Wiwine Cauwersyn ở với bác cô, linh mục nhà thờ Jerusalem tại Bruges, cô có căn phòng nhỏ lát gỗ sồi nhẵn bóng. Người ta thấy trong phòng một chiếc giường màu trắng hẹp, một chậu cây dương thảo trên bệ cửa sổ, một cuốn kinh lễ trên giá sách, tất cả đều sạch sẽ, sáng sủa và an bình. Mỗi ngày, vào giờ cầu kinh đầu tiên, cô bé giữ kho đồ thờ đến trước những con chiên đầu tiên, và kẻ ăn mày vẫn thường đi sớm chiếm chỗ tốt ở góc cổng nhà thờ; ở điện thờ, chân đi giày dạ, cô lon ton chạy đi chạy lại thay nước trong bình, cẩn thận lau những giá nến và bình đựng bánh thánh bằng bạc. Cái mũi nhọn, vẻ mặt xanh xao, cử chỉ vụng về của cô không làm người ta thốt ra những lời phàm tục như mỗi khi có một cô gái xinh đẹp đi ngang qua, chỉ có cô Godelieve âu yếm ví mái tóc ánh vàng của cô với màu những bánh cúc nướng già và bánh thánh, và toàn bộ con người cô toát lên vẻ sùng đạo và đảm đang gia đình. Tổ tiên của cô yên nghỉ trong những lọ đồng đánh bóng để dọc theo các bức tường khấn nguyện hẳn sẽ rất vui khi nhìn thấy cô ngoan ngoãn.

Vì cô xuất thân từ một gia đình có địa vị tốt. Bố cô, Thibaut Cauwersyn, thị đồng cũ của bà Marie de Bourgogne[1], là người khênh chiếc băng ca mang bà công tước bị thương đến chết về nhà giữa tiếng nức nở cầu Chúa. Hình ảnh cuộc đi săn định mệnh ấy không bao giờ ra khỏi trí óc ông; suốt cả cuộc đời, ông vẫn giữ trong mình sự kính trọng đau thương trước bà chủ qua đời quá sớm, tình cảm kính trọng trìu mến này gần giống như tình yêu. Ông đi đây đi đó; ông phục vụ Hoàng đế Maximilien ở Ratisbonne, ông trở về chết ở Flandre. Wiwine còn nhớ hình ảnh người to lớn, bế cô đặt giữa hai đầu gối bịt da và nho nhỏ hát một bài vè tiếng Đức. Bà cô Cleenwerk nhận nuôi đứa trẻ mồ côi. Đó là một phụ nữ tốt bụng to béo, em và quản gia của linh mục nhà thờ Jérusalem; bà làm những nước xi-rô rất bổ dưỡng và mứt ướt ngon tuyệt vời. Linh mục phụ tá Bartholommé Campanus là khách thân của ngôi nhà đầy hương vị sùng kính Cơ đốc giáo có bà chủ nấu ăn tuyệt ngon này. Ông gửi cậu học trò ở đây. Cô và cháu thay nhau chăm cậu học trò bằng những món ăn nóng hổi mới rút trong lò ra, rửa những vết trầy xước ở đầu gối hay ở tay cho cậu sau những lần cậu ẩu đả hay bị ngã, thán phục những tiến bộ của cậu môn tiếng La tinh. Rồi sau, vào một trong những lần hiếm hoi cậu học trò trường Louvain về thăm Bruges, ông linh mục không cho cậu quay lại ở nữa, vì cảm thấy từ con người cậu có luồng khí vô thần và dị giáo. Nhưng Wiwine sáng hôm đó được một cô bé bán hàng rong cho biết người ta vừa thấy Zénon người đầy bùn đất ướt đẫm đang lội mưa đi đến hiệu thuốc của Jean Myers, và cô bình tĩnh chờ cậu đến tìm cô ở nhà thờ.

Cậu bước vào qua lối cửa thấp không một tiếng động. Wiwine chạy đến bên cậu, tay vẫn còn cầm khăn trải bàn thờ, với vẻ ân cần ngây thơ của cô gái ưa phục vụ.

- Anh đi đây, Wiwine ạ, cậu nói. Em gói ghém mấy quyển vở anh giấu trong tủ em vào cho anh nhé, rồi anh sẽ đến lấy vào đêm nay.

