Ngày nọ Linh Công hỏi việc binh.
Khổng Tử nói:
- Về chuyện cái trở, cái đậu, (tế, lễ) thì tôi thường nghe, còn về chuyện binh thì tôi chưa học.
Ngày sau, cùng chuyện trò với Khổng Tử, thấy con chim Hồng, liền ngửng mặt nhìn, không hề chú ý đến Khổng Tử.
Khổng Tử liền ra đi, và lại qua nước Trần.
Mùa Hạ, Vệ Linh Công mất, lập cháu là Triếp, đó là Vệ Xuất Công.
Tháng 6, Triệu Ưởng đem thái tử Khoái Hội vào đất Thích, khiến thái tử để tang và 8 người mặc sô gai, giả vờ như rước từ nước Vệ về khóc mà vào rồi ở luôn.
Mùa Đông, nước Thái dời sang Châu Lai.
Năm ấy, nhằm năm thứ 3 Lỗ Ai Công, Khổng Tử được 60 tuổi, Tề giúp Vệ vây đánh Thích, vì sự có mặt của thái tử nước Vệ là Khoái Hội đang ở đó.
*
Miếu thờ của Lỗ Hoàn Ly bị cháy, Nam cung Kỉnh Thúc đến cứu hoả, lúc đó Khổng Tử đang ở nước Trần, nghe chuyện đó, liền bảo:
- Tai nạn xảy ra ở miếu thờ Hoàn ly phải không?
Quả nhiên là như thế.
Quí Hoàn Tử bịnh, đi xe đến nhìn, thành nước Lỗ và than rằng:
- Ngày trước nước nầy sắp hưng lên nhưng vì ta đắc tội với Khổng Tử, cho nên không hưng được.
Liền quay lại bảo người nối nghiệp là Khương Tử:
- Nếu ta chết, thì người tất làm tướng nước Lỗ, và làm tướng nước Lỗ thì phải triệu Trọng Ni.
Sau đó mấy ngày, Hoàn Tử chết, Khương Tử lên ngôi. Chôn cất xong, muốn triệu Khổng Tử.
Công Chi Ngư nói:
- Ngày xưa tiên quân ta dùng người ấy không trọn, làm cho chư hầu cười... Ngày nay lại dùng nữa, nếu không trọn, thì lại bị chư hầu cười nữa.
Khương Tử nói:
- Như vậy thì triệu ai được?
Đáp:
- Nên triệu Nhiễm Cầu...
Liền sai sứ triệu Nhiễm Cầu.
Nhiễm Cầu sắp sửa đi, Khổng Tử nói:
- Người nước Lỗ triệu Cầu, không phải dùng vào chức vụ nhỏ đâu. Tất là phải giao cho trách nhiệm nặng nề.
Ngày ấy, Khổng Tử nói:
- Về vậy... về vậy... bọn tiểu tử của chúng ta điên cuồng bây giờ đã văn vẻ sáng láng, ta không biết phải lấy gì để giúp đỡ!
Tử Cống biết Khổng Tử có ý nghĩ trở về, nên trong khi đưa Nhiễm Cầu liền căn dặn:
- Nếu ngươi được dùng, là nhờ Khổng Tử làm tiếng tăm đó.
(Nhiễm Cầu đã đi)
Năm sau, Khổng Tử từ Trần qua Thái, Thái Chiêu Công sắp sửa qua Ngô, vì nước Ngô triệu ông.
Trước kia, Chiêu Công dối bầy tôi, dời qua Châu Lai, nên khi sắp sửa đi, quan Đại phu lại sợ ông rồi sẽ đi nữa...
Công Tôn Phiên bắn, giết chết Chiêu Công, nước Sở xâm lăng Thái, mùa Thu năm sau, Tề Cảnh Công mất.
(Câu "Nhiễm Cầu đã đi" nằm trong 2 dấu ngoặc, không liên hệ đến đoạn nầy, nên bỏ).
*
Năm sau, Khổng Tử từ Thái qua đất Diệp. Diệp Công hỏi về việc chánh, Khổng Tử đáp:
- Việc chánh ở chỗ làm cho kẻ xa đến và nương tựa với kẻ gần...
Ngày khác, Diệp Công lại hỏi về chuyện Khổng Tử với Tử Lộ. Tử Lộ không trả lời...
Khổng Tử bảo Tử Lộ:
- Sao ngươi không trả lời... là con người của ta học đạo chẳng mệt mỏi, dạy người không nản, có chuyện gì bứt rứt là quên ăn, lấy cái vui để quên điều lo buồn... chẳng hay cái già đã gần đến nơi.
(Bỏ đất Diệp, trở qua Thái).
(Những câu nằm trong dấu ngoặc lầm lẫn nên bỏ).
