Khổng Tử 42 tuổi, Chiêu Công mất ở Can hậu, Định Công lên ngôi.
Mùa hạ, năm Định Công thứ 5 Quí Bình Tử mất, Hoàn Tử kế vị (Quí Hoàn Tử đào giếng, gặp hố đất, ở trong có con như dê, hỏi Trọng Ni, nói đó là chó, Trọng Ni nói: "Theo chỗ tôi nghe, đó là dê."
Khâu nghe nói rằng: Loài quái của cây đá có: Đâu, vọng, lượng, loài quái của nước có: Long, võng, tượng. Loài quái của đất là Phần dương.
Nước Ngô đánh nước Việt, được xương cốt cả xe, Ngô sai sứ đến hỏi Trọng Ni: "Xương của ai mà lớn vậy?"
Trọng Ni đáp: "Vua Võ hội quần thần ở Cối Kê sơn, họ Phòng phong đến trễ, vua Võ giết trị tội, xương cốt chở đầy xe, vì thế xương mới lớn."
Khách nước Ngô hỏi: "Ai làm thần?"
Trọng Ni đáp: "Thần núi, sông, đủ làm kỷ cương cho thiên hạ... giữ đó là thần, xã tắc là chư hầu đều thuộc vua
Khách nước Ngô lại hỏi: "Họ Phòng phong giữ ở đâu?"
Trọng Ni đáp: "Vua Uông Võ giữ núi Phong võ họ Ly, dưới thời Hạ, Thương, là Uông Võ, dưới thời nhà Châu là Trường Địch, bây giờ gọi là đại nhân".
Khách lại hỏi: "Con người cao chừng bao nhiêu?"
Trọng Ni đáp: "Họ Tiều Nghiêu thì 2 thước, rất thấp, còn người cao lắm thì bất quá bằng 10... đó là hết số".
Người khách nước Ngô liền bảo: "Hay lắm! Thật là Thánh nhân!")
(Sách "Gia ngữ biện vật giải" có chép chuyện Hoàn Vương bắt được Phần dương, đó là sự thật.
Còn đoạn viết "Ngô đánh bại Việt ở Cối Kê" trở về sau là do kẻ "tục nho" muốn cho rằng Thánh nhân học nhiều, chuyện gì cũng biết, cho nên mới bày ra chuyện truyền thuyết ấy.
Sử Công (Tư Mã Thiên) trích lại là có ý muốn đề cao Khổng Tử học rộng, nhưng không ngờ, những lời không chứng cớ, giọng nói không trang nhã, là không phải sử liệu chánh thức, bây giờ nên bỏ là đúng hơn.)
Sủng thần của Hoàn Tử là Trọng Lương Hoài cùng Dương Hổ có hiềm khích. Dương Hổ muốn đầy Hoài, Công Sơn Bất Nửu ngăn việc đó.
Mùa thu năm ấy Hoài càng kiêu, Dương Hổ bắt Hoài, Hoàn Công giận, Dương Hổ liền bắt giam Hoàn Công rồi sau đó ăn thề mà thả Hoàn Công. Vì thế Dương Hổ càng xem thường Quí thị. Quí thị cũng không chường mặt, bồi thần cầm quốc chánh, vì thế từ Đại phu trở xuống đều xa chánh đạo, cho nên Khổng Tử không làm quan nữa, trở về nhà mà soạn lại Thi, Thơ, Lễ, Nhạc... đệ tử càng đông, từ phương xa đến, không ai là không học với Ngài.
(Chuyện nầy trong Tả truyện có ghi. Trong Luận Ngữ chép Dương Hổ là Dương Hóa, trong sách Mạnh Tử khi thì chép Dương Hổ, lúc chép Dương Hóa.)
Định Công năm thứ 8 (Công Sơn Bất Nửu vì bất đắc ý với Quí thị nên...) Dương Hổ làm loạn, muốn phế dòng chánh của Tam Hoàn lập dòng thứ, Dương Hổ giả làm lành và bắt Quí Hoàn Tử.