- Trông anh mới bẩn chưa kìa, cô nói.

Chắc hẳn cậu đã phải bì bõm lội dưới mưa trong bùn lầy băng qua những cánh đồng, vì giày và phần dưới quần áo của cậu phủ một lớp đất. Trông cậu có vẻ như bị ai đó đuổi đánh, hoặc bị ngã, vì mặt bầm giập hết cả, gấu tay áo cậu còn có vết máu.

- Không sao đâu, cậu nói, đánh nhau ấy mà. Anh quên nó rồi.

Nhưng cậu vẫn để cô lấy khăn ẩm gột những vết bùn bẩn. Wiwine bối rối thấy cậu đẹp như tượng Chúa Jesus nằm đầy uy lực bằng gỗ sơn đặt dưới mái vòm ngay cạnh hai người và cô vồn vã quanh cậu như Madeleine bé nhỏ ngây thơ.

Cô tự cho phép dẫn cậu vào bếp của cô Godelieve để gột rửa quần áo và mang ra cho cậu mấy chiếc bánh kẹp vẫn còn nóng hổi.

- Anh sẽ đi, Wiwine, cậu nhắc lại. Anh sẽ xem ở nơi khác sự dốt nát, sự sợ hãi, sự ngu xuẩn và sự mê tín có tồn tại như ở đây không.

Cái ngôn ngữ mãnh liệt này làm cô sợ; tất cả những gì hiếm thấy đều làm cô sợ. Tuy nhiên, cơn giận dữ của một đàn ông được cô hiểu như mọi cơn bão học trò, giống như bùn và máu ngả màu đen làm cô nhớ tới Zénon đau đớn trở về sau những lần đánh nhau trên phố, cậu vẫn là một bạn tốt, đẹp trai, người anh hiền lành như thuở chúng lên mười. Cô nói giọng cảnh cáo âu yếm:

- Trong nhà thờ mà anh nói to thế!

- Chúa không nghe thấy đâu - Zénon đáp chua chát.

Cậu không giải thích vừa đi đâu về và sẽ đi đâu, cũng không nói cậu đánh nhau với ai hay bị ai phục kích, chẳng nói vì sự ghê tởm nào mà cậu chối bỏ chức vị tiến sĩ sẽ mang danh lợi đến cho cậu, không giải thích bàn tay định mệnh bí mật nào đưa cậu ra đi không đồ đạc trên con đường đầy hiểm họa, ở đó những kẻ chiến trận trở về và những kẻ lang thang không nhà không cửa sẵn sàng đe doạ. Suýt nữa thì linh mục, cô Godelieve và một vài người hầu đã bị chúng kiếm chuyện hôm họ đi thăm đất đai về.

- Thời tiết xấu quá, cô nói, nhắc lại những lời ta thán quen thuộc trong nhà và ngoài chợ. Và nếu anh gặp lại bọn xấu lần nữa thì…

- Ai nói với em rằng anh không đánh lại nổi chúng? - Cậu cao giọng nói - Giết người cũng chẳng khó lắm…

- Chretien Merghelynck và anh họ em Jean de Behaghel, cùng học ở Louvain, cũng chuẩn bị quay lại trường - cô nhấn mạnh - Nếu anh gặp họ ở nhà trọ Thiên nga…

- Cầu cho Chrétien và Jean xanh xao tái tử trên những thuộc chất của Chúa trời nếu họ muốn - chàng tu sĩ trẻ tuổi nói với vẻ khinh rẻ. Còn cha linh mục bác em nghi ngờ anh vô thần, nếu cha còn lo lắng về tư kiến của anh, em nói với ông ấy rằng anh tin vào chúa trời nào không sinh ra từ một cô gái đồng trinh, không sống lại vào ngày thứ ba, nhưng có vương quốc ở thế giới này. Em nghe anh nói không?

- Em sẽ nhắc lại như vậy với bác dù không cần nghe - cô nói nhẹ nhàng, nhưng cô thậm chí cũng không cố ghi nhớ những lời lẽ quá khó hiểu - Và vì cô Godelieve sẽ cài then cửa ngay khi thắp đèn và giấu chìa khoá xuống dưới đệm giường, nên em sẽ để vở của anh với thức ăn đi đường ở ô văng.