Trường Thư, Kiệt Nịch cày đôi.
Khổng Tử (cho rằng những người ấy là ẩn sĩ) khiến Tử Lộ đến hỏi đường...
Trường Thư nói:
- Ai đang ngồi trên xe đó?
Tử Lộ đáp:
- Đó là Khổng Khâu.
Nói:
- Phải Khổng Khâu ở nước Lỗ không?
Đáp:
- Phải.
Nói:
- Người ấy tất là phải biết đường...
Kiệt Nịch hỏi Tử Lộ:
- Còn ông là ai?
Đáp:
- Tôi là Trọng Do.
Nói:
- Ông phải là học trò Khổng Khâu không?
Đáp:
- Phải.
Kiệt Nịch nói:
- Chuyện lo lắng, trong thiên hạ ai cũng đều như vậy... nhưng ai thay đổi được? Nếu theo kẻ sĩ lánh người thì thà là kẻ sĩ lánh đời còn hơn...
Rồi tiếp tục cày như trước.
Tử Lộ đem việc ấy thưa lại với Khổng Tử.
Khổng Tử bùi ngùi nói rằng:
- Điểu thú không thể đồng bầy... trong thiên hạ có đạo, Khâu nầy cực nhọc để thay đổi làm gì...
Ngày nọ Tử Lộ đi, gặp người vác bồ cào, chống gậy...
Tử Lộ hỏi:
- Ông có thấy Phu Tử không?
Người chống gậy hỏi:
- Tay chân không siêng năng, không phân biệt được loài ngũ cốc, mà làm thầy ai?
Rồi cầm gậy mà bừa...
Tử Lộ đem việc ấy thưa lại với Khổng Tử.
Khổng Tử nói:
- Đó là kẻ ở ẩn.
Trở lại tìm thì không còn tìm thấy người ấy nữa.
(Hai chuyện kể trên có chép trong thiên Vi Tử sách Luận Ngữ, Trường Thư và Kiệt Nịch không phải là tên người, Trường và Kiệt là chỉ người diện mạo khôi ngô, còn Thư và Nịch là muốn nói chân dẫm trong bùn.
Ngẫu nhiên mà gặp để hỏi đường thì làm sao mà biết tên được... cũng y như trên, người vác giỏ và vác bồ cào.
Trong sách Luận Ngữ đoạn nầy viết rất rõ).
Khổng Tử dời qua Thái, ở 3 năm, Ngô đánh Trần... Sở đến cứu Trần đóng quân ở Thành Phủ (nghe) Khổng Tử đang ở giữa 2 nuớc Trần, Thái (Sở sai người đến mời Khổng Tử... Khổng Tử sắp đến đáp lễ, Đại phu của Trần và Thái liền bàn:
- Khổng Tử là người hiền, những lời phê phán của ông đều đúng với lịnh của chư hầu... bây giờ ông đã ở bên giữa Trần và Thái, mà những lời nói, việc làm của các Đại phu đều không đúng với ý của Khổng Tử.
Nước Sở là nước lớn, đến rước Khổng Tử, nếu Khổng Tử đắc dụng ở Sở thì các Đại phu đang làm việc ở Trần, Thái đều nguy.
Liền sai bọn tay chân đến vây Khổng Tử ở giữa đồng, làm cho ông không đi được).
Tuyệt lương, những người đi theo đều bịnh không ai dậy được. Khổng Tử vẫn cứ dạy học, đàn hát không ngưng.
Tử Lộ tức giận ra mắt và nói:
- Người quân tử cũng có lúc cùng sao?
Khổng Tử đáp:
- Người quân tử cầm chắc cái cùng, còn kẻ tiểu nhân gặp cùng là bị lạm vậy.
Tử Cống nghiêm sắc mặt.
Khổng Tử:
- Tứ à... ngươi nghĩ rằng ta học nhiều mà nhớ chăng?
Thưa:
- Chẳng phải như vậy sao?
Khổng Tử đáp:
- Không phải như vậy, ta chỉ "nhứt dĩ quán chi" mà thôi (nắm điều mấu chốt mà thông tất cả).
Khổng Tử biết đệ tử có lòng lo lắng, (liền triệu Tử Lộ) nói:
- Kinh Thi có nói rằng: "loài thú dữ, hãy đuổi nó ra đồng vắng".
Đạo của ta sai quấy chăng? Tại sao ta lại đến mức nầy?
Tử Lộ nói:
- Hay là chúng ta chưa đủ "nhơn" chăng? Vì thế người ta không tin ta. Hay là chúng ta chưa đủ trí chăng, Vì thế người ta không làm theo ta?
Khổng Tử nói:
[- Đâu có lẽ như thế
