Buổi chiều hôm Zénon bị kết án, ông được báo rằng linh mục phụ tá Bartholommé Campanus đang chờ ông trong phòng tiếp khách của phòng ký lục. Ông xuống, Gilles Rombaut đi kèm bên canh. Linh mục phụ tá nói với cai ngục để họ lại một mình. Để chắc chắn hơn, Rombaut trước khi đi đã khóa ổ khóa một vòng.

Ông già Bartholommé Campanus nặng nề ngồi trong chiếc ghế phô tơi có lưng dựa cao ở cạnh bàn; hai chiếc can của ông đặt nằm trên đất gần chỗ ông ngồi. Để đón ông, người ta đã đốt lửa trong lò sưởi, ánh lửa làm tăng thêm ánh ngày hiếm hoi và lạnh lẽo trong chiều mùa đông tháng Hai. Khuôn mặt rộng của linh mục phụ tá, hằn hàng trăm vết nhăn, dưới ánh sáng ấy gần như có màu hồng, nhưng Zénon nhận thấy đoi mắt đỏ và sự run rẩy cố kìm nén trên đôi môi. Hai người lưỡng lự không biết nên bắt đầu như thế nào. Linh mục phụ tá làm một cử chỉ mơ hồ như để đứng dậy, nhưng tuổi tác và sự yếu ớt khiến cho phép lịch sự ấy không thể thực hiện được, và ông không chắc rằng liệu có nên bày tỏ sự tôn trọng như thế với một kẻ bị kết án không. Zénon dừng lại trước ông vài bước chân.

- Optime pater[1], - ông nói, gọi linh mục phụ tá theo kiểu từ hồi còn đi học, - con xin cám ơn những giúp đỡ lớn nhỏ thầy dành cho con những ngày con bị bắt. Con đã nhanh chóng đoán ra những quan tâm ấy từ đâu mà có. Thầy đến thăm con đây đã là một cử chỉ quan tâm mà con không hy vọng.

- Tại sao anh không cho ta biết anh về đây sớm hơn chứ! - Ông già nói với vẻ âu yếm trách móc. - Anh luôn tin vào nhà phẫu thuật-thợ cạo kia nhiều hơn là vào chính ta…

- Thầy có ngạc nhiên chăng khi con phải thận trọng? - Triết gia đáp.

Ông xoa mạnh những ngón tay lạnh cóng với nhau. Phòng giam ông, dù ở trên tầng, vẫn thấm đầy không khí ẩm ướt âm ỉ trong tiết đông này. Ông ngồi trên một chiếc ghế gần ngọn lửa và hơ gan bàn ta.

- Iignis noster[2], - ông nói nhẹ nhàng, dùng một công thức giả kim thuật mà Bartholommé Campanus là người đầu tiên dạy cho ông.

Linh mục phụ tá như có luồn run rẩy chạy qua người.

- Phần của ta trong những gì người ta giúp đỡ cho con chẳng có gì nhiều, - ông nói, cố gắng cất cao giọng. - Có lẽ anh vẫn nhớ một bất đồng lớn cách đây ít lâu làm Đức Ngài và tu viện trưởng tu viện Cordelier quá cố từng đối nghịch nhau. Nhưng hai con người thánh thiện ấy cuối cùng lại rất coi trọng nhau. Linh mục tu viện trưởng quá cố đã tiến cử con với Đức ngài đáng kính trong lúc lâm chung. Đức Ngài đã cố gắng để con được xử một cách công bằng nhất.

- Con xin cám ơn Đức ngài, - người bị kết án nói.

Linh mục phụ tá thấy trong câu trả lời một chút mỉa mai.

- Anh hãy nhớ rằng không chỉ riêng Đức Ngài là người quyết án. Ngài luôn đề nghị sự khoan hồng cho đến tận cùng.

- Đó chẳng phải là cách thường làm hay sao? - Zénon nói với đôi chút chua chát. - Ecclesia abhorret a sanguine[3].