- Không - cậu nói - Việc này với anh là lễ trọng và phải nhịn ăn.

- Vì sao? Cô hỏi, cố nặn óc nghĩ xem hôm nay là lễ thánh nào.

- Anh ấn định cho chính mình - cậu nói với vẻ đùa - Em chưa bao giờ thấy một người hành hương chuẩn bị lên đường sao?

- Thôi chúc anh bình an - cô nói mà nước mắt dâng đầy giọng khi nghĩ đến chuyến đi lạ kỳ này - Và em, em sẽ đếm từng giờ, từng ngày và từng tháng, như em vẫn làm mỗi lần anh đi vắng.

- Em kể lể chuyện gì lạ thế? - Cậu nói hơi mỉm cười - Đường anh đi không bao giờ qua đây đâu. Anh không thuộc những người đã đi rồi còn quay ngược trở lại để gặp một cô gái.

- Vậy thì - cô nói - ngẩng cái trán nhỏ bướng bỉnh về phía anh, một ngày nào đó em sẽ đến với anh thay vì anh đến với em.

- Mất công vô ích thôi - cậu bác lại, như đang chơi trò đối đáp - Anh sẽ quên em thôi mà.

- Anh yêu quý - Wiwine nói - những người trong gia đình em đang nằm dưới những ô lát này, và lời truyền miệng của gia đình em vẫn ở trên gối họ. Điều hơn ở trong ngươi. Điều hơn ở trong em, dùng quên lãng để trả lời quên lãng.

Cô đứng trước cậu, một dòng suối nhỏ bé nhạt nhẽo và thuần khiết. Cậu không hề yêu cô; cô bé đơn giản này chắc chắn là mối liên hệ nhẹ cân nhất giữa cậu với quá khứ ngắn ngủi của cậu. Nhưng một lòng thương cảm yếu ớt đã thắng cậu, trộn lẫn với sự kiêu hãnh vì được tiếc nuối. Bỗng nhiên bằng một cử chỉ mạnh mẽ của một người mà vào lúc ra đi, vứt bỏ hay hiến dâng cái gì đó, để làm lành với một quyền lực nào đó không rõ ràng, hay ngược lại để giải phóng khỏi chúng, cậu rút chiếc nhẫn nhỏ bằng bạc, mà cậu đã có được khi chơi trò đổi nhẫn với Jeannette Fauconnier, và đặt nó như đặt một đồng xu xuống bàn tay đang chìa ra. Cậu không hề dự tính quay trở lại. Cô gái bé nhỏ ấy chỉ lấy được ở cậu một chút ơn huệ của một giấc mơ nhỏ bé.

Đêm xuống, cậu đến lấy những quyển vở để dưới ô văng, mang đến đưa cho Jean Myers. Phần lớn trong số đó là đoạn trích các tác phẩm của các nhà triết học tà giáo mà cậu đã bí mật chép lại khi cậu còn ở Bruges dưới sự giám sát của linh mục phụ tá, trong những quyển vở này có chép một vài tư tưởng báng bổ Chúa về bản chất của tâm hồn và về sự không tồn tại của Chúa trời; hay là những câu danh ngôn của các Cha công kích việc thờ cúng những thần tượng, và bóng gió chỉ rõ sự hão huyền của lòng sùng đạo và những nghi lễ thiên chúa giáo. Zénon vẫn còn khá mới mẻ để trông đợi quá nhiều vào những phóng túng đầu tiên kiểu học trò này. Cậu nói chuyện về dự định tương lai với Jean Myers: anh ta đồng tình nên vào học Trường Đại học Y ở Paris, bản thân anh ta cũng đã vào đây học nhưng không theo được đến lúc bảo vệ luận án để đội chiếc mũ vuông. Zénon nóng lòng chờ những chuyến đi xa hơn nữa. Anh chàng bác sĩ phẫu thuật - thợ cạo cẩn thận để những quyển vở ở góc nhà nơi anh ta cất chai và vải dự trữ. Chàng tu sĩ không nhận ra rằng Wiwine đã đặt giữa những trang giấy một nhành tầm xuân.

❀ ❀ ❀

[1] Marie de Bourgogne: Công tước xứ Bourgogne, lấy chồng là Hoàng đế Maxiliien I.