Henri-Maximilien Ligre rong ruổi từng chặng nhỏ trên đường đến Paris.

Anh không hay biết gì về những cuộc phân tranh giữa Nhà Vua và Hoàng Đế[1]. Anh chỉ biết rằng hòa bình có từ mấy tháng nay đã bị xé tơi tả như bộ quần áo cũ mặc lâu ngày. Không ai là không biết Francois de Valois vẫn tiếp tục dòm ngó miếng đất Milanais như anh chàng si tình không may đứng ngắm người đẹp; từ nguồn đáng tin cậy người ta đã biết rằng ông ta ngấm ngầm trang bị và tập hợp trên biên giới đất của công tước de Savoie một quân đội mới toanh, có nhiệm vụ chiếm lại mũi đất đã mất ở Pavie. Qua những câu chuyện khô khan về các chuyến đi của bố anh, chủ nhà băng, trộn lẫn với những mẩu chuyện của Virgile, Henri Maximilien tưởng tượng bên kia dãy núi phủ trắng tuyết những kỵ sĩ theo nhau phi xuống những miền đất rộng lớn màu mỡ và đẹp như mơ: những đồng bằng đất hung đỏ, những dòng sông cuồn cuộn chảy nơi đàn gia súc màu trắng đến uống nước, những thành phố được chạm khắc như những chiếc tráp, đầy ắp những vàng, gia vị và da thuộc, giàu như những kho tàng, trang nghiêm như những nhà thờ; những khu vườn đầy tượng, những căn phòng đầy những bản thảo chép tay quý hiếm; những phụ nữ trong trang phục bằng lụa tươi cười chào đón chàng đại úy; tất cả mọi kiểu cách cầu kỳ trong ăn uống và trụy lạc, và, trên những chiếc bàn bằng bạc khối, trong những bình thủy tinh Venise, ánh lên màu sóng sánh của rượu vang Malvoisie.

Mấy hôm trước, anh đã từ bỏ không tiếc nuối ngôi nhà nơi anh sinh ra tại Bruges, từ bỏ luôn tương lai của con trai một thương gia. Một buổi tối, một trung sĩ què huênh hoang là đã phục vụ tại Ý dưới thời Charles VIII, đã kể cho anh bằng cả mồm mép lẫn chân tay những tháng ngày vinh quang nhất của hắn. Hắn tả lại những cô gái và những túi vàng có lần hắn thủ được trong những vụ cướp bóc các thành phố. Henri-Maximilien trả công cho những lời khoác lác này bằng một chầu tại quán rượu. Lúc về, anh tự nói với mình rằng đã đến lúc phải khám phá xem thế giới này vuông tròn ra sao. Ngài nguyên súy tương lai lưỡng lự không biết nên đầu quân cho Hoàng đế hay cho Vua nước Pháp; cuối cùng anh quyết định bằng cách tung đồng xu xem sấp ngửa; Hoàng đế thua. Một cô người hầu để lộ việc anh chàng chuẩn bị lên đường. Henri-Juste lúc đầu giáng cho thằng con trai hư đốn vài đòn chí mạng, rồi dịu lại khi thấy ánh mắt của người em, trong bộ áo chùng, đang đi lại trên mép tấm thảm phòng khách, và với giọng giễu cợt pha bông đùa ông chúc con thuận buồm xuôi gió ở xứ sở những người Pháp khờ dại. Phần ít vì tình cảm cha con, phần nhiều vì kiêu hãnh ngầm, và để chứng tỏ có thể lực rộng, ông tự hứa với mình sẽ viết thư và lúc cần thiết cho Thầy Muzot tại chi nhánh của mình ở Lyon, để phó thác thằng con bất trị cho đô đốc Chabot de Brion, người đang nợ đầm đìa nhà băng Ligre. Henri-Maximilien giũ sạch vương vấn với gia đình một cách nhẹ nhàng. Con trai của một người có thể cho làm tăng hay giảm giá thực phẩm và cho các ông hoàng vay tiền không phải là đồ vô tích sự. Bà mẹ người hùng tương lai nhét đầy thực phẩm vào các túi và giúi cho anh tiền đi đường.