- Lần này thì quả thực tình đấy, - linh mục phụ tá bị tổn thương nói. - Nhưng, bất hạnh thay, những tội ác vô thân và nghịch đạo là hiển nhiên, và chính anh đã muốn như vậy. Về mặt dân luật thì, ơn Chúa, không có gì được chứng minh chống lại anh, nhưng anh cũng biết như ta rằng với dân chúng thì mười ngờ bằng một tin, và thậm chí đối với phần lớn các quan tòa cũng thế. Những lời cáo trạng của thằng bé đáng thương mà thậm chí ta chăng muốn nhớ ra tên lúc đầu đã làm hại tới con rất nhiều.

- Dù vậy thầy không nghĩ rằng con có dính vào chuyện cười cợt và cùng chơi trò trong nhà tắm dưới ánh nến trộm cắp đấy chứ?

- Không ai làm như vậy, - linh mục phụ tá nói giọng nghiêm nghị. - Con đừng quên rằng đây là một loại đồng lã theo kiểu khác.

- Có điều lạ lùng là đối với những người thiên chúa giáo chúng ta những cái được coi là lộn xộn của xác thịt lại là điều xấu kinh khủng nhất, - Zénon nói vẻ trầm tư. - Không ai biết giận dữ và ghê tởm trừng phạt những tội ác, như sự dã man, sự tàn bạo, sự bất công. Ngày mai, sẽ chẳng có ai trong hàng đoàn người đến xem con nhảy nhót trong lửa thấy như thế là tục tĩu.

Linh mục phụ tá đưa một tay che mặt.

- Con xin lỗi, thưa cha, - Zénon nói. - Non decet[4]. Con sẽ không mắc lỗi cố gắng nói mọi thứ như nó vẫn thế nữa.

- Ta có nên nói ra không đây, trong tấn phiêu lưu mà con là nạn nhân, cái ác liên kết với nhau một cách kỳ lạ, - linh mục phụ tá nói với giọng gần như trầm hẳn. - Sự ô trọc dưới mọi hình thức, trò chơi trẻ con có thể coi là cố ý phạm thượng, bạo lực chống lại một hài nhi vô tội, và cuối cùng, cái tồi tệ nhất trong tất cả mọi chuyện, là bạo lực chống lại chính bản thân mà Pierre de Hamaere đã làm. Ta thú nhận rằng lúc đầu ta thấy tất cả nhữg chuyện đen tối này thật là kinh khủng, là do miệng lưỡi của những kẻ thù của Nhà thờ phóng đại lên, nếu như không phải chính chúng bịa đặt ra. Nhưng một con chiên thiên chúa giáo và một tu sĩ tự mang lại cái chết cho mình là một con chiên tồi và một tu sĩ tồi, và tội ác này chắc chắn không phải tội ác đầu tiên của hắn… Ta không thể an ủi được mình khi gặp lại trí tuệ to lớn của anh lại bị cuốn vào tất cả những chuyện đó.

- Bạo lực mà cô gái bất hạnh ấy đã làm đối với đứa con của chính cô ta rất giống với thứ bạo lực của một con thú đang cào cấu cái chân của mình để thoát khỏi bẫy nơi sự tàn nhẫn của con người đã làm nó rơi vào, - triết gia nói vẻ cay đắng. - Còn về phần Pierre de Hamaere…

Ông thận trọng ngừng lời, vì chợt thấy điều duy nhất ông thấy đáng khen ngợi ở người đã chết này chính là cái chết tự nguyện của hắn. Bị kết án và phế chức, nhưng hắn vẫn còn có một cơ may để giữ mình và một bí mật để bảo vệ.

- Cha không đến đây để xử lại trước mặt con vụ án của những kẻ không may chứ, - ông nói. - Chúng ta hãy dùng những giờ khắc quý báu này vào việc khác tốt hơn.

- Bà quản gia của Jea Myers cũng làm cho anh thiệt hại lớn, - linh mục phụ tá buồn rầu nói vẻ bướng bỉnh của người già. - Không ai tán thưởng cái con người độc ác mà ta muốn quên đi ấy. Nhưng chuyện tình nghi đầu độc khiến người ta lại nhắc đến sự việc. Ta thận trọng khi khuyên dùng sự dối trá, nhưng tốt hơn vẫn nên phủ nhận tất cả những đụng chạm xác thịt với mụ giúp việc vô liêm sỉ ấy.