Hoàn Tử lừa được nên thoát khỏi. Dương Hổ không hơn được chạy sang Tề, lúc đó Khổng Tử 50 tuổi (Công Sơn Bất Nửu dùng đất Phí làm phản Quí Tử, rồi sai người đến triệu Khổng Tử.
Khổng Tử không đem đạo ra thi hành đã lâu, nên buồn không chỗ đem ra dùng, và không ai dùng mình nên nói "Nhà Chu, Văn, Võ, nổi lên ở Phong sào mà làm vua, bây giờ đất Phí tuy nhỏ, nhưng có thể làm được không?"
Ông muốn qua đó.
Tử Lộ không vui liền ngăn Khổng Tử, Khổng Tử nói: "Vả kẻ triệu ta, không lẽ phí công sao? Như dùng ta, biết đâu sẽ thành nhà Đông Châu?"
Nhưng sau cùng ông không đi.)
(Về chuyện Công Sơn Bất Nửu làm phản, trong Tả truyện ghi thật rõ: "Mùa Hạ, năm Định Công thứ 12, Khổng Tử làm quan Tư Khấu nước Lỗ, tham dự việc chánh, chủ trương trừng phạt Tam gia, Công Sơn Bất Nửu làm quan Tể đất Phí liền làm phản, tấn công Định Công, Khổng Tử sai Thân Câu Tu, Nhạc Hân chinh phạt và đánh bại Công Sơn Bất Nửu, Nửu chạy sang Tề.
Công Sơn Bất Nửu làm phản, là vì phản đối Khổng Tử, đâu có lẽ lại mời người mình chống đối đến tham chánh hay sao?
Hơn nữa, Khổng Tử đã sai người đi chinh phạt Bất Nửu, thì đâu có lý nào khi nghe Nửu mời lại muốn đi đến? Rồi lại nghĩ rằng sẽ giúp Nửu để gầy dựng thành nhà Đông Châu, thật là một điều hết sức vô lý.
Chuyện nầy thật đáng nghi, trong sách Thù Tứ khảo tín lục cũng nhận xét như thế, đoạn nầy nên cắt bỏ cho hợp lý.)
Sau đó Định Công dùng Khổng Tử làm Trung đô tể, một năm mà 4 phương đều theo phép tắc, từ Trung đô tể, Khổng Tử làm Tư Không, rồi từ Tư Không lên làm (đại) Tư Khấu.
(Trung đô là một ấp của nước Lỗ, ngày nay ở phía Tây huyện Văn Thượng tỉnh Sơn Đông.
Thưở đó Chư hầu chỉ có chức Tư Khấu, chớ không bao giờ có Đại Tư Khấu. Chữ Đại là sai... Người đời sau muốn tôn Khổng Tử nên thêm chữ Đại vào một cách sai lầm. Nên bỏ chữ Đại cho đúng).
Mùa Xuân năm thứ 10 đời Định Công, Lỗ đã bằng Tề, đến mùa Hạ (Đại phu nước Tề là Lê Sừ, bảo Tề Cảnh Công: Lỗ dùng Khổng Tử, cái thế tất làm nguy Tề) nước Tề sai sứ đến Lỗ mời đến hội ở Giáp Cốc để giao hảo.
Lỗ Định Công đi xe đến đó. Khổng Tử lo việc nhiếp chánh liền tâu: "Thần nghe nói nếu có việc văn thì phải có võ bị, có việc võ thì phải có văn bị. Đời xưa, khi chư hầu ra biên cảnh, thì phải có quan đi theo, xin vua đem theo quan Tư mã tả hữu".
Định Công nói: "Phải".
Liền đi đủ với Tư mã tả hữu, hội với Tần hầu ở Giáp Cốc, lập đàn vị, nền đất 3 cấp, dùng lễ hội ngộ tiếp nhau, xá nhường mà lên đàn, lễ dưng rượu xong, nước Tề có chức Hữu Tư bước tới tâu:
- Xin tấu nhạc tứ phương.
