Khi chiếc cửa xà lim đóng lại kéo theo tiếng sắt thép rền rĩ, Zénon trầm tư lấy bút mực ra và ngồi vào bàn. Trời còn sáng rõ, nhà tù tối tăm của những phúng dụ giả kim thuật trong trường hợp của ông lại là một nhà tù khá sáng sủa. Qua lưới sắt dày bảo vệ cửa sổ, một màu trắng xám hắt lên từ sân ngập tuyết. Gilles Rombaut trước khi giao nhiệm vụ cho người gác đêm đã đưa bữa tối vào cho ông như thường lệ, tối nay bữa ăn còn thịnh soạn hơn mọi khi. Zénon đẩy khay ra xa: ông thấy thật phi lý và gần như tục tĩu khi phải chuyển hóa số thức ăn này thành dịch dưỡng hay thành máu mà ông sẽ không dùng đến nữa. Nhưng ông cũng lơ đãng rót ra cho mình vài ngụm bia vào chiếc cốc thiếc và uống thứ nước đăng đắng.

Cuộc nói chuyện với linh mục phụ tá đã làm cái chết đối với ông hết đi tính trang trọng từ khi bản án được tuyên lúc sáng. Số phận ông tưởng như đã an bài nay lại dao động một lần nữa. Lời đề nghị ông vừa chối bỏ vẫn còn nguyên giá trị trong vài giờ nữa: một Zénon có khả năng kết thúc sự việc bằng nói ra chữ “vâng” có lẽ đang ẩn náu đâu đây trong ý thức ông, và màn đêm trôi đi có thể sẽ trao ưu thế cho kẻ hèn nhát kia đối với chính bản thân ông. Chỉ cần có một phần nghìn may mắn còn sót lại: tương lai quá ngắn ngủi với ông quá tàn nhẫn dù sao chứa đựng yếu tố không chắc chắn, mà đó cũng chính là cuộc sống, và, bằng một hy vọng mong manh nhất rất lạ lùng mà ông vẫn thấy trong mỗi bệnh nhân sắp chết, cái chết giữ trong nó một sự phi thực tế lừa lọc như thế đó. Tất cả đều phấp phỏng, tất cả vẫn cứ phấp phỏng cho đến hơi thở cuối cùng. Tuy vậy, quyết định của ông đã thành hình rồi: ông nhận ra nó không hẳn vì những biểu hiện cao thượng của lòng dũng cảm và của sự hiến sinh mà vì một hình thức chối bỏ có tính chất ngu độn, nó như khép ông lại thành một khối không chịu tác động bên ngoài, và thậm chí gần như không chịu tác động của chính cảm giác. Đã yên định trong sự kết thúc của chính mình, ông là Zénon in aeternum[1].

Mặt khác, giấu mình đằng sau quyết định chết, nếu có thể nói như vậy, còn có một quyết định khác, bí mật hơn, mà ông đã cẩn thận che kín trước linh mục phụ tá, đó là phải chết bằng chính bàn tay mình. Nhưng đây cũng là một thứ tự do mênh mông và mệt nhọc còn lại với ông: ông có thể tùy ý đi theo hoặc từ chối quyết định này, làm một cử chỉ để kết thúc tất cả, hoặc ngược lại chấp nhận mors ignea không khác gì mấy so với cơn hấp hối của một nhà giả kim thuật vì bất cẩn đã làm cháy chiếc áo thụng trong lò lửa anathor. Ở tận cùng những sợi cơ nhỏ trong não ông, có sự lựa chọn giữa bị hành quyết và chết tự nguyện, lựa chọn ấy không còn dao động giữa chết và một cái đại loại như cuộc sống nữa, như ông đã từng cân nhắc đồng ý hay từ chối rút lui quan điểm của mình. Mà giờ đây ông chọn lựa phương tiện, địa điểm, và thời điểm chính xác. Chính ông là người quyết định cho hành động tột cùng này chậm lại hay sớm lên một vài giờ, chính ông cũng phải chọn lựa hoặc còn nhìn thấy mặt trời mọc vào một ngày mười tám tháng Hai năm 1569 nào đó nếu ông muốn, hoặc kết thúc ngay hôm nay trước khi đêm hết. Khuỷu tay đặt lên đùi, bất động, gần như thanh thản, ông nhìn vào hư vô trước mặt. Như trong tâm bão, khi yên lặng ngự trị một cách đáng sợ, cả thời gian lẫn tinh thần đều không chuyển động nữa.