- Con lấy làm kinh ngạc rằng một trong những hành động nguy hiểm nhất của con có lẽ sẽ là ngủ hai tối với một cô hầu, - Zénon châm biếm.

Barthlommé Campanus thở dài: người ông yêu quý nhường ấy dường như cố tình núp sau những chướng ngại vật chống lại ông.

- Anh sẽ không bao giờ biết sự suy sụp của anh đè nặng lên lương tâm ta đến mức nào đâu, - ông ngập ngừng, tìm một cách nói khác. - Ta không nói đến những hành động của con mà ta chỉ biết chút ít, và ta muốn tin rằng chúng vô tội, dù rằng phòng nghe xưng tội đã răn dạy ta rằng những điều xấu xa nhất có thể ở ngay bên cạnh những đức hạnh như đức hạnh của con. Ta nói đến sự nổi loạn tai hại của trí tuệ, làm bản thân sự hoàn hảo biến thành khiếm khuyết, và có lẽ dù không muốn nhưng chính là ta đã gieo mầm loạn ấy nơi con. Thế giới đã thay đổi nhiều biết bao, và các khoa học và thời Cổ đại tỏ ra có ích vào thời ta học văn chương và nghệ thuật… Khi ta nghĩ rằng ta là người đầu tiên dạy anh Kinh thánh mà anh khinh thường, ta tự hỏi liệu một thầy giáo cứng rắn hơn hay có học vấn cao hơn ta…

- Xin thầy đừng tự dằn vặt mình như thế, optime pater, - Zénon nói. - Sự nổi loạn làm người lo lắng ở ngay trong con, hoặc có thể trong thế kỷ này.

- Những hình vẽ những trái bom đang bay hay những chiếc xe chuyển động nhờ sức gió của anh làm các quan tòa cười nhạo nhưng lại làm ta nghĩ đến Simon thuật sĩ[5], linh mục phụ tá nói, ngẩng nhìn ông với ánh mắt lo lắng. Nhưng ta cũng nghĩ đến những thí nghiệm về máy móc không đi đến đâu mà anh làm hồi anh còn bé, rặt những gây rối loạn và xáo động. Trời đất! Chính hôm đó ta đã xin và được Bà Nhiếp chính đảm bảo cho anh một việc làm lẽ ra có thể mở ra cho anh một sự nghiệp đầy danh giá…

- Có thể chỗ ấy rồi cũng đưa con đến một điểm như những con đường khác mà thôi. Chúng ta ít biết về các con đường và mục đích sống một con người hơn là biết con đường của những con chim di cư.

Bartholommé Campaus lạc trong mơ màng như thấy lại chàng tu sĩ hai mươi tuổi. Chính cậu bé ấy là người ông muốn cứu thân xác, hay ít nhất là tâm hồn.

- Xin người đừng bận tâm hơn con đến những ngẫu hứng cơ học, bản thân chúng chẳng tốt chẳng xấu ấy làm gì, - Zénon lại nói, giọng miệt thị. - Chúng cũng giống như những phát kiến của anh thợ thổi thủy tinh, thích thú giải trí với khoa học thuần khiết, nhưng đôi khi chúng làm khoa học thuần khiết được thúc đẩy và phong phú lên. Non cogitat qui non experitur[6]. Ngay cả trong y thuật, là lĩnh vực chính con theo đuổi, cũng có phần đóng góp của các phát minh lò lửa và giả kim thuật. Nhưng con thú nhận rằng vì con người tồn tại như nó vẫn tồn tại cho đến cuối các thế kỷ, nên bảo những thằng điên lật đổ cỗ máy vạn vật thì cũng tồi tệ ngang với bắt những kẻ giận dữ bay lên trời. Còn về phần con, trong hiện trạng mà tòa án đặt con vào, ông nói thêm với nụ cười khô xác làm Bartholommé Campanus sợ hãi, con đã đi tới mức chê trách sao Promété lại đưa lửa xuống trần gian.

