Lúc về già, Khổng Tử thích Kinh dịch, ông đọc kinh Dịch, bìa da 3 lần đứt.
Ông nói:
- Như ta còn sống vài năm nữa, thì ta sẽ làm sáng tỏ về kinh Dịch.
(Đoạn nầy nói về việc Khổng Tử học kinh Dịch, từ phần trên dời xuống đây cho hợp lý).
Mùa Xuân, năm thứ 14 đời Lỗ Ai Công, đi tuần thú ở Đại dã người đánh xe của Thúc tôn thị là Thư Thương bắt được con thú, cho là điềm bất tường.
Trọng Ni xem và nói rằng:
- Con Kỳ Lân đó.
Ông giữ và nói:
- Sông Hà không có Đồ... đất Lạc không có Thư (Hà Đồ, Lạc Thư) ta hết rồi vậy!
Nhan Uyên chết.
Khổng Tử nói:
- Trời hại ta.
Và khi đi thú về phía Tây, gặp Kỳ Lân ông nói:
- Đạo ta đã cùng rồi.
Ông thở ra than:
- Không có ai hiểu ta chăng?
Tử Cống nói:
- Tại sao lại không hiểu thầy?
Khổng Tử nói:
- Chẳng oán trời, chẳng trách người. Học với kẻ dưới mà đạt đến trên, hiểu ta... chỉ có trời thôi sao! (không xuống chí, không nhục thân mình, Bá Di, Thúc Tề chăng? Hay là Liểu Hạ Huệ, Thiếu Liên xuống chí, nhục thân?) [Ngu Trọng, Di Dật, ẩn cư, lời nói phóng khoáng, thân trong sạch, bỏ chức quyền] (Ta thời khác thế, chuyện gì cũng được... mà chuyện gì cũng không)...
Khổng Tử nói:
- Thôi vậy... thôi vậy... Người quân tử bịnh qua đời mà danh không xưng vậy...
Đạo ta mà không hành được... thì ta còn mặt mũi nào đối với hậu thế?
Liền nương theo Sử ký, viết kinh Xuân Thu, trên bắt đầu từ thời Ẩn công, dưới đến thời Ai công năm thứ 14 tất cả là Thập nhị công.
Căn cứ theo Lễ, gần nhà Châu, theo nhà Ân, thông 3 đời Tam Đại, lời văn gọn mà ý rộng, giúp Vương đạo đầy đủ, hoàn thành Lục Nghệ... cho nên khi vua Ngô, Sở tự xưng vương mà sách Xuân Thu mới chê gọi bằng chữ "Tử".
Hội Tiểu thổ thật là triệu Thiên Tử mà sách Xuân Thu viết húy ra là: "Thiên vương đi tuần thú ở Hà dương..."
Suy lại ấy để làm mẫu mực đương thời, có ý nghĩa chê bai... Đời sau, các vì Vương giả khởi lên mà suy nghĩ.
Nghĩa của kinh Xuân Thu thi hành được thì loạn thần, tặc tử trong thiên hạ đều sợ.
Khổng Tử trong việc lập đức, đọc văn từ, có chỗ cộng đồng cùng người mà không độc hữu.
Về việc viết sách Xuân Thu hễ đáng ghi thì ghi, bớt thì bớt, bọn Tử Hạ không thể thêm bớt một lời.
(Đệ tử học Xuân Thu).
Khổng Tử nói:
- Hậu thế biết Khâu nầy qua sách Xuân Thu, mà cũng bắt tội Khâu nầy qua sách Xuân Thu.
(Đoạn nầy chép về chuyện Khổng Tử viết sách Xuân Thu.
Viết kinh Xuân Thu là một đại sự trong đời Khổng Tửcho nên mới ghi lại một cách trịnh trọng như trên. Những đoạn trong dấu ngoặc lầm lẫn nên bỏ.)
Hình 3. KHỔNG LÂM
Trích trong: Trung Quốc Triết Học Sử Đại Cương của Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê
(Rút ở Confucius et l'Humanisme Chinois của P. Đỗ Đình)
Năm sau, Tử Lộ mất ở nước Vệ.
Khổng Tử bịnh, Tử Cống xin ra mắt, lúc đó Khổng Tử đang chống gậy thong thả ngoài cửa, ông nói:
- Tứ ơi! sao ngươi đến trễ vậy?
Khổng Tử than thở và ca rằng:
- Thái Sơn lở chăng? cây cột xiêu chăng? Triết nhơn tàn rụi chăng?
Rồi ông sa nước mắt.
Ông bảo Tử Cống:
- Thiên hạ vô đạo đã lâu rồi, không có ai nối cho ta... Nguời nhà Hạ tẩn liệm ở phía Đông, người nhà Châu thì ở phía Tây, còn người nhà Ân thì ở giữa 2 cột trụ.
Đêm qua, ta nằm mộng thấy ngồi ở giữa cột trụ, ta là người nhà Ân vậy.