Khi đi qua Dranoutre, nơi bố anh có một trang trại, anh đã thuyết phục ông quản gia cho anh đổi con ngựa đã tập tễnh để lấy con đẹp nhất trong chuồng ngựa của ông chủ nhà băng. Song anh đã bán nó ngay khi đến Saint-Quentin, phần vì bộ yên cương tuyệt vời như có phép thần làm tăng vọt số tiền thanh toán tại các quầy rượu, phần vì những đồ vật quá tươm tất này làm cho anh không tận hưởng được cái thú vui đường dài. Để tiền trong túi vơi chậm lại, vì nó chảy qua kẽ tay anh nhanh hơn anh tưởng, anh ăn mỡ hôi và đậu mỏ với những người đánh xe tại những nhà trọ tồi tàn, còn tối thì ngủ trên rơm, nhưng sẵn lòng nướng vào những chầu đãi đằng hay chiếu bạc ở những nhà trọ sang nhất số tiền tiết kiệm được. Thỉnh thoảng, trong một trang trại lẻ loi, bà góa nào đó giàu lòng thương người cho anh ăn và ngủ tạm. Anh không quên những quyển sách quý bọc da cừu nằm nặng cả túi, những cuốn đó anh lấy trước từ của thừa kế ở thư viện ông chú, linh mục phụ tá Campanus, người sưu tầm sách. Buổi trưa, nằm dài trên đồng cỏ, anh bật cười to khi đọc đến một câu hài hước La tinh của Martial[2], hay mơ mộng hơn, buồn bã nhổ bọt xuống ao và mơ về một phu nhân kín đáo và đoan trang nào đó mà anh sẽ tặng cả tâm hồn lẫn cuộc sống trong những bài thơ xonnê theo kiểu Petrarque[3]. Anh chập chờn ngủ, đôi giày dựng lên trời như tháp nhà thờ, những ngọn yến mạch cao như những tên lính mặc áo choàng xanh, còn cây mỹ nhân như cô thiếu nữ với chiếc váy hơi nhàu. Vào lúc khác, chàng trai cao lớn nằm dài ra đất. Một con ruồi hay tiếng chuông nhà thờ trong làng làm anh thức dậy, chiếc mũ sụp xuống tai, vài cọng rơm trên mái tóc màu vàng, khuôn mặt dài xương xương, nhất là mũi, đỏ lựng vì mặt trời và vì nước lạnh, Henri-Maximilien vui vẻ bước tới vinh quang.

Anh hay bông đùa với khách dọc đường và hỏi thăm tin tức. Đi quá La Fere, anh thấy một lữ khách phía trước, cách khoảng một trăm toise[4]. Anh ta đi nhanh. Đang buồn vì không có ai cùng chuyện trò, Henri-Maximilien dấn bước lên theo.

- Hãy cầu kinh cho tôi ở Compostelle, anh chàng vui tính người Flamand nói.

- Ông đã đoán đúng đấy, người kia nói. Tôi đi đến đó.

Anh ta quay đầu lại dưới cái áo liền mũ vải nâu, và Henri-Maximilien nhận ra Zénon.

Chàng thanh niên gầy gò, cổ dài, có vẻ như đã lớn hơn một khuỷu tay so với lần đi chơi hội chợ mùa thu năm ngoái. Khuôn mặt đẹp vẫn xanh xao như thế song trông đã tròn trịa ra, bước đi của anh ta như vội vã dữ dằn.

Xin chào người anh em họ - Henri-Maximilien vui vẻ nói - Linh mục phụ tá Campanus đã chờ anh suốt mùa đông tại Bruges; ông hiệu trưởng Magnifique ở Louvain thì bứt rứt khổ sở vì anh biệt tăm, giờ anh lại xuất hiện trên con đường vắng, tôi trông chẳng biết là ai.