- Ta đã sống qua tám mươi tuổi mà không nghi ngờ sự độc ác của các quan tòa đi tới tận đâu, - linh mục phụ tá nói vẻ phẫn nộ. - Hieronymus van Palmaert cười cợt rằng nên để anh đi thám hiểm những thế giới vô tận của anh, và Lo Coqs, con người bẩn thỉu, nhạo báng nói cần cho anh đi đánh nhau với Guillaume de Nassaut trên một chiến xa ném bom bay trên trời.

- Ông ta quá nhầm lẫn nếu cười cợt như vậy. Những điều không thể thực hiện được sẽ thành hiện thực vào ngày nhân loại quan tâm đến chúng như quan tâm xây dựng cung điện Louvre và các nhà thờ. Vua gieo Khiếp sợ sẽ bước xuống, với vũ khí là lũ châu chấu và những trò chơi tàn sát của hắn… Ôi con dã thú tàn ác! Sẽ không còn gì trên trái đất, dưới đất hay trong nước mà không bị hành quyết, làm hỏng hay phá hủy… Hãy mở ra, hỡi vực thẳm vĩnh hằng, và hãy nhận chìm, khi thời đại con người lộng hành vẫn còn…

- Cái gì cơ? - Linh mục phụ tá hỏi, cảnh giác.

- Không ạ, - triết gia nói vẻ kín đáo. - Con đọc lại cho mình một bài trong quyển Những lời tiên tri kỳ cục.

Bartholommé Campanus thở dài. Nỗi lo âu quá mạnh đối với bộ óc dù vững chãi này. Gần cái chết nên anh ta nói mê sảng.

- Con đã mất đứa tin vào tính ưu việc của loài người, - ông già nói và lắc đầu buồn bã. - Bắt đầu là nghi ngờ Chúa trời…

- Con người là một tác phẩm có nhiều kẻ thù thời gian, nhu cầu, gia sản, và sự ngu dốt và sự áp đảo về số lượng luôn lớn lên, - triết gia nói vẻ ung dung hơn. - Nhiều người sẽ giết con người.

Ông rơi vào khoảng im lặng kéo dài. Sự ủ rũ ấy lại là một tín hiệu tốt cho linh mục phụ tá, người không sợ gì hơn là sự lì lợm của một tâm hồn quá tự ti, dạn dày trước cả ăn năn lẫn sợ hãi. Linh mục phụ tá lại thận trọng bắt đầu:

- Vậy ta cần tin, như con đã nói với đứa tổng giám mục, rằng Bí thuật Lớn với con không có mục đích nào khác ngoài việc hoàn thiện tâm hồn con người? Nếu đúng vậy, - ông sẽ tiếp tục với giọng thất vọng dù không muốn, - con sẽ gần gũi với chúng ta hơn là Đức Ngài và ta dám nghĩ, và những bí quyết ma thuật mà ta bao giờ cũng chỉ chiêm ngưỡng từ đằng xa chỉ là những gì Nhờ Thờ dạy hàng ngày cho những tín đồ trung thành.

- Vâng, - Zénon nói. - Từ một nghìn sáu trăm năm nay.

Linh mục phụ tá lưỡng lự không biết câu trả lời này có chứa mũi kim mỉa mai cay độc không. Nhưng thời khắc thật quý báu. Ông lảng đi.

