Trong lịch sử Trung Quốc cổ trung đại, không một giai đoạn nào có được sự phát triển về tư tưởng và văn hóa rực rỡ như thời Xuân thu - Chiến quốc (722 — 221 trước CN).
Về thơ, đỉnh cao là Khuất Nguyên (340? — 270 trước CN), tác giả đầu tiên của Trung Quốc được thế giới tổ chức kỷ niệm.
Về văn, thành tựu nổi bật là văn xuôi lịch sử và văn xuôi Bách gia chư tử. Nếu văn xuôi lịch sử (Tả truyện, Quốc ngữ, Chiến Quốc sách...) nặng về miêu tả tường thuật sự kiện, thì văn xuôi Chư tử chủ yếu trình bày HỌC THUYẾT CỦA CÁC NHÀ TƯ TƯỞNG.
Cuốn BÁCH GIA CHƯ TỬ lược khảo của THẢO ĐƯỜNG CƯ SĨ TRẦN VĂN HẢI MINH là một công trình nhằm bước đầu khảo cứu một mặt của hiện tượng học thuật vô cùng phong phú và đa dạng đó.
Cuốn sách gồm 5 phần sắp xếp theo cấu trúc Tổng — Phân — Hợp, phần một là Tổng luận. Qua việc giới thiệu khái niệm, bối cảnh lịch sử của Chư tử (Phần hai), qua việc phân tích khá gãy gọn tình hình xã hội thời Xuân thu — Chiến Quốc (Phần ba) và việc trình bày một cách có hệ thống các tác phẩm (Phần bốn), đến Phần năm, phần Tổng kết, tác giả đã chốt lại được những nhận định cơ bản về các học phái và tác gia chính: Nho gia (Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử), Danh gia (Huệ thị), Âm dương gia (Trâu Viễn) và Pháp gia (Hàn Phi tử). Không nghiên cứu thân thế tác giả và tình hình xã hội đương thời thì không có cơ sở đầy đủ để tìm hiểu tác phẩm của họ, tuy nhiên, khác với những công trình thông thường, tác giả cuốn sách đã đặt phần "thân thế" lên trước phần "xã hội". Con người là sản phẩm của hoàn cảnh song là một “sản phẩm” đặc biệt, năng động, trên những mức độ khác nhau, luôn tìm cách cải tạo hoàn cảnh và trong quá trình ấy tự cải tạo cả chính mình. Bách gia chư tử là những con người đặc biệt năng động, nói như tác giả, họ “viết sách, lập học thuyết là muốn cải biến chế độ, cứu đời” (trang 95). Với tinh thần tranh minh (đua nhau lên tiếng), ai cũng khẳng định là học thuyết mình đúng, tìm cách bác bỏ một cách có hiệu lực nhất học thuyết của đối phương, ai cũng tìm cách trực tiếp hoặc gián tiếp thuyết phục vua chúa áp dụng lí thuyết của mình để sửа sang triều chính, ổn định хã hội, ai cũng ra sức đào tạo nhân tài, lôi cuốn đệ tử. Bởi vậу, đi ngay vào động сơ của Bách gia chư tử rồi từ đó tìm đến nguyên nhân phát sinh, đến biểu hiện cụ thể thành học thuyết và tác phẩm, đó cũng là một cách tiếp cận сó thể đưa lại những điểm nhìn mới và nhiều điều lí thú.
Do tính chất "lược khảo" của công trình, bạn đọc sẽ không thỏa mãn nếu muốn tìm ở đây những nhận định thật đầy đủ, sâu sắc về МỘТ НỌС THUYẾT nàо đó của thời Xuân thu - Chiến Quốc. Song, bạn đọc có thể hài lòng nếu muốn thấy BỨC TRANH TOÀN CẢNH diện mạo tinh thần của thời đại ấy, nếu muốn có những tri thức tối thiểu về DIỆN để về sau đi sâu tìm hiểu các sách chuyên luận về từng học thuyết. Bạn đọc có thể không đồng ý với một vài nhận định cụ thể về tính chất xã hội thời Xuân thu - Chiến Quốc — một vấn đề học thuật cực kì rắc rối mà chính nhà khoa học nổi tiếng Quách Mạt Nhược cũng đã phải thay đổi ý kiến nhiều lần — cũng như về bản chất, nội dung của các học thuyết song hẳn dễ thừa nhận tính bổ ích hiển nhiên của những tư liệu phong phú và những chỉ dẫn đích đáng mà tác giả cung cấp. Bạn đọc có thể nhận xét là cuốn sách còn đôi сhỗ trình bày rườm rà và trùng lặp song không thể phủ nhận một số ưu điểm trong phương pháp khảo cứu văn bản: đối chiếu tỉ mỉ, nhận định thận trọng, phân tích thấu đáo... thật là có lý khi tác giả lưu ý chúng ta rằng "về từ ngữ, với Bách gia chư tử, chúng ta cũng phải có những lí giải riêng biệt" (Trang 19). Ngay với những chữ ta nghe luôn như "dạy" và "học" (của Nho gia), "đạo" và "đức" (củа Đạo gia), ta cũng không thể gán cho chúng cái nghĩa hiện nay đang dùng. Có những khái niệm vốn không đơn giản lại được tác giả diễn giải một cách sáng gọn: "Xét mình và xét người là THỨ... Chuyện gì mình không muốn đừng làm cho người khác, đó là cái đạo "thứ" tiêu cực, còn "chuyện gì mình muốn, thì cũng làm cho người khác", đó là đạo "thứ" tích cực" (Trang 168)...
Tác phẩm сủа Bách gia chư tử không chỉ có giá trị về mặt tư tưởng mà bản thân chúng còn là những tác phẩm văn chương mẫu mực. Chương Học Thành, học giả đời Thanh nhận định: "Văn chương đời sau bao nhiêu thể loại đều đã có sẵn ở thời Chiến Quốc cả rồi". Nhiều học thuyết đặc biệt là Nho gia và Đạo gia, đã có ảnh hưởng sâu rộng đối với sự hình thành và phát triển tư tưởng của rất nhiều nhà văn, nhà thơ Trung Quốc. Đối với lịch sử tư tưởng về văn học Việt Nam trước đây, những học thuyết ấy cũng để lại những dấu vết không thể phủ nhận, dẫu là tích cực haу tiêu сựс vẫn cần nghiên cứu.
Không nên nghĩ rằng tác phẩm của Bách gia chư tử ngày nay chỉ còn lại giá trị lịch sử. Quả là có rất nhiều luận điểm đã hoàn toàn lỗi thời song cũng không ít vấn đề đặt ra vẫn còn có ý nghĩa thời sự nhất định. Một số câu danh ngôn của Bách gia chư tử nay đọc lên vẫn như còn tươi mới.
Với những suy nghĩ trên, chúng tôi xin trân trọng giới thiệu công trình BÁCH GIA CHƯ TỬ lược khảo với bạn đọc nhân dịp сuốn sách được Нội Nghiên cứu và Giảng dạy văn học thành phố Hồ Chí Minh cho tái bản.