Cảnh Công đáp:
- Được.
Rồi cờ xí trương lên, kiếm kích vung ra, tiếng trống inh ỏi tiến tới.
Khổng Tử lật đật bước tới, leo lên bực đất, chưa hết một cấp giơ tay áo lên nói lớn:
- Hai vua ta đang hội giao hữu, nhạc di địch đến đây làm gì? Xin hỏi quan Hữu Tư?
Hữu Tư lại không đi.
Tả hữu liền nhìn Cảnh Công (và Án Tử), Cảnh Công sợ sệt liền cho bọn nhạc thối lui.
Giây lát, Hữu Tư nước Tề lại bước tới bảo:
- Xin tấu nhạc trong cung.
Cảnh Công đáp:
- Được.
Bọn con hát lại múa may bước tới, Khổng Tử bước ra, bước lên bực đất; chưa hết một cấp đã nói:
- Bọn thất phu mà lại làm rối loạn chư hầu, tội đáng giết!
Quan Hữu Tư liền thi hành theo phép, chặt tay chưn bọn ấy.
Cảnh Công sợ mà lung lay, biết lý mình không bằng, trở về mà hết sức sợ, bảo quần thần:
- Nước Lỗ dùng đạo quân quân tử để phò vua, còn các người dùng đạo di địch để dạy cho quả nhân, làm đắc tội với vua Lỗ, bây giờ mới tính làm sao?
Quan Hữu Tư liền đáp:
- Người quân tử có lỗi phải tạ bằng vật làm tin, người tiểu nhân thì tạ bằng văn. Như vua có ngại điều đó thì tạ bằng vật làm tin.
Vì thế Tế hầu liền trả lại những đất Văn dương, Quyền đã lấy của nước Lỗ để tạ lại việc ấy.
(Trong sách Xuân Thu có chép rõ vụ Tề trả mấy vùng đất kể trên cho Lỗ, là do công của Khổng Tử, nhưng tình hình thật sự của cuộc hội ấy như thế nào, thì chưa rõ lắm, có lẽ người ta đã khoa trương thêm nhiều để đề cao Khổng Tử.)
Mùa Hạ, năm thứ 13, đời Định Công, Khổng Tử tâu với Định Công:
- Làm tôi không chứa giáp binh, Đại phu không có thành cao 100 trỉ.
Khiến Trọng Do làm quan tể cho Quí thị để phạt Tam đô. Vì thế Thúc Tôn thị hạ đất Hậu trước, rồi Quí thị định đánh Phí, Công Sơn Bất Nửu, Thúc Tôn tiếp liền đem người Phí đánh Lỗ. Định Công và 3 người con vào cung Quí thị, lên đài Võ tử.
Người Phí tấn công tới, nhưng không được (có mũi tên bay bên cạnh Định Công).
Khổng Tử sai Thân Câu Tu, Nhạc Hân xuống đánh, người Phí thua, bị đuổi theo và bị bại ở Cô miệt. Hai ông liền chạy sang nước Tề, đất Phí bị hạ luôn... liền sửa soạn đánh đất Thành, Công Kiểm Xử Phủ bảo Mạnh Tôn:
- Đánh Thành, thì người nước Tề ắt kéo đến cửa Bắc, vả lại Thành là bình phong cho Mạnh thị, nếu không còn đất Thành, thì không còn Mạnh thị vậy, ta nên giả vờ là không biết... theo tôi thì không nên đánh Thành.
Tháng 12 Định Công vây thành, nhưng không lấy.
(Chuyện nầy có ghi trong Xuân Thu nhằm năm Định Công thứ 12, đây chép lộn là thứ 13.
Tam Đô là đô của Tam gia, Đất Hậu ở phía Nam huyện Đông Bình tỉnh Sơn Đông, đất Thành ở phía Đông Bắc huyện Ninh Dương tỉnh Sơn Đông.)