- Con trai yêu quý của ta, - ông nói, - con có nghĩ là ta đến đây để cùng con dấn thân vào một cuộc tranh luận không phải lúc không? Ta có những lý do tốt hơn để ở đây. Đức Ngài nhận xét với ta rằng đúng ra tội lỗi ở con không phải tà giáo như ở những tín đồ đáng ghét của các giáo phái đang gây chiến với Nhà thờ, mà là một sự nghịch đạo bác học mà mối nguy hiểm dù gì cũng không hiển nhiên như những họa sĩ rởm đời. Đức Ngài đáng kính đảm bảo với ta rằng cuốn Tiền lý thuyết của con, đúng là bị kết án vì đã xúc phạm những học thuyết thánh thiện của chúng ta, xếp chúng vào hàng những khái niệm tầm thường vẫn truyền bá trong đầu những kẻ thờ thần tượng tồi tệ nhất, song cuốn đó hoàn toàn có thể biện giải tôn giáo theo một con đường mới: chỉ cần có những ý tưởng tương tự vậy, chứng minh trong chân lý thiên chúa giáo của chúng ta sự đăng quang của trực giác tiên thiên trong bản chất con người. Anh cũng biết như ta là tất cả chỉ là chuyện đi theo hướng nào mà thôi…

- Con nghĩ đã hiểu người muốn nói gì, - Zénon nói. - Nếu buổi lẽ ngày mai được thay bằng một buổi lễ chối bỏ những gì con tin…

- Không nên hy vọng nhiều quá, linh mục phụ tá nói thận trọng. - Người ta không tặng tự do cho anh đâu. Nhưng Đức Ngài sẽ làm mạnh để đạt được việc giữ anh lại In loco carceris trong một nhà thờ do Ngài chọn; tương lai sung sướng của anh sẽ phụ thuộc vào những đảm bảo mà anh biết cách trao cho sự nghiệp lớn. Anh biết là những nhà tù chung thân là những nơi người ta thu xếp gần như thường xuyên để thoát nạn.

- Bàn tay cứu vớt của người đến muộn mất rồi, optime pater, - triết gia thì thầm. - Lẽ ra nên bịt mõm những kẻ tố cáo con từ trước thì tốt hơn.

- Chúng ta không dỗ dành được biện lý xứ Flandre, - linh mục phụ tá nói, nuốt cay đằng về thất bại với nhà Ligre giàu có. - Con người loại ấy kết tội như chó nhảy bổ vào con mồi. Chúng ta buộc phải để vụ án xử xong, rồi sau đó mới dùng hết những quyền năng còn lại. Danh phận khiêm tốn anh được nhận từ thuở xưa khiến anh chỉ bị kết tội do Nhà thờ, song cũng đảm bảo cho anh được sự che chở mà pháp luật thô thiển của thế tục không ban cho anh. Ta đã run đến tận xương, đúng thế đấy, khi thấy anh bất cần, thú nhận một số điều không thể sửa chữa được.

- Tuy nhiên chắc hẳn thấy cũng phải phục con, nếu còn làm như thế vì ăn năn.

- Ta xin anh không nên nhầm lẫn tòa án Bruges với những phiên tòa sám hối, - linh mục phụ tá kiên nhẫn nói. - Cái đáng nói ở đây là anh chàng tu sĩ Cyprien đáng thương và những kẻ đồng lõa nói trái ngược nhau, là chúng ta sẽ thoát khỏi những điều ô nhục mà mụ rửa bát tuôn ra bằng cách ném mụ vào nhà thương điên, còn những kẻ xấu bụng kết tội anh chạy chữa cho tên giết đại úy Tây Ban Nha thì đã biến mất rồi… Những tội ác chỉ liên can tới Chúa thuộc thẩm quyền chúng ta.

- Cha cũng cho chuyện chăm sóc một người bị thương là một tội trong số các cáo trạng đó sao?

- Ý kiến của ta không thích đáng ở đây, - linh mục phụ tá thoái thác. - Ý kiến của ta, nếu anh muốn, là phải suy xét xem giúp đỡ dành cho đồng loại có đáng hay không, nhưng ta thấy trong trường hợp của anh có lẫn một sự nổi loạn không đáng khen chút nào. Linh mục tu viện trưởng đã khuất, đôi khi ông ta nghĩ không đúng, chắc là đã đánh giá quá cao tình thương phản loạn này. Ít nhất chúng ta cũng nên vui mừng rằng người ta đã không tạo ra được chứng cứ cho việc đó.

