Hán chí chép sách của Pháp gia, bây giờ còn có Thương quân thơ và Hàn Phi Tử. Thương quân là một đại chánh trị gia lúc bắt đầu thời Chiến Quốc, còn Hàn Phi sanh vào cuối thời Chiến Quốc, gom góp được tất cả những học thuyết của phái Pháp gia.

Nếu đọc tất cả 2 quyển sách kể trên là biết qua tổng quát chủ trương của phái Pháp gia.

1. SÁCH THƯƠNG QUÂN

Sách Hán chí, phần Chư Tử lược, phái Pháp gia có Thương quân thơ 29 thiên với lời chú: "Tên Ưởng, họ Cơ, hậu duệ nước Vệ, làm tướng Tần hiếu công, có liệt truyện". 

Ưởng được phong đất Thương, cho nên gọi là Thương quân, sách Tứ khố thơ mục đề yếu có viết: "Trong sách Tam quốc chí, Tiên chúa truyền chú có nhắc đến Thương quân thơ, và tên Thương Tử được gọi bắt đầu từ sách Tùng chí".

Trong Tùng chí cũng có ghi Thương quân thơ gồm 5 quyển, sách Tân Đường chí có chép: cũng gọi là Thương Tử, như thế thì bắt đầu từ đời Tống trở về sau, mới có danh xưng là Thương Tử.

Triệu Công Võ, trong sách Quận trai đọc thơ chí có viết: Quyển sách là 29 thiên, nhưng đã mất 3 thiên... Quyển Thương quân thơ còn cho đến ngày nay là quyển sách đã bị mất hết một phần.

Hiện nay quyển sách còn như sau:

Quyển 1: 4 thiên: Canh pháp, Khẩn lịnh, Nông chiến, Khử cương.

Quyển 2: 3 thiên: Thuyết dân, Toán địa, Khai tái.

Quyển 3: 7 thiên: Nhứt ngôn, Thác pháp, Chiến pháp, Lập dân, Binh thủ, Cận lịnh, Tu quyền.

Quyển 4: 4 thiên: Lai dân, Hình ước [có tên thiên mà không có bài], Thường hình, Hoạch sách.

Quyển 5: 8 thiên: Cảnh nội, Nhược dân, [mất 1 thiên], Ngoại nội, Quân thần, Cấm sứ, Định phân, Vi vi.

*

Sách Thương quân, cũng như sách Quản Tử và Án Tử là do người đời sau gom góp biên soạn, không phải do chính tay Thương quân viết ra.

Các sách Văn Hiến thông khảo và Cổ kim ngụy thơ khảo có dẫn lời trong Châu thị thiệp bút viết: Trong sách Thương quân, có nhiều chỗ phụ hội việc đời sau, từ ngữ lại khác lạ, rõ ràng không phải là của Thương quân viết, những điểm tinh yếu, xác thực của Thương quân, trong Sử ký bản truyện đều có chép, và chỗ nào trong Sử ký không có mà sách Thương quân lại có là do người đời sau thêm vào.

Trầm Khâm Hàn có viết: Trong thiên Lai dân thứ 15, pho sách có viết: "Ngày nay Tam Tấn không thắng Tần đã 4 đời rồi, từ đời Ngụy Tương vương cho đến nay, dã chiến không thắng mà công thành thì được..." Trong thiên Nhược dân thứ 20 có viết: "Binh Tần đến đất Yển, đất Sính..." đó là những chuyện dưới thời Tần Chiêu vương, dưới thời Thương quân chưa có những việc ấy.

Sách Tứ khố thơ mục đề yếu có viết: Xét theo sách Sử ký, lúc Tần Hiếu công mất, thái tử lên ngôi, bọn Công tử Kiền tố cáo Thương Ưởng muốn làm phản, Huệ vương liền xé xác Thương Ưởng, như thế thì sau khi Huệ vương lên ngôi, Thương Ưởng đang lo chạy trốn, đâu có thì giờ rỗi rảnh để ngồi viết sách?

Nếu ông viết lúc còn bình thường thì tất nhiên phải dưới thời Hiếu công, nhưng nếu viết dưới thời Hiếu công, tại sao trong thiên đầu của quyển sách lại gọi Hiếu công bằng tên thụy? [tên truy tặng người đã qua đời].

Như thế rõ ràng là những người đời sau trong phái Pháp gia, đã gom góp ngôn luận của Thương Ưởng để viết thành quyển sách, cũng như Quản Trọng mất trước thời Tề Hoàn công, nhưng trong sách ông lại có nhắc đến Tề Hoàn công.

Trường hợp như thế có rất nhiều trong sách Chư Tử, vì không để được tên của người biên soạn nên phải mượn danh người trước để nhờ tiếng tăm.

Thương quân đã làm tướng cho Hiếu công, chủ trương biến pháp làm cho quốc gia phú cường, và sau đó bị Huệ vương giết, lúc ông còn sống, ngôn lịnh và chánh lịnh, người nước Tần tất cả đều nghe biết và khâm phục.

Hơn nữa, ngôi vị của Thương Ưởng rất cao, môn khách rất nhiều, trong số đó có nhiều học giả, và cũng có kẻ là môn đệ ông, thế nên môn khách và hậu duệ gom góp những ngôn luận, chánh lịnh của ông để viết thành sách là một điều dễ dàng và hợp lý.

Về pho Thương quân hiện đang lưu hành, có quyển chú bổn của Nghiêm Vạn Lý đời Thanh, gần đây lại có pho Thương quân thơ của Vương Thời Nhuận, và pho Thương quân thơ giải bổ của Châu Sư Triệt.