Định Công năm thứ 14, Khổng Tử 56 tuổi, từ Đại Tư Khấu, lên làm Nhiếp tướng, có sắc vui. Môn nhơn nói:
- Nghe nói người quân tử họa đến không sợ, phước đến không mừng...
Khổng Tử đáp:
- Có lời nói như vậy, nhưng cũng nên vui vì được làm kẻ dưới của người quí...
Ông liền giết Thiếu chánh Mão là Đại phu nước Lỗ đã làm loạn chánh.
Ông lo việc chánh trị trong nước 3 tháng người trong nước trở nên thành thật, nam nữ đi đứng riêng biệt ngoài đường, ngoài đường không lượm của rơi, khách bốn phương đến ấp chẳng cần quan Hữu Ty, y như là về nhà mình.
Người nước Tề nghe rất sợ liền nói:
- Khổng Tử làm việc chánh thì nên nghiệp bá, nên nghiệp Bá, thì đất ta rất gần, bây giờ ta nên chiếm trước... không nên để lâu.
Lê Sừ nói:
- Xin trước tìm cách ngăn trở, ngăn trở không được thì chiếm đất, đâu có chậm gì?
Vì thế chọn gái đẹp nước Tề, 80 người, đều mặc áo đẹp, múa nhạc, đem ngựa 30 con đưa qua vua Lỗ... rồi bày nữ nhạc và ngựa ngoài cửa thành nam nước Lỗ.
Quí Hoàn Tử mặc thường phục đến xem đôi ba lần, sắp sửa nhận, liền cho vua Lỗ hay đi chơi khắp đường, và đến xem suốt ngày... trễ nải cả việc chánh.
Tử Lộ nói:
- Phu Tử có thể bỏ đi rồi đó...
Khổng Tử đáp:
- Nước Lỗ sắp tế giao, nếu như đem phần thịt "phiên" cho Đại phu, thì ta còn có thể ở lại...
Sau nầy Hoàn Tử nhận nữ nhạc, luôn ba ngày không lo việc chánh, tế lễ giao lại không đưa phần thịt cho Đại phu, Khổng Tử liền đi, ở đêm nơi đất Đồn.
Sư Kỷ đưa mà nói rằng:
- Phu Tử chắc không trách...
Khổng Tử đáp:
- Bây giờ ta hát, có được không? Hát rằng "Vì miệng mấy đứa con gái kia, có thể ra đi... cái êm ấm của mấy đứa con gái kia, vì đó mà chết... hư việc... việc vui chơi duy chỉ làm hết đời."
Sư Kỷ trở lại, Hoàn Tử hỏi:
- Khổng Tử có nói gì không?
Sư Kỷ thưa lại sự thật.
Hoàn Tử thở ra than rằng:
- Phu Tử trách tội ta là vì mấy đứa nữ nhạc ấy chăng?
(Chuyện nầy đều có chép trong sách Luận Ngữ và Mạnh Tử. Khi Hoàn Công nhận nữ nhạc là Khổng Tử đã quyết chí ra đi rồi. Nhưng không muốn nêu cái sai lầm của vua lên quá rõ, cho nên mới mượn cớ thiếu phần thịt, một chuyện nhỏ để ra đi.
Nhưng về chuyện nữ nhạc của nước Tề, một nhà học giả sau nầy là Thôi Thuật bảo là không đáng tin, trong sách Thù Tứ khảo tín lục đã biện luận thật rõ ràng. Thiên Hiến vấn trong sách Luận Ngữ có chép: Công Bá Liêu tố Tử Lộ với Quí Tôn, Tử Phục Cảnh Bá cho hay:
- Nếu Phu Tử có gì không đắc chí với Công Bá Liêu, thì tôi có thể giúp ở triều.
Khổng Tử đáp:
- Đạo làm được chăng? Mạng vậy! Đạo có bị phế chăng? Mạng vậy! Công Bá Liêu có ăn thua gì với mạng đâu!