- Họ lẽ ra đã làm được điều đó không khó khăn gì nếu thầy không giúp con tránh khỏi tra tấn, - triết gia nhún vai nói. - Con đã cám ơn thầy vì điều này.

- Chúng ta núp sau câu ngạn ngữ Clericus regulariter toraqueri non potest per laycum, - linh mục phụ tá nói với vẻ mặt của một người ghi nhận một chiến thắng. - Tuy nhiên anh hãy nhớ rằng ở một vài điểm, cũng như về phong tục, anh vẫn bị nghi ngờ gay gắt; và anh sẽ phải novis survenientibus inditiis. Vấn đề nổi loạn cũng vậy. Anh nghĩ về quyền lực trên thế giới này tùy anh muốn, nhưng hãy nghĩ rằng lợi ích của Nhà thờ và của chính quyền chỉ tiếp tục thống nhất khi những kẻ nổi loạn cấu kết với dị giáo.

- Con hiểu tất cả những chuyện đó, - kẻ bị kết tội nói, đầu cúi xuống. - Sự an toàn bấp bênh của con sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào lòng tốt của Đức Tổng giám mục, mà quyền lực có thể bị sút giảm, hoặc quan điểm có thể thay đổi. Không gì chứng minh rằng sáu tháng sau con không thấy mình cũng kề cận bên ngọn lửa giống như bây giời.

- Chẳng phải là nỗi sợ ấy vẫn đeo lấy anh suốt đời sao? - Linh mục phụ tá nói.

- Hồi thầy còn đang dạy con những ý niệm sơ lượt về văn chương và khoa học, có một người bị kết án không biết sai hay đúng về một tội ác và bị thiêu sống ở Bruges. Một người hầu trong nhà đã kể con nghe nhục hình anh ta phải chịu, tù nhân nói thay cho câu trả lời. Để làm tăng ấn tượng quang cảnh, người ta đã cột anh ta vào cọc bằng một dây xích dài, để anh ta luống cuống chạy vòng quanh cho đến lúc ngã đập mặt xuống đất, hay, chính xác là ngã vào đống than hồng. Con vẫn thường nói với mình rằng sự khủng khiếp đó có thể là một hình ảnh phúng dụ cho tình trạng một người mà người ta hầu như để cho tự do.

- Con tưởng rằng tất cả chúng ta không bị chế hay sao? - Linh mục phụ tá nói. - Cả đời ta sống yên bình, và ta dám nói là vô tội, nhưng con người ta không sống tám mươi năm mà không biết sự bó buộc là gì.

- Bình yên, vâng, - triết gia nói. - Vô tội ư, không đâu.

Dù không muốn, hai người không ngừng trở lại với giọng gây sự trong những cuộc tranh luận ngày xưa giữa thầy và trò. Linh mục phụ tá quyết định chịu đựng tất cả và thầm cầu Chúa cho ông những ngôn từ thuyết phục.

- Iterum peccavi, - cuối cùng Zénon nói với giọng công bằng hơn. - Nhưng thưa thầy, xin thầy đừng ngạc nhiên, rằng lòng tốt của thầy có thể là một cái bẫy. Qua mấy cuộc gặp gỡ với Đức Tổng giám mục đáng kính con không thấy ở ngài một con người đầy nhân ái.

- Đức Tổng giám mục không yêu con hơn là Le Cocq ghét con, - linh mục phụ tá nói giọng nghẹn lại vì nước mắt. - Chỉ có ta… Nhưng ngoài việc con là tốt đen trong ván cờ giữa bọn họ, - ông tiếp tục, giọng trầm tĩnh hơn, - Đức Ngài không phải không có một chút sĩ diện, và hẳn sẽ tự hào nếu dẫn đến bên Chúa một kẻ nghịch đạo biết thuyết phục những người giống anh ta. Buổi lễ ngày mai với nhà thờ sẽ là một chiến thằng còn gây ấn tượng hơn là cái chết của anh nếu nó diễn ra.

- Đức Tổng giám mục cần thấy rằng con là một kẻ biện giải những chân lý thiên chúa giáo một cách vô cùng thỏa hiệp.

