Đó là một trong những thời kỳ lý trí của con người bị giam hãm trong vòng lửa. Thoát khỏi Innsbruck, Zénon sống lánh mình một thời gian ở Wurzburg tại nhà một môn đệ của ông, ông Bonifacius Kastel. Ông này nghiên cứu giả kim thuật trong ngôi nhà nhỏ bên bờ sông Main, nước sông ánh lên những ô cửa kính một màu xanh lục. Nhưng rồi chuỗi ngày không hoạt động và không đi lại làm ông thấy nặng nề, vả lại Bonifacius chắc chắn không phải người có thể hứng chịu hiểm nguy lâu dài vì bạn bè đang lâm nạn. Zénon đến Thuringe, sau đó phiêu dạt tận Ba Lan, ở đó ông sung vào quân đội của Vua Sigismond, làm bác sĩ phẫu thuật. Quốc vương được vua Thụy Điển giúp đỡ đang chuẩn bị để đánh đuổi người Moscovite ra khỏi Courland. Theo đoàn quân đến mùa đông thứ hai thì trí tò mò trước những thảo mộc và thời tiết mới lạ khiến ông quyết định cùng đi đến Thụy Điển với một đại úy tên Guldenstart, và được đại úy giới thiệu với Vua Gustave Vasa. Khi đó Nhà vua đang tìm một bác sĩ giỏi chữa trị được những đau đớn dồn lại trên cơ thể sau thời phiêu lưu trai trẻ trong những doanh trại ẩm ướt hay những đêm lạnh ngủ trên băng giá, hậu quả của những vết thương cũ và bệnh giang mai. Tại lâu đài trắng ở Vadstena, Zénon lọt mắt Nhà vua nhờ cắt được thang thuốc tái tráng khí cho ông vua già bị mệt mỏi sau lễ đón mừng Noel với cô vợ thứ ba trẻ măng. Suốt mùa đông, dựa khuỷu tay lên bệ cửa sổ cao, giữa bầu trời lạnh lẽo và băng giá lấp kín mặt hồ, ông bận rộn đo đạc vị trí các ngôi sao có thể mang lại hạnh phúc hay bất hạnh cho hoàng gia Vasa, bên cạnh luôn có hoàng tử trẻ Erik giúp đỡ ông thực hiện nhiệm vụ, cậu ta thích môn khoa học nguy hiểm này tới mức bệnh hoạn. Zénon hoài công nhắc đi nhắc lại với cậu rằng những thiên thể ảnh hưởng đến số phận của chúng ta, nhưng không quyết định số phận, và rằng có một thiên thể cũng mạnh như thế, cũng huyền bí như thế, nó quy định cuộc sống của ta, nó tuân theo những quy luật phức tạp hơn quy luật của chúng ta, đó là thiên thể màu đỏ lên xuống nhịp nhàng trong đêm đen của cơ thể, được giữ trong chiếc lồng là xương và thịt. Nhưng Erik thuộc loại người thích nhận số phận từ bên ngoài, hoặc vì kiêu hãnh, bởi lẽ hắn thấy thật là tuyệt nếu chính bầu trời định đoạt số phận hắn, hoặc bởi tính bàng quan, để khỏi phải bận tâm về những cái tốt hoặc cái xấu có trong con người hắn. Hắn tin vào các ngôi sao, giống như hắn cầu nguyện các thánh và các thiên thần, mặc dù hắn theo đức tin cải cách được vua cha truyền cho. Muốn tác động một ảnh hưởng nào đó trong một tâm hồn hoàng gia, nên triết gia thỉnh thoảng cũng dạy dỗ, chỉ bảo, nhưng suy nghĩ của người khác vào hắn là cứ lún xuống như trong đầm lầy trong bộ óc của chàng trai, nó ngủ lịm đằng sau đôi mắt xám xanh xao. Những hôm trời quá lạnh, cậu học trò và nhà triết học đến ngồi cạnh ngọn lửa cháy rừng rực bị nhốt dưới vòm chụp lò sưởi, và mỗi lần như vậy Zénon lại say sưa thán phục trước nhiệt lượng an lành kia, con quỷ bị thuần phục đang ngoan ngoãn hâm nóng chiếc bình đựng bia đặt trong tro kia, đó đồng thời cũng là vị thần linh mang trên mình ngọn lửa đang bay trên bầu trời. Những tối khác, hoàng tử không đến vì mải vui cùng các hoàng tử khác trong quán rượu với bọn gái giang hồ, và thế là triết gia nhún vai sửa lại kết quả tính toán, nếu đêm đó các vì sao đưa ra một tiên lượng xấu.