Sở dĩ Khổng Tử có thể thi hành đạo mình với Quí Tôn, là nhờ Tử Lộ làm quan tể với họ Quí, được Hoàn Tử tín nhiệm... vì thế nếu tố Tử Lộ (học trò Khổng Tử) với Quí Tôn, tức ly gián Khổng Tử.
Quí Hoàn Tử đã bị nghi ngờ vì Công Bá Liêu, thì Tử Lộ không còn được tin dùng như trước, như thế Khổng Tử không thể không đi được.
Rồi nhơn kỳ tế Quân giao ở tháng Dần [tháng giêng ] Khổng Tử tìm cớ ra đi.)
Khổng Tử liền qua nước Vệ, ở nhà anh của Tử Lộ, nhà Nhan Thục Trâu.
Vệ Linh Công hỏi:
- Khổng Tử ở nước Lỗ, ăn lộc bao nhiêu?
Có người đáp:
- Lúa lương 6 vạn.
Nước Vệ cũng cho lúa 6 vạn... (ở không bao lâu, có kẻ gièm Khổng Tử với Vệ Linh Công, Linh Công sai Công Tôn Giả nói ra nói vào, Khổng Tử sợ bị tội) ở 10 tháng liền bỏ nước Vệ ra đi...
(Nhan Thục Trâu tức Nhan Thùy Do vợ Di Tử Hà...
Khổng Tử bỏ nước Vệ ra đi là vì Linh Công lợt lạt, nếu bị gièm pha mà sợ tội thì tại sao ở đến 10 tháng mới ra đi? Hơn nữa, không bao lâu ông lại trở về nước Vệ, như thế đoạn "ở không bao lâu... đến sợ bị tội" nằm trong 2 dấu ngoặc nên bỏ là hợp lý hơn).
Sắp qua nước Trần, đi ngang đất Khuôn, Nhan Cao theo hầu giơ tay chỉ nói rằng: "Ngày trước tôi có vào đây"...
Người đất Khuôn nghe nói, ngỡ đó là Dương Hổ của nước Lỗ... Vì Khổng Tử hình dáng giống Dương Hổ. Dương Hổ thường tàn bạo với người Khuôn, người Khuôn liền ngăn Khổng Tử, 5 ngày Nhan Uyên đến...
Khổng Tử nói:
- Ta ngỡ rằng người đã chết!
Nhan Uyên đáp:
- Thầy còn, Hồi đâu dám chết?
(Người Khuôn vây Khổng Tử càng gấp) đệ tử sợ, Khổng Tử bảo:
- Văn Vương đã mất... Bây giờ văn không còn ở đây sao? Nếu trời muốn làm mất văn vẻ ấy, thì kẻ sau chết, không thể hưởng được nền văn vẻ ấy... Còn nếu như trời không muốn làm mất nền văn vẻ ấy, thì người Khuôn không làm gì ta được đâu!
(Khổng Tử khiến kẻ đi theo làm tôi cho Ninh Võ Tử ở nước Vệ, sau đó mới được đi).
(Đất Khuôn hiện nay là huyện Trường Viên ở phía Tây Nam tỉnh Hà Bắc. Câu "người Khuôn vây Khổng Tử càng gấp" dư, nên bỏ.
Lúc Khổng Tử đến nước Vệ là nhằm năm thứ 30 Vệ Linh Công, lúc đó Ninh Võ Tử đã chết, nên câu "Khổng Tử khiến kẻ đi theo nên bỏ, có lẽ người sau lầm nên thêm vào).
Liền qua đất Bồ, hơn 1 tháng, trở lại nước Vệ, ở nhà Cừ Bá Ngọc, vợ vua Linh Công có bà Nam Tử, cho người đến nói với Khổng tử:
- Người quân tử bốn phương nếu không nhục làm bạn với quả quân tôi, thì cũng nên đến gặp quả tiểu quân.
Khổng Tử từ tạ, và bất đắc dĩ đến ra mắt.
