Cách đây hơn 30 năm, khi mở đầu quyển học thuyết Vương Dương Minh, học giả quá cố Đào Trinh Nhứt đã viết:
«Lúc nầy mà nói chuyện tư tưởng, học thuật, nhứt là tư tưởng học thuật cổ phương Đông, có lẽ nhiều người cho là thang thuốc ru ngủ.
«Song, tôi tin chắc trong số bạn đọc, thế nào lại chẳng có ít nhiều bạn vẫn thích nghiên cứu học vấn. Văn hào Ernest Renan nước Pháp đã nói: Dù cho trời nghiêng đất vỡ đến nơi, chúng ta cũng cứ nên triết lý với nhau như thường.
«Cổ lai, những lúc cuộc đời càng khó khăn bao nhiêu, người ta càng phải nghiên cứu triết lý bấy nhiêu, hoặc vớt lấy cái hay đã qua mà dùng, hoặc tìm ra cái hay mới để xây lại sự sống.»
Những ý nghĩ của ông Đào Trinh Nhứt thật đúng, đáng cho chúng ta nghiền ngẫm, suy nghĩ. Thật ra có những vấn đề triết học đã được đặt ra tự ngàn xưa, cách đây hơn mấy ngàn năm mà cho đến bây giờ vẫn còn tồn tại, chưa giải quyết xong.
Các vấn đề «Chánh danh», Nhơn, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, vấn đề giáo dục và dân chủ của Nho gia, vấn đề «tình thương» trong nhân loại của Mặc gia, v.v... cho đến bây giờ vẫn còn đó, có lẽ còn ở một mức độ nguy hiểm, cấp thiết cần phải giải quyết nhiều hơn, nhứt là trong hoàn cảnh các nước đang lâm vào cuộc chiến.
Đọc Bách Gia Chư Tử, các bạn mới nhận thấy các học thuyết của thời xưa cho đến bây giờ vẫn còn giá trị lớn lao và cũng có lẽ vì ý nghĩ ấy cho nên khi viết pho Triết học sử Trung quốc, các học giả Trung Hoa đã dành một phần rất lớn, gần đến phân nửa quyển sách cho Bách Gia Chư Tử.
*
Lối trình bày tư tưởng của các nhà triết học phương Đông không khúc chiết và có hệ thống như các nhà triết học phương Tây, vì thế khi đọc chúng tа phải dùng tinh thần của người phương Đông để suy nghiệm, nhiều khi, trong một đoạn văn chúng ta lại thấy các nhà triết học ấy lại có những ý nghĩ như tự mâu thuẫn với mình, nhưng nếu nghiền ngẫm suy nghĩ thêm với tinh thần triết học phương Đông, chúng ta sẽ nhận thấy không có gì là mâu thuẫn.
Về từ ngữ, vớі Bách Gia Chư Tử, chúng ta cũng phải có những lý giải riêng biệt, vì hiểu đúng từ ngữ của nhân vật ấу, trong thời đại ấy, chúng ta mới có thể hiểu được học thuyết của những người ấy.
Ví như chữ «Нọс» của Nho gia, chúng tа phải hiểu là «tìm hiểu, suy nghĩ về một học thuyết» để đem ra áp dụng, chữ «Dạу» có nghĩa là phổ biến học thuyết, tìm người để phụ lực với mình áp dụng chủ trương học thuyết để sửa đổi xã hội.
Môn đồ của Khổng Tử cũng không giống như học trò chúng ta ngàу nay, đó là những người truyền bá tư tưởng, học thuyết và cũng đem ra áp dụng học thuyết ấy, như những cán bộ, đảng viên trong những đảng chánh trị ngày nay.
Với Lão Тử, chữ «Đạo» chúng ta có thể hiểu là học thuyết hay chủ trương, còn «Đức» là những điều kiện thuận tiện để thi hành học thuyết hay chủ trương ấy...
Đọc sách người xưa, tìm hiểu từ ngữ theo ý nghĩa riêng của từng môn phái, lại còn phải tìm hiểu văn chương của thời ấy vớі hoàn cảnh đương thời, thân thế của từng học giả, chúng ta mới có thể hi vọng hiểu được một phần nào chủ trương của từng nhân vật trong các môn phái, lại còn vấn đề tác phẩm, có quyển do chính tác giả viết, có quyển do môn đệ ghi chép lời nói của thầy, mà cũng có quyển do người đời sau gom góp, hay tự viết ra rồi mượn tên người xưа để đề tên tác giả cho quyển sách của mình viết v.v...
Có tìm hiểu tỉ mỉ những vấn đề trên chúng ta mới có thể tìm hiểu được phần nào các vấn đề cổ triết học một cách tương đối chính xác.
Trong quyển sách nhỏ này chúng tôi cố gắng giải quyết những vấn đề khó khăn ấy nên việc tìm hiểu tác giả, tác phẩm vớі hoàn cảnh xã hội đương thời một cách khá tỉ mỉ để trình bày với bạn đọc.
*
Bất cứ ngành học nào cũng đều có mục đích để phục vụ nhân sinh, chớ không phải học để biết, để làm một món trang sức cho con người. Bắt chước Chu Hi trong khi làm bài tựa cho quyển Luận Ngữ chú giải: Mong rằng độc giả sau khi đọc quyển sách sẽ trở thành một người khác. Chúng tôi cũng mong rằng, sau khi đọc quyển sách này, các bạn cũng có những ý nghĩ tha thiết về hiện trạng xã hội của một nước Việt Nam trong giai đoạn xây dựng nầy.