Bảy ngày sau, Khổng Tử mất...
Khổng Tử 73 tuổi, mất vào ngày Kỷ Sửu tháng 4 đời Lỗ Ai Công thứ 16.
(Về đoạn nầy, Đỗ Dự đã ghi chép trong Tả truyện: tháng 4, ngày 18 Kỷ Sửu, tháng 4 không có ngày Kỷ Sửu, Kỷ Sửu là ngày 12 tháng 5, như vậy là có sự lầm lẫn về ngày tháng...
Xét theo trong lịch, thì năm 16 thời Ai Công có tháng nhuần, cho nên Thôi Thích nói, tháng 4, nên ghi là tháng 3 mới đúng.
Giang Vĩnh lại nói: Kỷ Sửu, nếu theo lịch nhà Châu thì là ngày 11 tháng 4, còn theo lịch nhà Hạ thì 11 tháng 2. [Nhà Châu kể tháng 11 là tháng giêng, tháng Tý] các thuyết đều khác nhau, chưa có thể khảo định được...
Có điều là ngày sanh, tử của các Chư Tử dưới thời Chu Tần, duy chỉ có Khổng Tử là có chứng cớ khá rõ rệt mà thôi.
Lỗ Ai Công năm thứ 16, nhằm năm Nhâm Tuất, vào thời Châu Kỉnh vương thứ 41, đúng năm 479 trước Tây lịch.)
Ai Công làm lời lụy rằng:
-"Trời cao không giúp, chẳng gượng để một bực già lại, để cho ta một mình tại vị, làm cho ta đau đớn... Ô hô! Ai tai! Ni Phụ ơi! Từ đây có ai để làm gương mẫu...
Tử Cống nói:
- Vua có bị mất gì ở nước Lỗ không? Lời Phu Tử có nói: Lễ mất thì tối tăm, danh mất thì sai lầm, mất chí là tối tăm, mất chỗ tựa là sai lầm.
Khi còn sống thì không dùng được, đến lúc chết lại làm lời lụy, không phải lễ vậy. Xưng là ta... không đúng với danh vậy.
Khổng Tử được chôn ở phía Bắc Lỗ thành, trên sông Tứ.
(Sách Khổng đình trích yếu chép lễ an táng nhằm ngày mùng 9 tháng 6, chôn trên sông Tứ, hợp táng với phu nhơn là Thượng quan thị.
Ngày nay, ở phía Bắc huyện Khúc phụ, cách 2 dặm, có Khổng Lâm tức là mộ Khổng Tử, vùng đất ấy, phía sau lưng là sông Tứ, phía trước mặt là sông Thù, xung quanh có tường bao kín.
Sách Hoàng Lãm có viết, trong số đệ tử của Khổng Tử có nhiều người ở nước khác nhau, nên mỗi người đem loại cây đặc biệt ở nước mình đến trồng, thế nên quanh mộ có nhiều loại cây lạ.
Phu nhơn Khổng Tử là người nước Tống...)
Đệ tử đều (tang phục 3 năm) Tâm tang 3 năm xong, liền chia tay nhau ra đi, khóc ròng, mỗi người đều rất buồn, hoặc có kẻ ở lại, duy Tử Cống cất nhà ở bên mộ 6 năm rồi sau mới đi.
Đệ tử và người nước Lỗ đến bên mộ cất nhà ở có hơn cả 100 vì thế mới gọi là xóm Khổng.
(Sách Đàn cung có viết: về tang lễ của Khổng Tử, đệ tử không hiểu phải để tang như thế nào.
Tử Cống nói:
- Ngày xưa, Phu Tử làm lễ tang cho Nhan Hồi, như là làm lễ tang cho con mà không tang phục... đến đám tang của Tử Lộ cũng như thế.
Bây giờ chúng ta làm lễ tang cho Phu Tử, cũng như cha mà không tang phục.
Châu Tử có viết: "Thờ thầy để tâm tang 3 năm... buồn như để tang cha mẹ mà không tang phục, tình thì tột mà nghĩa thì không tận".
Vì thế câu "tang phục 3 năm" là sai nên bỏ.
Trong sách Mạnh Tử, thiên Đằng Văn Công có viết: "Ngày xưa Khổng Tử mất, sau 3 năm, môn nhơn mới sắp sửa ra về, vào xá từ giã Tử Cống mà khóc đến khan tiếng, sau đó mới ra về.
Tử Cống trở lại, cất nhà ở tại chỗ, 3 năm mới về".
Trong số đệ tử của Khổng Tử, Tử Cống là giàu hơn hết, nên tang lễ của Khổng Tử nhờ sức của Tử Cống rất nhiều, lúc mới bắt đầu tang lễ, đã cất nhà gần mộ để cho bạn đồng môn ở, lúc vào xá từ giã là vì Tử Cống là chủ.)