Phu nhơn ở trong màn thưa, Khổng Tử bước vào, day mặt về hướng Bắc cúi đầu... Phu nhân ở trong màn đáp lễ, tiếng ngọc đeo trong mình vang lên.
Khổng Tử nói:
- Đáng lẽ tôi không đến, nhưng phu nhân đã gọi ra mắt, tôi phải đáp lễ.
Tử Lộ không vui, Khổng Tử thề rằng:
- Ta có điều gì sai quấy... Trời hại ta... Trời hại ta...
Ở nước Vệ hơn tháng, Linh Công và phu nhân ngồi chung xe, hoạn quan là Ung Cừ cũng ngồi... cùng đi ra, để Khổng Tử ngồi xe sau, rong qua chợ.
Khổng Tử nói:
- Ta chưa thấy ai hiếu đức như hiếu sắc.
Ông xấu hổ bỏ nước Vệ qua nước Tào.
(Câu chuyện Khổng Tử ra mắt nàng Nam Tử có chép trong thiên Ung Dã sách Luận Ngữ.
Chuyện Khổng Tử ra mắt Nam Tử, Tử Lộ không vui, Khổng Tử không nói rõ, tại sao mình đến mà chỉ thề thốt, như thế không ai hiểu được. Nhưng xét qua lời nói của sứ giả Nam Tử đến gặp Khổng Tử, thì dường như Khổng Tử khi mới đến nước Vệ, ở tại đó độ mười tháng, Nam Tử chưa gặp ông lần nào.
Lần nầy ở Vệ hơn mười tháng, nàng lại muốn gặp, đó là chuyện không hợp tình hợp lý chút nào, có chỗ đáng nghi ngờ... Trong sách Luận Ngữ tập giải, theo lời Khổng An Quốc, cũng nghi ngờ chuyện nầy.
Có thuyết lại cho rằng, trong thời gian ở Vệ 10 tháng, Linh Công với Nam Tử đi xe trước, bảo Khổng Tử ngồi xe sau, ông buồn vì bị đối xử thiếu lễ nên ra đi).
Năm ấy Lỗ Định Công mất.
Khổng Tử qua nước Tào, nước Tống, cùng đệ tử giảng tập Lễ dưới cây to... Tư Mã nước Tống là Hoàn Đồi muốn giết Khổng Tử nên bứng cây...
Đệ tử bảo: "Bây giờ là lúc nên đi
Khổng Tử nói:
- Trời sanh đức nơi ta! Hoàn Đồi làm gì ta được!
Khổng Tử qua nước Trịnh, cùng đệ tử lạc nhau. Khổng Tử đứng một mình ở cửa Đông nước Trịnh. Người nước Trịnh có kẻ bảo Tử Cống:
- Ở cửa Đông có người giống như vua Nghiêu, trán như Cao Dao, vai như Tử Sản, nhưng từ lưng trở xuống, ngắn hơn vua Võ 3 tấc... đứng bơ phờ như chó nhà có đám tang...
Tử Cống nói lại sự thật cho Khổng Tử nghe. Khổng Tử cười nói:
- Hình trạng chưa chắc là như vậy. Nhưng như chó nhà có đám tang thì rất đúng, rất đúng!
(Trong đoạn nầy "bứng cây" là không hợp lý, vì lúc đó Hoàn Đồi làm Tư Mã nước Tống, lại chuyên quyền, nếu muốn giết Khổng Tử là một chuyện dễ dàng. Bứng gốc cây mà làm gì?)
Vua nước Ngô là Phù Sai đánh nước Trần, lấy 3 ấp rồi về...
Triệu Ưởng đánh Triều ca, Sở vây nước Thái, nước Đới sang Ngô, nước Ngô đánh bại vua Việt là Câu Tiển.
Có con chim bay đến sân nước Trần mà chết, có mũi tên xuyên ngang, nõ bằng đá, tên dài hơn thước... Vua Trần sai sứ đến hỏi Trọng Ni.