- Tu viện trưởng được đội mũ lễ1 tu viện Saint-Bavon tại Gand đã tìm cho tôi một chỗ làm - Zénon nói với vẻ thận trọng. Đó chẳng phải một người bảo trợ chính đáng hay sao? Nhưng tốt hơn hãy nói cho tôi vì sao cậu lại lê la trên những con đường xứ Pháp này?

- Có thể anh đến đó vì một chuyện gì đó, người trẻ tuổi hơn trả lời. Tôi đã bỏ ngân hàng của ông già như anh[5] bỏ trường thần học. Nhưng giờ biết anh rơi khỏi vòng tay của ông hiệu trưởng Magnifique để đến với tu viện trưởng đội mũ lễ thì...

- Cậu đùa chăng, thầy tu nói. Ai mà chẳng khởi đầu sự nghiệp bằng cách phục vụ cho ai đó.

- Với tôi thì đúng hơn là vác súng hỏa mai, Henri-Maximilien nói.

Zéon ném về phía bạn đường cái nhìn khinh thường.

- Bố cậu đủ giàu để mua cho cậu đội quân đánh thuê tốt nhất của César Charles - anh nói - tất nhiên là nếu bố con cậu thấy nghề cầm súng là một nghề đáng làm.

- Đội quân mà bố tôi có thể mua với tôi cũng quyến rũ như bổng lộc tu viện đối với anh vậy thôi. Mà vả lại chỉ có ở Pháp người ta mới phục vụ các quý bà - Henri-Maximilien trả lời.

Câu nói đùa rơi vào chỗ trống. Đại úy tương lai dừng lại mua của một nông dân nắm quả anh đào. Hai người ngồi xuống sườn dốc ăn.

- Anh đang giả làm thằng ngốc - Henri-Maximilien vừa nói vừa tò mò quan sát quần áo người lữ khách.

Phải, Zénon nói. Nhưng tôi chán làm con mọt sách lắm rồi. Tôi thích đánh vần những câu chữ chuyển động hơn: một nghìn con số La mã và Ả rập; các ký tự chạy lúc thì từ trái sang như cách viết của chúng ta, lúc thì từ phải sang như trong các giấy tờ người phương Đông. Những nét gạch xóa như bệnh dịch hạch hay như chiến tranh. Những chương mục hiện lên trong máu đỏ. Những ký tự đó có ở khắp nơi, đây đó còn có những vết tích kỳ lạ hơn cả các ký tự nữa... Phải ăn mặc thế nào thích hợp nhất để đi trên đường mà không để ý? Đôi chân tôi lang thang trong thế giới này như con mọt chui trong cuốn sách Thánh dày cộp.

- Đúng vậy - Henri-Maximilien nói lơ đễnh - Nhưng sao anh lại đến Compostelle?Tôi không nghĩ anh lại cùng hội cùng thuyền với các giáo sĩ to béo chuyên hát bằng giọng mũi.

- Ôi, lữ khách nói. Tôi làm gì với cái lũ lười biếng và ngu như bò ấy? Nhưng linh mục tu viện trưởng Jacobites ở Leon rất yêu thích giả kim thuật. Ông ta đã thư từ với linh mục phụ tá Bartholommé Campanus, ông chú tốt bụng của chúng ta, ông già ngốc nghếch nhạt nhẽo ấy thỉnh thoảng cũng phiêu lưu vào những giới hạn cấm mà không để ý thấy. Đến lượt tu viện trưởng Saint-Bavon đã viết thư thuyết phục để ông ấy dạy cho tôi những gì ông ta biết. Nhưng tôi phải đi gấp đây, vì ông ấy già rồi. Tôi sợ rằng chưa kịp dạy lại kiến thức cho người khác thì ông ấy đã chết.

Ông ta sẽ cho anh ăn hành sống này, và anh sẽ đánh kem cho đĩa súp đồng của ông ấy, thêm lưu huỳnh làm gia vị. Anh đến phải cám ơn ông ấy nhiều. Tôi nghĩ rằng có thể kiếm được khẩu phần thầy tu khá với giá rẻ nhất đấy.