Vài tuần trước lễ Thánh Jean mùa hạ, ông xin nghỉ để đi tiếp lên phía Bắc, để tận mắt quan sát những hiện tượng của ngày bắc cực. Lúc đi bộ, lúc trên lưng ngựa hoặc đi thuyền, ông lang thang từ xứ đạo này sang xứ đạo khác, trả lời và giải thích với dân làng thông qua mục sư, vì chỉ có ông này mới còn dùng đến tiếng La tinh Nhà thờ. Đôi lần ông học được những bài thuốc công hiệu từ thầy lang làng biết đặc tính của cây cỏ và rêu rừng, hay từ dân du cư chữa bệnh bằng cách cho tắm, xông và giải mộng. Khi trở lại triều đình Upsal, Đức Vua Thụy Điển đang chủ trì cuộc họp mùa thu, ông thấy đã có một đồng hương Đức vì ghen tị đã tìm cách làm cho Nhà Vua không trọng dụng ông nữa. Ông vua già sợ các con trai sử dụng những con tính của Zénon để tính toán quá chính xác quãng đời còn lại của bố chúng. Zénon hy vọng nương tựa vào người kế vị ngai vàng mà ông đã kết thân và gần như biến thành môn đệ, nhưng khi ông tình cờ gặp Erik ở hành lang lâu đài, hoàng tử trẻ đi qua không nhìn ông, như thể triết gia bỗng nhiên có phép tàng hình. Zénon bí mật xuống một tàu đánh cá trên hồ Malar đến Stockholm, từ đó ông đi đến Kalmar, rồi trôi dạt về Đức.

Lần đầu tiên trong đời, ông thấy mình có nhu cầu rất lạ lùng là muốn quay lại đi theo đúng vệt chân ông đã đi, như thể sự tồn tại của ông chuyển động theo một quỹ đạo định trước, theo kiểu những ngôi sao lang thang. Tại Lubeck, ông chữa bệnh ở đó và rất được tín nhiệm, nhưng ông chỉ dừng chân được vài tháng. Một ý muốn nảy ra trong ông là in cuốn Tiền Lý thuyết tại Pháp, cuốn này được ông viết ngắt quãng từng đoạn trong cả cuộc đời. Ông không chủ ý trình bày một học thuyết nào đó, mà tập hợp ý kiến của nhân loại, chỉ rõ những chỗ chúng bổ sung cho nhau, trùng hợp nhau, hay những tiếp tuyến bí mật và những quan hệ tiềm tàng của chúng. Trên đường đi ông dừng lại ở Louvain. Ở đó không ai nhận ra ông dưới cái tên kỳ cục ông khoác lên mình là Sébastien Théus. Như những nguyên tử trong cơ thể không ngừng tự đổi mới lại, nhưng giữ đến cùng vẫn những dáng vóc ấy và những hột mụn cóc ấy, thầy giáo và học sinh đã hơn một lần thay đổi, nhưng những gì ông nghe thấy khi lang thang vào một giảng đường thì chẳng khác nhiều so với những gì trước kia ông đã nuốt từng lời hay sốt ruột ngồi nghe. Ông không tìm đến xem chiếc máy rất giống với chiếc máy ông đã dựng hồi còn trẻ cùng với Colas Gheel, nó đang chạy trong một xưởng dệt vừa mở ngoại ô Audenarde, và làm hài lòng những người quan tâm tới nó. Song ông tò mò lắng nghe một giáo sư đại số của Trường đại học miêu tả nó chi tiết. Giáo sư này, một người ngoại lệ không khinh rẻ những vấn đề thực hành, đã mời nhà bác học xa lạ đến ăn tối và nghỉ lại một đêm dưới mái nhà ông ta.