Trọng Ni đáp:
- Chim từ xa đến đây vậy! Và đây là tên của Tiêu Thận.
Ngày xưa Võ vương đánh nhà Thương, thông đường 9 rợ, 8 man và khiến các nơi đem lễ vật đặc biệt của mình đến cống... để cho không quên nghề nghiệp.
Vì thế Tiêu Thận cống tên và nõ đá, tên dài hơn thước, vì Tiêu vương muốn làm tỏ đức lành của mình liền lấy tên của Tiêu Thận chia cho Thái Cơ, Ngu Hồ Công và phong cho đất Trần...
Chia cho những người đồng tánh châu ngọc, mở rộng thân thích... chia cho những người khác họ những chức phương xa, để cho không quên mến phục... vì thế mà chia tên của Tiêu Thận cho nước Trần... Liền tìm ở phủ xưa, quả thấy loại tên ấy.
(Chuyện nầy giống như chuyện Phần dương và xương của họ Phòng phong ở đoạn trước, mục đích để đề cao Khổng Tử là người hiểu rộng biết nhiều... và đây cũng là loại chuyện truyền thuyết).
Khổng Tử ở nước Trần 3 năm, gặp lúc Tấn, Sở tranh biên giới rồi lại đánh Trần, rồi Ngô xâm lấn Trần, nước Trần thường bị giặc cướp.
(Khổng Tử nói: Về vậy... về vậy, Tiên tử chúng ta điên cuồng, tiến thủ, không quên lúc ban đầu).
Vì thế, Khổng Tử bỏ nước Trần.
(Đoạn "Khổng Tử nói" nằm trong 2 dấu ngoặc sắp lộn nên bỏ.)
Qua đất Bồ, họ Công thúc dựa vào đất Bồ làm phản. Người Bồ ngăn Khổng Tử, đệ tử có người tên Công Lương Nhụ dùng xe riêng 5 chiếc theo Khổng Tử, người nầy cao lớn, hiền, có dõng lực, nói rằng:
- Ta theo Phu Tử, gặp nạn ở đất Khuôn, nay lại gặp nạn ở đây, cũng là mạng mà thôi!
Ta với Phu Tử lại mắc nạn, thà là chiến đấu mà chết!
Đánh rất hăng, người Bồ sợ, nói với Khổng Tử:
- Nếu ông không qua Vệ, tôi để ông đi.
Cùng thề với nhau rồi ra cửa Đông, Khổng Tử liền qua Vệ.
Tử Cống hỏi:
-Lời thề có thể phụ chăng?
Khổng Tử đáp:
- Nếu cần thề, thì thần không nghe!
Vệ Linh Công nghe Khổng Tử đến rất mừng nên ra tận bên ngoài đón tiếp và hỏi:
- Đất Bồ có thể đánh không?
Đáp:
- Có thể...
Linh Công nói:
- Đại phu tôi đều nói là không thể được. Vì đất Bồ, là Vệ dùng để chậm trễ Tấn và Sở, Vệ đánh Bồ có phải là không nên chăng?
Khổng Tử nói:
- Số đàn ông con trai có chí chết, và số đàn bà có chí gìn giữ Tây Hà... chúng ta chỉ đánh bất quá chừng 4, 5 người mà thôi.
Linh Công nói:
- Hay lắm...
Nhưng không đánh Bồ.
Linh Công đã già... trễ nải việc chánh, không dùng Khổng Tử.
Khổng Tử buồn than rằng:
- Nếu có kẻ dùng ta, chỉ một tháng mà thôi... Nếu 3 năm thì thành công... (Khổng Tử ra đi).
(Câu "Khổng Tử ra đi" lầm lẫn, nên bỏ.)
Phật Hật làm quan Tể đất Trung Mâu, Triệu giản Tử đánh Phạm trung Hàng thị, đánh Trung Mâu, Phật Hật làm phản sai người đến rước Khổng Tử, Khổng Tử muốn đi.