Chuông nhà thờ Đức Bà gióng; ông đếm từng tiếng. Đột nhiên, phong ba vần cũ: yên tĩnh kết thúc, ông bị nỗi âu lo cuốn đi như trong một xoáy lốc. Xoắn lại trong cơn bão là những mảnh hình ảnh bị giật ra từ giàn thiêu ở Astorga ba mươi bảy năm về trước, từ những tình tiết chưa xa trong hôm hành hình Florian, từ những lần ngẫu nhiên chứng kiến phần gớm ghiếc còn lại sau những cuộc hành quyết ở ngã tư các thành phố ông đã đi qua. Hẳn là thông tin về điều sẽ diễn ra đột ngột được cơ thể ông nghe thấy, mỗi giác quan nhận được phần kinh hoàng nó sẽ phải chịu: ông sống, cảm thấy, ngửi thấy, nghe thấy những sự kiện về cái chết của ông sẽ diễn ra ngày mai trên khoảnh đất trống ở Chợ. Linh hồn mang tính xác thịt, dù ông đã thận trọng giữ nó cách xa với những cân nhắc của linh hồn mang tính lý trí, đột nhiên và từ bên trong, nó biết hết những gì Zénon cố giấu. Cái gì đó trong ông đứt ra như sợi dây thừng; họng khô lại, lông tay dựng đứng lên, răng đánh vào nhau cầm cập. Cảm giác rối loạn chưa trải nghiệm bao giờ làm ông khiếp hãi còn mạnh hơn trong tất cả bất hạnh của ông; siết hai tay vào cằm; hít thở thật dài để hãm trái tim lại, ông trấn áp được cơn bạo loạn của thân thể. Như thế là quá đủ: cần phải kết thúc nó trước khi da thịt hoặc ý chí của ông lại khiến ông không thể bù sửa nổi những sai khuyết của chính mình. Trong trí óc đã sáng suốt trở lại, ông đã hình dung ra những nguy cơ cho đến lúc này ông chưa lường đến và sẽ ngăn trở không để ông đường hoàng ra đi. Ông soi xét lại tình trạng của mình với cái nhìn của nhà phẫu thuật, tìm kiếm xung quanh những công cụ và ước đoán những cơ may.

Lúc đó là bốn giờ, vừa qua giờ ăn tối, và người ta tử tế đến mức để lại cây nến dùng hàng ngày cho ông. Người giữ chìa khóa đã khóa trái phòng giam, quay về phòng ký lục và sẽ chỉ quay lại vào giờ giới nghiêm, rồi một lần nữa vào bình minh. Vậy là dường như ông có thể chọn một trong hai quãng thời gian giữa những lần có mặt hắn. Nhưng đêm nay có thể khác: Đức Tổng giám mục hoặc linh mục phụ tá có thể gửi đến một thông điệp không phải lúc buộc người ta phải mở cửa; vì một tình thương tàn nhẫn thỉnh thoảng người ta lại phái đến phòng tử tù một thầy tu nào đó hay một thành viên Hội Công giáo Cái chết thiện có nhiệm vụ làm lễ cho người sắp chết và thuyết phục người đó cầu nguyện. Cũng có thể người ta đã đoán trước ý định của ông; bất kỳ lúc nào cũng có thể có người vào trói tay ông lại. Ông rình nghe quanh mình có tiếng cọt kẹt hay tiếng bước chân không; tất cả đều tĩnh lặng, nhưng thời khắc quý hơn tất cả những lần ông buộc phải ra đi trước đây.