Ở Paris, Zénon được Ruggieri niềm nở đón tiếp. Ông đã quen ông ta ở Bologne, đó là một người tin cẩn của Hoàng hậu Catherine. Ông này đang tìm một tay trợ lý khá, có tì vết nào đó đủ để có thể khống chế trong trường hợp gặp nguy hiểm, giúp ông ta chăm sóc thuốc thang cho các hoàng tử trẻ và đoán lành dữ cho họ. Người Ý dẫn Zénon đến Louvre để tiến cử với bà chủ, ông ta nói rất nhanh với bà bằng ngôn ngữ của đất nước họ, không phải không có sự kính cẩn song nhiều lúc họ cười vui vẻ. Hoàng hậu xét nét người mới đến bằng đôi mắt long lanh, đôi mắt được bà sử dụng khéo léo, giống đôi tay, vừa huơ lên bà vừa như đùa nghịch để những hạt kim cương trên ngón tay ánh lên lung linh. Đôi bàn tay bôi thuốc mỡ, hơi có vẻ múp míp, chuyển động không yên như những con rối trên vạt áo bằng xoa đen. Bà kéo xuống khuôn mặt chiếc voan thay cho khăn tang, để nói tới tai nạn định mệnh là nguyên nhân cái chết của Nhà Vua ba năm trước.

- Giá mà tôi hiểu nhiều hơn về cuốn Dự đoán, tôi đã thấy trong cuốn ấy có những phép tính để tính cuộc sống cho các hoàng tử. Và nếu vậy có lẽ chúng ta đã có thể tránh cho Nhà Vua mũi lao làm tôi thành thân góa bụa… Vì tôi nghĩ, bà duyên dáng nói tiếp, rằng ông không phải không góp công trong cuốn sách nổi tiếng là nguy hiểm với những đầu óc yếu đuối ấy, người ta cho rằng đó là của ông Zénon nào đó.

- Hãy cứ cho rằng tôi là ông Zénon đó đi, nhà giả kim thuật nói. Speluncam exploravimus[1]. Bệ hạ cũng biết như tôi rằng tương lai ẩn chứa nhiều khả năng nên không thể tất cả đều xảy ra. Và không phải không thể nghe một vài khả năng nào đó đang chuyển động ở đáy thời gian. Nhưng chỉ có sự kiện mới quyết định cái nào trong số kén ấy được sống và hóa thân. Tôi không bao giờ mang bán những thảm họa hay hạnh phúc đã được đẻ ra trước khi nó sinh ra thật.

- Ông hạ thấp đến như thế nghệ thuật của Ông trước Vua Thụy Điển ư?

- Tôi không có lý do nào để nói dối trước người phụ nữ khéo léo nhất nước Pháp.

Hoàng hậu cười.

- Parla per divertimento[2], người đàn ông Ý phản đối, lo lắng thấy đồng nghiệp giản lược khoa học của họ. Questo honorato viatore ha studiato anche altro che cose celesti; sa le virtudi di veleni e piante benefiche di altre parti che possano sanare gli accessi auricolari del Suo Santissimo Figlio[3].

- Tôi có thể làm khô một nhọt mủ, nhưng không thể chạy chữa cho Đức Vua trẻ được. - Zénon nói ngắn gọn, - tôi đã thấy Ngài từ xa trong buổi thiết triều ngoài hành lang. Không cần phải thăm khám kỹ lưỡng cũng nhận ra tiếng ho và mồ hôi đặc trưng của bệnh phổi. May mắn thay Trời đã cho Bệ hạ hơn một người con trai.

- Chúa sẽ giữ nó lại với chúng ta! - Hoàng hậu nói, máy móc giơ tay làm dấu thập tự. - Ruggieri sẽ đưa ông đến để ông ở bên cạnh Đức Vua, và chúng ta sẽ trông cậy vào ông, để ít nhất cũng làm Ngài đỡ đau đớn một phần.

