh ngượng ngùng lùi từng bước chân sượng sùng về chỗ cũ. Vị mục sư, với một thoáng ửng đỏ hiếm thấy trên gương mặt gầy gò, khắc khổ, bỗng đứng phắt dậy và xướng lên bài thánh ca mở đầu.
Bất cứ ai từng nghe tiếng hát cất lên trong nhà thờ Putney ngày hôm ấy sẽ chẳng thể nào quên được. Mấy giọng nam trầm và nam cao mộc mạc chưa qua luyện tập, lại không có lấy một giọng nữ nào nâng đỡ hay hòa quyện, nghe thảm hại và buồn ngủ làm sao.
Chẳng có lấy một thông báo nào về các buổi sinh hoạt hội đoàn cho tuần sắp tới. Trên đường từ nhà thờ về nhà hôm đó, những ông chồng và người cha giận dữ tha hồ càu nhàu, tranh cãi, hoặc nài nỉ van xin, tùy theo tính khí của từng người. Nhưng ai nấy đều vấp phải cùng một câu trả lời lạnh lùng đanh thép: nếu một người phụ nữ cao quý, giàu đức hy sinh như bà Cotterell còn không đủ tư cách để cất tiếng nói trong nhà thờ Putney, thì những người đàn bà tầm thường, dung dị trần tục này sao dám xứng đáng mó tay vào bất kỳ công việc nào của nhà thờ nữa.
Lớp học Trường Chúa nhật chiều hôm đó là một thất bại thảm hại không nỡ nhìn. Trong cả đội ngũ giáo viên, duy nhất chỉ có một người là đàn ông, và chỉ có một mình ông ta là có mặt ở vị trí giảng dạy. Đến buổi sinh hoạt của Hội Thanh niên Cơ Đốc Tấn tới vào tối thứ Ba, cánh phụ nữ ngồi im như phỗng, trơ trơ chẳng buồn hưởng ứng. Đàn bà vùng Putney xưa nay chưa bao giờ làm việc gì nửa vời.
Cánh đàn ông gắng gượng cầm cự được hai tuần lễ. Hết hạn ấy, họ bèn "tình cờ" hẹn gặp nhau tại nhà xứ để bàn thảo mọi chuyện với vị mục sư đang vô cùng khổ sở. Trưởng lão Knox rầu rĩ bảo: "Tình hình là thế này đây. Chẳng có cái gì lay chuyển nổi đám đàn bà ấy đâu. Tôi biết quá mà, vì tôi đã thử đủ cách rồi. Uy quyền của tôi bị coi như mớ giẻ rách ngay trong chính ngôi nhà của mình. Ra ngoài các làng khác, hễ ló mặt ra là tôi lại bị thiên hạ cười vào mũi."
Người phụ trách Trường Chúa nhật thì than thở rằng các lớp học giáo lý sắp tan tành đến nơi rồi, cả Hội Thanh niên Cơ Đốc cũng chung số phận. Tình trạng bụi bặm trong nhà thờ thì bệ rạc đến mức tai tiếng, còn người ngoài đến nghe hát thì cứ ôm bụng mà cười nhạo báng. Đã thế tiền thảm thì vẫn cứ phải trả. Ông cho rằng có lẽ họ đành phải nhượng bộ để cánh đàn bà muốn làm gì thì làm thôi.
Tối Chủ nhật tuần sau, sau buổi lễ, ông Sinclair ngập ngừng đứng dậy. Mặt ông đỏ bừng, và sau này Alethea Craig luôn đoan chắc rằng lúc ấy trông ông "chẳng khác nào một lão già đang bực dọc như bao ngày khác". Ông ngắn gọn tuyên bố rằng sau khi cân nhắc kỹ lưỡng, hội đồng trưởng lão đã đi đến quyết định cho phép bà Cotterell được sử dụng bục giảng vào buổi tối đã được ấn định cho bài diễn thuyết của bà.
Khắp cả nhà thờ, những người phụ nữ đồng loạt nở nụ cười tươi rói. Frances Spenslow đứng dậy bước thẳng về phía chiếc ghế đàn phong cầm. Tiếng hát cất lên trong bài thánh ca bế mạc nghe thật rộn ràng, hùng tráng và đầy sinh khí. Vừa bước xuống bậc thềm sau khi tan lễ, bà vợ Trưởng lão Knox đã vội túm lấy cánh tay cô thư ký Hội Tương trợ Nhà thờ.
"Tôi nghĩ," bà thì thào đầy sốt sắng, "cô nên triệu tập ngay một cuộc họp đặc biệt của Hội tại nhà tôi vào chiều mai đi thôi. Nếu chúng ta muốn tổ chức xong xuôi cái buổi dạ tiệc ấy trước mùa gặt cỏ khô, thì phải cuống cuồng mà chạy cho mau mới kịp đấy."
Cuộc đình công ở nhà thờ Putney vậy là đã kết thúc.