Với bàn tay vẫn còn run rẩy, ông nhấc nắp chiếc hộp bút mực đặt trên bàn lên. Giữa hai mảnh gỗ mảnh mai bằng mắt thường cứ tưởng chúng liền nhau, kho báu ông giấu vẫn đang ở đó: một lưỡi dao mềm mảnh dẻ, dài chưa đến hai pút, lúc đầu ông cất trong lớp lót áo chẽn, rồi chuyển sang nơi cất giấu này sau khi ông được trả lại hộp đựng bút mực và các quan tòa đã khám xét nó theo đúng thể thức. Mỗi ngày dễ có đến hai mươi lần ông nhìn nó để cầm chắc rằng cái vật mà vào lúc trước ông chẳng buồn nhặt bên bờ suối vẫn còn đó. Ngay khi ông bị bắt ở hiệu thuốc Saint-Cosme, rồi hai lần nữa, sau cái chết của Pierre de Hamaere, và khi Catherine tung chuyện đầu độc, người ta đã lục xét ông hòng tìm ra một lọ nước nào đó hay những viên thuốc đáng ngờ, và ông mừng thầm vì đã cẩn trọng không làm mình cồng kềnh vì những thứ thuốc vô giá nhưng lại nhanh hết độc tính hoặc dễ vỡ, gần như không thể giữ được trong người hoặc trong xà lim trống trơn, và có thể tố cáo ngay ý định chết của ông. Vì thế ông đã bị mất một đặc quyền chết nhanh chóng, cách nhân từ nhất, nhưng với mẩu dao cạo mài sắc ngọt này ít nhất cũng tránh cho ông không phải xé quần áo buộc thành thòng lọng, cách ấy đôi khi không hiệu quả, hoặc phải hoài sức với một mảnh chậu đập vỡ.

Nỗi sợ hãi vừa trải qua làm bụng ông lục bục. Ông đến chỗ chậu gỗ góc phòng để tháo thải ra. Mùi thức ăn chín bị qua bộ máy tiêu hóa con người thải ra lấp đầy mũi ông trong một lúc, làm ông nhớ lại một lần nữa mối liên lạc thân thiết giữa sự thối rữa và cuộc sống. Ông buộc lại dây áo với bàn tay chắc chắn. Trên tấm ván, bình đầy nước đã đóng băng. Ông thấm ướt mặt, làm lưu lại trên lưỡi một giọt nước nhỏ. Aqua permanens: với ông, đây là lần cuối ông tiếp xúc với nước. Bốn bước chân dẫn ông trở lại giường nơi ông đã thiếp ngủ hoặc tỉnh giấc sáu mươi đêm: trong số những suy nghĩ xuyên ngang qua trí não ông với tốc độ chóng mặt có chuỗi vòng vèo những cuộc viễn du cuối cùng đưa ông trở lại Bruges, có hình ảnh Bruges thu nhỏ lại thành nhà tù, và hình ảnh về con đường cuối cùng kết thúc trong hình vuông hẹp này. Sau lưng ông có tiếng thì thầm phát ra từ những hoang tàn của một quá khứ bị rẻ rúng hơn và quên lãng hơn những đống hoang tàn khác, đó là giọng khàn khàn nhẹ nhàng của Fray Juan nói tiếng La tinh với âm điệu castillan trong hành lang tu viện lờ mờ: Eamus ad dormiendum, cor meum. Nhưng ông không ngủ. Chưa bao giờ ông cảm thấy thể xác và tâm hồn lại nhanh nhẹn hoạt bát hơn thế: ông tiết kiệm và nhanh nhẹn trong từng cử chỉ, như một phẫu thuật gia trong những thời điểm quan trọng nhất. Ông lật chiếc chăn len thô và dày như dạ, đặt nó xuống đất theo chiều dài giường, thành một kiểu chậu sẽ giữ và thấm ít nhất một phần chất lỏng. Để chắc chắn hơn, ông lượm chiếc áo ngủ đêm trước, xoắn lại thành một dải đệm vào khe cửa. Cầu tránh không để có dòng chảy trên nền đất hơi dốc tràn ra ngoài hành lang quá nhanh, và không để Hermann Mohr tình cờ ngẩng đầu lên khỏi mặt bàn phát hiện một vết đen trên nền gạch. Không tiếng động, tiếp sau đó ông cởi giày. Những cố gắng thận trọng đó là không cần thiết, nhưng sự im lặng dường như là một người bảo vệ.