Zénon đứng dậy không nói gì. Henri-Maximilien, thấy thế, trên đường đi bộc bạch hết tâm sự của mình:

- Hòa bình đang lung lay, Zénon anh thấy không. Các ông hoàng giành giật đất đai như lũ say tranh nhau đĩa thức ăn ở quán. Ở đây, Provence là bánh mật, còn ở đằng kia, Milanais, là patê lươn, từ những đĩa thức ăn đó chắc hẳn sẽ còn chút mảnh vụn vinh quang để tôi nếm.

- Ineptissima vanitas[6], chàng tu sĩ trẻ nói khô khốc. Cậu vẫn cho rằng chuyện hão huyền ấy là quan trọng lắm sao?

- Tôi mới mười sáu tuổi - Henri-Maximilien nói - Mười lăm năm nữa biết đâu tôi sẽ ngang hàng với Alexandre. Trong ba mươi năm nữa người ta sẽ thấy tôi có sánh được với César đã quá cố không. Tôi mà lại ngồi đo len dạ trong một cửa hàng trên phố Hàng Len ư? Cần phải làm người.

- Tôi hai mươi tuổi - Zénon tính - Nếu mọi việc đều êm xuôi thì tôi còn năm mươi năm để học tập, trước khi cái trán này biến thành sọ người chết. Cậu cứ việc đến với khói lửa và những nhân vật của Plutarque[7], người anh em Henri ạ. Tôi muốn vượt lên trên việc làm người.

- Tôi sẽ đi mạn Alpes, Henri-Maximilien nói.

- Còn tôi, Zénon nói, tôi đi về hướng Pyrenées.

Họ im lặng. Con đường bằng phẳng. Hàng dương chạy bên mép đường, trước mặt họ một phần của thế giới tự do đang dài mãi ra. Kẻ phiêu lưu tìm sức mạnh và kẻ phiêu lưu tìm trí tuệ sóng đôi bên nhau.

- Nhìn này - Zénon tiếp tục - Bên kia làng này là vô vàn làng khác, bên kia tu viện là những tu viện khác, qua pháo đài này sẽ có nhiều pháo đài khác. Và bên cạnh những túp lều gỗ và những lâu đài đá ấy là những lâu đài tư tưởng và những túp lều trí tuệ, trong đó cuộc sống chôn chặt những người điên và mở ra một lỗ hẹp cho những người khôn ngoan. Bên kia dãy Alpes là nước Ý. Bên kia dãy Pyrenées là Tây Ban Nha. Ở bên này là xứ La Mirandole, còn mạn kia là Avicenne. Và xa hơn nữa là biển, và bên kia biển cả mênh mông là Ả Rập, Morée, Ấn Độ, hai phần châu Mỹ. Và ở khắp nơi, những thung lũng có dược thảo, những núi đá ẩn chứa kim loại, mỗi kim loại tượng trưng cho một thời điểm của Bí thuật lớn, những cuốn sách thần bí được cất giữ trong hàm răng người chết, những thần linh mà mỗi vị đều có lời hứa hẹn, những đám đông trong đó mỗi người đều muốn là trung tâm thế giới. Kẻ nào đủ rồ dại để chết đi mà không một lần đi vòng quanh nhà ngục của mình? Anh thấy không, anh họ Henri, tôi đích thực là một người hành hương. Con đường quả là dài, song tôi còn rất trẻ.

- Thế giới rất rộng lớn - Henri-Maximilien nói.

- Thế giới rất rộng lớn - Zénon nói giọng nặng nề - Chắc Chúa sẽ cho trái tim người trải thấu cuộc sống nếu Chúa muốn.