- Nỗi đau của tôi thì có ai làm dịu bớt được chăng? - Triết gia tham lam nói. - Có nguy cơ Sorbonne[4] sẽ tịch thu hết số sách Tiền Lý thuyết của tôi, hiện đang được in tại một nhà sách trên phố Saint-Jacques. Hoàng hậu có thể ngăn cản làn khói từ những trang viết của tôi bị đốt giữa quảng trường để nó không làm tôi đang ở căn phòng tồi tàn trong cung Louvre bị khó ở được không?

- Các giáo sư ở Sorbonne sẽ không hài lòng nếu tôi tham gia vào cuộc cãi cọ của họ - người đàn bà Ý nói nước đôi.

Trước khi cho ông lui nghỉ, Hoàng hậu còn hỏi nhiều về tình trạng máu và ruột của Vua Thụy Điển. Đôi khi bà nghĩ sẽ cưới một nàng công chúa phương Bắc cho một trong số con trai của mình.

Ngay sau khi thăm Vua trẻ con bị ốm xong, hai người ra khỏi Louvre và đi trên kè sông. Vừa đi người đàn ông Ý vừa kể một lô những giai thoại triều đình. Zénon đang mải nghĩ ngắt lời:

- Ông nhớ theo dõi để cậu bé đáng thương ấy được dán thuốc cao năm ngày liền nhé.

- Còn ông, ông không quay trở lại đó nữa ư? - Lang băm nói vẻ ngạc nhiên.

- Không! Ông không thấy là bà ta sẽ không nhón tay nhấc tôi ra khỏi nguy hiểm do cuốn sách của tôi hay sao? Tôi không khao khát danh vọng được vào đoàn tùy tùng của các hoàng tử.

- Peccato[5]! - Người Ý nói. - Cung cách gàn dở của ông khá được chuộng cơ mà.

Và đột nhiên, dừng lại giữa chỗ đông người, ông ta nắm lấy khuỷu tay bạn đường và nhỏ giọng:

- E questi veleni? Sarà vero che ne abbia tanto e quanto[6]?

- Ông không định làm tôi tin rằng dân chúng đồn đại ông diệt kẻ thù của Hoàng hậu là có lý đấy chứ?

- Người ta phóng đại đấy mà, - Ruggieri cười cợt. - Nhưng sao Hoàng hậu không thể có kho độc dược như người đã có kho súng hỏa mai và bom? Nghĩ mà xem, bà ấy là góa phụ, là ngoại kiều ở Pháp, bị bọn theo Luther quy là Jézabel[7], người cơ đốc giáo chúng ta thì gọi bà là Herodias[8], bà lại còn có năm đứa con nhỏ bấu víu.

- Cầu chúa phù hộ cho Người! - kẻ vô thần trả lời. - Nhưng nếu có bao giờ tôi phải dùng thuốc độc, thì đó là vì điều đó tốt cho tôi, chứ không phải cho Hoàng hậu.

Tuy vậy ông cũng ở lại nhà Ruggieri, tài bẻm mép của ông ta dường như làm ông vừa lòng. Từ khi Etienne Dolet, chủ nhà sách đầu tiên của ông bị bóp cổ và ném vào giàn lửa vì những tư tưởng chống đối lật đổ chế độ, Zénon không xuất bản gì ở Pháp nữa. Chính vậy mà ông lại càng theo dõi từng li từng tí việc in ấn cuốn sách của ông tại nhà sách trên phố Saint-Jacques, sửa một từ chỗ này, chỗ kia, hoặc sửa một quan niệm đằng sau một tứ, bỏ đi những chỗ còn tối nghĩa, hay đôi khi vì tiếc rẻ lại thêm vào một câu. Một buổi tối, vào giờ ăn nhẹ cuối cùng, ông đang ăn một mình trong nhà Ruggieri, người Ý này đang có việc phải giải quyết ở Louvre, thì Thầy Langelier, chủ nhà sách đang in cuốn sách của ông, hốt hoảng chạy vào báo rằng lệnh đã ban ra thu hồi toàn bộ cuốn Tiền Lý thuyết và cho đao phủ hủy chúng. Ông thương gia than vãn số tiền của bỏ vào đống giấy vừa ráo mực. Một lời đề tặng Hoàng hậu in thêm vào cuốn sách có thể sẽ lật lại tình thế vào phút cuối cùng. Cả đêm Zénon viết, gạch xóa, rồi viết lại, rồi lại xóa. Đến bình minh, ông đứng dậy, vươn vai, ngáp và vứt cả giấy lẫn chiếc bút lông ông đã dùng vào lửa.