Ông nằm lên giường, đặt đầu xuống chiếc gối cứng. Ông nhớ về linh mục phụ tá Campanus, cái chết này chắc hẳn làm ông già kinh hoàng, nhưng dù sao chính ông ấy là người đầu tiên dạy ông đọc Kinh cựu ước trong đó các nhân vật đều ra đi theo cách này, nhưng hình ảnh mỉa mai này rơi bẹt xuống bề mặt trí óc ông mà không làm ông lơi là mục đích. Nhanh nhẹn, với sự khéo léo của phẫu thuật gia - thợ cạo luôn khiến ông tự hào hơn cả so với những phẩm chất thầy thuốc khác được mến chuộng hơn hoặc không chắc chắn bằng, ông gập người làm hai, hơi giơ đầu gối lên, và cắt tĩnh mạch chày ở mặt ngoài bàn chân trái, một trong những chỗ người ta thường trích máu. Rồi, rất nhanh, ngồi dậy, tựa vào gối, vội vã để phòng trước cơn ngất có thể xảy ra, ông tìm và rạch vào động mạch quay ở cổ tay. Ông chỉ hơi thấy nhói đau ở bên ngoài do da bị cứa. Hai chỗ đứt phun ra; chất lỏng chảy tràn như thông thường vẫn thế, lo lắng, có thể nói như vậy, tìm cách thoát khỏi mê cung tối tăm khép kín mà nó loanh quanh ở trong đó. Zénon thõng cánh tay trái để dòng chảy thuận tiện hơn. Chiến thắng vẫn chưa hoàn chỉnh; có thể người ta bước vào bất chợt, và ngày mai người ta sẽ giải ông đi với máu me và bông băng đầy người lên giàn lửa. Nhưng mỗi phút trôi qua là một chiến thắng. Ông liếc mắt nhìn vào chiếc chăn đã đen máu. Bây giờ ông hiểu vì sao có khái niệm thô thiển rằng chất lỏng này bản thân nó là tâm hồn, vì tâm hồn và máu thoát ra cùng một lúc. Những lầm lẫn cổ đại này chứa đựng một chân lý đơn giản. Ông nghĩ ngợi, với cái tương đương như nụ cười, rằng dịp này thật hay để hoàn thành những thí nghiệm từ lâu của ông về tâm thu và tâm trương. Nhưng hiểu biết từ bây giờ không có giá trị gì hơn những kỷ niệm về những sự kiện hay những con người ông đã gặp; ông vẫn quyến luyến thêm chút nữa với sợi dây mỏng manh của con người, nhưng con người đã trở nên nhẹ nhõm không phân biệt được với sự tồn tại nữa. Ông cố gắng ngồi dậy, không phải vì cần làm thế, mà để chứng minh với mình rằng vẫn còn làm được động tác đó. Ông vẫn thường hay mở cửa ra, đơn giản chỉ để thấy rằng ông không đóng nó đằng sau lưng ông vĩnh viễn, hay thường quay đầu nhìn theo một người qua đường vừa khuất để phủ định tính mục đích của sự đi, để tự chứng minh với mình rằng tự do của một con người thật ngắn ngủi. Lần này, cái không thể quay lại được đã hoàn tất.

Trái tim ông đập mạnh; một hoạt động bạo liệt và lộn xộn ngự trị trong cơ thể như trong một đất nước hỗn loạn, nhưng ở đó tất cả các chiến binh vẫn còn chưa hạ vũ khí; ông chợt mủi lòng trước thân thể đã tận tụy hầu hạ ông, lẽ ra nó có thể sống khoảng hai mươi năm nữa nếu tính hết các khả năng, ông phá hủy nó như thế mà không thể giải thích cho nó biết là ông tránh cho nó những đau đớn tồi tệ và phẫn nộ nhất. Ông khát, nhưng không có cách nào làm dịu được cơn khát ấy. Không ba phần tư giờ đồng hồ đã trôi qua từ lúc ông quay lại căn phòng này, những suy nghĩ vô tận, những cảm giác, những cử chỉ dường như không phân tích nổi nối tiếp nhau với tốc độ ánh chớp. Cũng như vậy, không gian vài khuỷu tay giữa đường và bàn đã giãn ra bằng khoảng cách giữa các hành tinh: chiếc cốc thiếc trôi đi như ở dưới đáy một thế giới khác. Nhưng cơn khát sẽ nhanh chóng qua đi. Cái chết của ông giống như của một thương binh đòi uống nước bên rìa một trận địa, mà ông thấy nhen lên trong mình một tình thương cũng lạnh lẽo như thế. Máu từ tĩnh mạch chày chỉ còn nhỏ giọt; khó nhọc, như người ta nâng một vật nặng, ông di chân để nó treo ra ngoài giường. Bàn tay phải vì tiếp tục nắm chặt lưỡi dao nên bị cứa nhẹ, nhưng ông không cảm thấy vết cứa nữa. Những ngón tay cựa quậy trên ngực ông, mơ hồ tìm cách cởi chiếc khuy cổ áo chẽn; ông cố gắng trấn áp bàn tay vật vã không cần thiết, nhưng sự co quắp và nỗi sợ hãi này là tín hiệu tốt. Một cái rùng mình giá lạnh xuyên qua ông như lúc bắt đầu nôn; phải như thế chứ. Qua tiếng chuông nhà thờ, tiếng sấm và tiếng những con chim đang kêu tìm đường về tổ đội từ trong tai dội ra, ông nghe thấy từ bên ngoài tai âm thanh chính xác của một giọt máu rơi xuống; chiếc chăn đã thấm bão hòa không giữ nổi máu, máu chảy trên nền. Ông cố gắng tính thời gian cần thiết để vũng màu đỏ tiến ra phía bên kia ngưỡng cửa, sang bên kia tấm vải chắn mảnh mai. Nhưng chẳng quan trọng: ông đã thoát. Ngay cả khi không may Hermann Mohr mở ngay bây giờ chiếc cửa có then khó rút này, thì sự ngạc nhiên, nỗi sợ hãi, thời gian chạy dọc cầu thang tìm người cứu sẽ đủ để cuộc trốn chạy của ông hoàn tất. Ngày mai người ta chỉ thiêu một xác chết.