Tử Lộ thưa:
- Do nầy có nghe Phu Tử nói "Người mà gần kẻ không lành, thì người quân tử không đến", bây giờ Phật Hật dựa đất Trung Mâu làm phản, thầy muốn đến là làm sao?
Khổng Tử đáp:
- Quả ta có nói lời ấy... nhưng ta cũng từng nói: "thật là cứng, mài cũng mòn, thật là trắng, nhuộm cũng đen", ta đâu phải là trái biều qua, cứ treo mà chẳng ăn?
(Đất Trung Mâu hiện nay ở phía Tây huyện Thang Âm, tỉnh Hà Nam. Chuyện nầy có ghi trong Luận Ngữ, thiên Dương Hóa, nhưng theo Thù Tứ khảo tín lục, thì chuyện Phật Hật làm phản là dưới thời Triệu Tương Tử, mà lúc Tương Tử lên ngôi thì Khổng Tử đã mất 5 năm rồi... như thế làm sao có chuyện nầy được... đoạn nầy nên bỏ là hợp lý.
Hơn nữa, con người như Khổng Tử đâu có thể vì cái ăn mặc mà đi theo người bất chánh.)
Khổng Tử đánh cái khánh, có người vác nặng đi ngang qua cửa nói:
- Người đánh khánh, thật là có tâm vậy... không ai biết mình thì thôi vậy!
Khổng Tử học đàn với sư Nhượng 10 ngày mà chẳng tiến, sư Nhượng bảo:
- Có thể học thêm nữa.
Khổng Tử đáp:
- Khâu đã tập cái "khúc" nhưng chưa biết cái "số".
Giây lát sư Nhượng lại nói:
- Đã tập được cái "số" rồi, có thể học thêm...
Khổng Tử đáp:
- Khâu chưa nhận được cái "chí".
Giây lát sư Nhượng lại nói:
- Đã tập được cái "chí" rồi, có thể học thêm...
Khổng Tử lại nói:
- Tôi chưa nhận được cái đạo làm người.
Giây lát, dường như có điều gì sáng lên và nghiêm trang nghĩ ngợi... rồi lại thơ thới nhìn lên cao mà có chí xa:
- Khâu đã nhận được cái đạo làm người... lờ mờ mà tối đen... gần mà như xa... mắt như nhìn biển rộng, tâm như làm vua 4 nước, nếu không phải là Văn Vương thì ai làm được việc đó.
Sư Nhượng đứng dậy chắp tay xá bảo rằng:
- Phải rồi, đó là tiếng đàn của vua Văn Vương.
(Đoạn nầy muốn nói lên cái chí học tập chuyên cần của Khổng Tử... ông muốn tìm cái đạo trong tiếng đàn và nhận ra được tính chất của nhạc...)
Khổng Tử đã không đắc dụng ở Vệ, liền sắp sửa đi qua hướng Tây ra mắt Triệu giản Tử, đến sông Hà, nghe tin Đậu Minh và Thuấn Hoa chết, ông đứng bên sông Hà than:
- Đậu Minh và Thuấn Hoa là hiền đại phu của nước Tấn, lúc Triệu giản Tử chưa đắc chí, nhờ 2 người ấy mà bắt đầu việc chánh, nhung đến khi đắc chí rồi, thì giết những người ấy để làm việc chánh.
Khâu có nghe nói: Mổ thai giết trẻ con thì Kỳ Lân chẳng đến bờ cõi, tát đầm cạn cá thì giao long chẳng hợp âm dương, lật ổ phá trứng thời phụng hoàng chẳng bay.
Tại sao vậy? Người quân tử kiêng việc hại đồng loại, vả lại điểu thú với việc bất nghĩa còn biết tránh, hà huống gì Khâu nầy?
Bèn trở về Ấp Trâu, làm bài Trâu thao để ghi chuyện buồn ấy, rồi trở lại nước Vệ ở nhà Cừ Bá Ngọc.