Ông không mấy khó khăn thu xếp vài bộ quần áo cũ và hộp đồ khám bệnh, những thứ khác đã được thận trọng để lại ở Senlis trong kho một nhà trọ. Ruggieri đang ngáy ở gác lửng trong tay một ả nào đó. Zénon gài miếng giấy dưới cửa trong đó ông viết mình sẽ đi Languedoc. Kỳ thực, ông đã quyết định trở về Bruges và làm cho mình bị lãng quên ở đó.

Trên tường trong gian tiền sảnh chật hẹp có treo một vật mang từ Ý về. Đó là chiếc gương florentin khung đồi mồi, được ghép từ khoảng hai mươi tấm gương lồi nhỏ, giống những hình lục giác tổ ong, mỗi chiếc lại được viền trong một khung mỏng manh trước kia là mai của một động vật nào đấy. Dưới ánh sáng xám một bình minh Paris, Zénon nhìn mình trong gương. Ông nhận ra trong đó hai mươi gương mặt bị chèn vào nhau và nhỏ đi theo quy luật quang học, hai mươi hình ảnh một người đội mũ lông, làn da xanh xao hốc hác vàng vọt, đôi mắt sáng bản thân chúng cũng là gương. Người đàn ông đang chạy trốn, bị nhốt trong thế giới của anh ta, tách khỏi đồng loại, mà đồng loại cũng đang chạy trốn trong những thế giới tương tự, làm ông nhớ đến giả thiết của nhà toán học Hy Lạp Democrite, một loạt các thế giới không bao giờ hết giống nhau trên đó một loạt các triết gia bị cầm tù đang sống và chết. Ý nghĩa ngẫu hứng này làm ông mỉm cười chua chát. Hai mươi khuôn mặt nhỏ bé trong gương cũng cười, mỗi khuôn mặt cười cho chính nó. Rồi ông thấy các khuôn mặt quay đầu đi ra phía cửa.

❀ ❀ ❀

[1] Chúng tôi cùng thám hiểm các tri thức.

[2] Tiếng Ý: ông ta giỡn chơi đấy.

[3] Tiếng Ý: Người lữ hành lừng danh này không chỉ nghiên cứu các vì sao không thôi đâu. Ông ta còn biết về các độc chất và các thảo dược lạ có thể chữa nhọt mủ trong tai con trai Bệ hạ nữa đấy.

[4] Chỉ Đại học Sorbonne, vào thời kỳ đó là một trung tâm nghiên cứu thần học Cơ đốc giáo, và là một tòa án giáo hội có quyền lực chỉ sau Giáo hoàng.

[5] Tiếng Ý: Thật tiếc quá!

[6] Tiếng Ý: Thế còn các độc dược thì sao? Có đúng là chúng ta có thể có nhiều như thế không?

[7] Công chúa thành Tia, Libăng, vợ của Vua Israel Achab, do chuyên chế và bắt mọi người phải tôn sùng mình nên đã phải chịu hình phạt và bị giết bằng cách quăng ra ngoài cửa sổ. Câu chuyện về Jézabel được ghi trong các mẩu chuyện kinh thánh.

[8] Công chúa Do thái cháu của Herode Đại đế, thế kỷ I, được nói đến trong kinh Phúc âm vì tội thông dâm.