Tiếng ầm ì bát ngát của sự sống đang trốn chạy vẫn tiếp tục: một suối nước ở Eyoub, dòng nước tràn trề chảy lên từ một mạch ngầm ở Vaucluse vùng Languedoc, một thác nước giữa Ostersund và Froso hiện lên trong óc ông mà ông cũng chẳng cần nhớ tên. Rồi, trong những tiếng động đó, ông nhận ra một tiếng rên. Ông thở khò khè từng hơi lớn, nhưng không khí chỉ ở bên ngoài không vào lấp đầy ngực ông nữa: ai đó không hoàn toàn là ông, nhưng dường như đứng lùi lại một chút ở bên trái ông, đang thờ ơ nhìn ngắm những co giật hấp hối. Một người đang chạy, kiệt sức song đã đạt đến đích, cũng thở như thế. Màn đêm đã buông, nhưng ông không thể biết đó là đêm trong ông hay trong căn phòng: mọi thứ đều là đêm. Đêm cũng chuyển động: những bóng tối giãn ra để nhường chỗ cho những bóng tối khác, vực thẳm lại vực thẳm, mảng tối dày đặc này đè lên mảng tối dày đặc khác. Nhưng màu đen này khác với màu người ta nhìn thấy bằng mắt, vẫn rung rinh những sắc màu sinh ra từ sự vắng bóng của chúng, nếu có thể nói như vậy: màu đen chuyển thành màu xanh lá cây nhợt nhạt, rồi thành màu trắng thuần khiết; màu trắng xanh xao chuyển thành vàng đỏ nhưng vẫn không ngừng mang màu đen lúc đầu, giống hệt như ánh sáng của các thiên tinh và ánh rạng đông bắc cực đang rung rinh trong màn đêm vẫn còn đen tối. Một khoảnh khắc đối với ông như cả vĩnh hằng, một địa cầu màu hồng điều đang phập phồng trong ông hoặc bên ngoài ông, rỏ máu xuống biển. Như ánh mặt trời mùa hạ vùng cực, địa cầu huy hoàng có vẻ lưỡng lự, sẵn sàng xuống thấp hơn một bậc về phía điểm đáy, rồi, bằng một cú nhảy khó nhận thấy, nó lên tận đỉnh trời, cuối cùng tiêu tan đi trong ánh ngày chói lòa đồng thời cũng là đêm đen.

Ông không nhìn thấy nữa, nhưng những tiếng động bên ngoài vẫn dội tới ông. Như mới đây ở Saint-Cosme, những bước chân gấp gáp vang lên trên hành lang dài: người cầm chìa khóa vừa nhận thấy một vũng đen xám trên nền gạch. Một lúc trước, chắn hẳn người hấp hối đã sợ hãi vì bị bắt trở lại và bị buộc phải sống và phải chết thêm trong vài giờ nữa. Nhưng mọi sợ hãi đã qua rồi: ông tự do; người đến với ông kia chỉ có thể là bạn hữu. Ông cố gắng hoặc tưởng mình cố gắng để đứng dậy, không rõ có phải mình được cứu giúp hay, ngược lại, là người cứu giúp không. Tiếng cọt kẹt của chìa khóa trong ổ và những thanh chốt bị rút ra với ông chỉ còn là tiếng động chói tai của cánh cửa mở. Và đó cũng là điểm ta có thể đi xa nhất vào cái chung cục của Zénon.

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng La tinh: Zénon vĩnh hằng.