Và một lần nữa họ lại im lặng. Một lúc sau, Henri-Maximilien vỗ tay vào trán, bật cười:

- Zénon - anh nói - anh có nhớ anh chàng sâu bia bạn nối khố của anh Colas Gheel không? Anh ta đã bỏ xưởng của bố tôi, mà ở đó thì cũng chết đói; anh ta về Bruges rồi; lang thang trên đường, tràng hạt ở cổ tay, cầu nguyện cho linh hồn của Thomas bị mất đầu vì bộ máy của các anh, và anh ta cứ nghĩ anh đồng lõa với quỷ Satan, Judas và Kẻ chống Chúa. Còn Perrotin bạn anh ta thì không ai biết hắn ở đâu; có lẽ quỷ Satan bắt hắn rồi.

Một cái nhăn xấu xí làm méo mó khuôn mặt chàng tu sĩ, khiến anh già hẳn:

- Toàn những thứ tầm phào, anh nói. Mặc xác cái bọn ngu dốt ấy. Họ thế nào thì sống thế ấy: đó là thứ thịt sống, từ đó ông bố anh biến thành vàng và một ngày nào đó anh là người thừa kế. Đừng nói với tôi về máy móc hay về cổ bị đứt, và tôi sẽ không nói chuyện với anh về mấy con ngựa cái bị hành đến lử người vay của ông lái buôn ở Dranoutre, cũng như mấy cô gái bị anh làm đau khổ hay mấy thùng rượu vang bị anh lật tung đáy mùa hè năm xưa.

Henri-Maximilien huýt sáo mơ hồ một bài ca phiêu lãng, không đáp lời. Họ chỉ còn nói chuyện đường xấu hay đẹp và giá cả các quán trọ.

Họ chia tay nhau ở ngã tư sau đó. Henri-Maximilien chọn con đường lớn. Zénon đi đường tắt. Bỗng nhiên anh chàng trẻ tuổi hơn quay chân, đuổi theo bạn; anh đặt tay lên vai người lữ khách:

- Người anh em - anh nói - anh có nhớ Wiwine, cô bé xanh xao khi xưa anh đã bảo vệ khi lũ trẻ tinh nghịch chúng tôi chọc ghẹo vào mông lúc tan trường không? Cô ấy yêu anh đấy. Cô ấy muốn được lấy anh. Mấy hôm trước cô ấy đã khước từ lời cầu hôn của ông phó thị trưởng. Bà cô cô ấy đã tát cô, cho lên bờ xuống ruộng, nhưng cô ấy vẫn đứng vững. Cô ấy nói sẽ chờ anh cho đến ngày tận cùng thế giới nếu cần thiết.

Zénon dừng lại. Một chút gì đó không xác định thoáng qua mắt anh, và biến mất trong đó, như hơi ẩm biến mất trong lò rực lửa.

- Có sao đâu, anh nói. Giữa tôi và cô gái bị tát ấy có gì chung nào? Hơn nữa, đã có người khác chờ tôi. Tôi đến với anh ta.

Và anh tiếp tục tiến bước.

- Ai? Henri-Maximilien hỏi giọng kinh ngạc. Ông mục trưởng tu viện Leon, ông già rụng hết răng ấy ư?

Zéon quay lại:

- Hic Zeno[8]- anh nói - Chính tôi.

❀ ❀ ❀

[1] Vua nước Pháp, khi đó là Francois de Valois, hay Francois I và Hoàng đế vương quốc Đức Charles Quint, hay César Charles, đồng thời là vua xứ Hà Lan, vua Tây Ban Nha và vua Sicile. Hai vị vua và hoàng đế này cũng như những người kế vị họ tiến hành nhiều cuộc chiến chống lại nhau trong suốt thời gian trị vì của mình.

[2] Nhà thơ La tinh

[3] Nhà thơ Ý theo chủ nghĩa nhân văn thế kỷ XIV

[4] Khoảng hai trăm mét

[5] Đối với các tu viện được ban phép là tu viện cao cấp, linh mục tu viện trưởng ở đó được đội mũ lễ và được nhận danh xưng là tu viện trưởng đội mũ lễ.

[6] Tiếng La tinh, lời dối trá ngu ngốc nhất.

[7] Plutarque: Nhà văn Hy Lạp nửa cuối thế kỷ I, đầu thế kỷ II

[8] Tiếng La tinh: Zénon dưới trần thế