- Đó chính là cái làm anh nhầm lẫn, - ông già lại bắt đầu. - Những lý do khiến một người phải chối bỏ mình sẽ được quên đi nhanh chóng, chỉ những lời anh ta viết ra là còn lại. Một số bạn bè đã nghĩ là việc lưu lại đáng ngờ của anh ở Saint-Cosme xuất phát từ lòng ăn năn ghê gớm đấy thôi, rằng anh là một con chiên thiên chúa sám hối vì đã sống tồi tệ và thay đổi tên họ để kín đáo trao mình cho sự nghiệp cao cả. Chúa tha thứ cho con, - ông nói thêm với nụ cười yếu ớt, - như gương thánh Alexis đã quay lại sống ngụy trang thành một người nghèo khổ trong cung điện nơi thánh đã sinh ra.

- Thánh Alexis mỗi giờ khắc đều có nguy cơ bị người vợ sùng đạo của ngài nhận ra, - triết gia pha trò. - Tâm hồn con hẳn sẽ không thể mạnh mẽ như thế.

Bartholommé Campanus nhíu mày, một lần nữa lại sửng sốt trước thái độ tự do quá trớn này. Zénon đọc trên gương mặt già một sự đau khổ làm ông mủi lòng. Ông nói nhẹ nhàng:

- Cái chết của con đường như chắc chắn rồi, và con chỉ còn việc trôi qua vài giờ nữa in summa serenitate… Nếu như con có thể làm được như thế, - ông nói tiếp, và lắc đầu thân thiện, cái lắc đầu được linh mục phụ tá hiểu như một tín hiệu điên rồ, nhưng là để gửi đến một người đọc Petrone đang đi trên phố ở Innsbruck. - Nhưng thưa thầy, con lưỡng lự; con nghĩ rằng trước độc giả con tỏ ra như một bác nông dân cười ngờ nghệch khi thấy trên cánh đồng lúa mì có phép màu vô tận do Jesus Christ ban phát, lại là một chủ đề hay để hài hước, rằng con là một nhà giả kim thuật tồi, hay rằng những nghi lễ và bí tích của Nhà thờ có công dụng ngang với phẩm chất đặc biệt của nghề thầy thuốc của con hoặc có khi còn nhiều hơn. Con không nói với cha là con tin, - ông nói, tránh không để linh mục phụ tá có một cử động vui mừng, - con nói rằng đối với con chữ không giản đơn không còn là câu trả lời nữa, điều này không có nghĩa là con sẵn sàng trả lời bằng chữ có giản đơn. Con thấy sẽ lại bất kính nếu gói chặt nguyên tắc chưa thấu đạt về sự vật vào bên trong một Người được cắt may theo hình mẫu con người. Thế nhưng dù không muốn con vẫn cảm thấy có chúa trời nào đó mà con không biết tồn tại trong xác thịt ngày mai sẽ thị thiêu thành khói này. Con có dám nói chính chúa trời ấy buộc con nói chữ không với cha được không? Ấy vậy mà mọi cái nhìn về tinh thần đều dựa trên những nền tảng võ đoán: vì sao lại không tin Chúa? Mọi học thuyết ngự trị dân chúng đều có những minh chứng cho sự ngu ngốc của cuộc sống: sẽ cũng như thế thôi nếu ngày mai tình cờ Socrate thế vào chỗ của Mahomet hay Christ. Nhưng nếu đã như vậy, - ông nói, đột nhiên mệt mỏi đưa tay bóp trán, - tại sao lại chối bỏ sự cứu rỗi xác thịt và những lạc thú được đồng tình? Con đã nghĩ đi nghĩ lại tất cả những điều đó từ rất lâu, có đến vài thế kỷ…

- Hãy để ta dẫn đường anh đi, - linh mục phụ tá nói gần như âu yếm. - Chỉ có Chúa phán xét được mức độ giả dối trong lời chối bỏ của con ngày mai. Bản thân con không giả dối: những gì con cho là dối trá có thể chính là một niềm tin được thiết lập mà con không hay. Chân lý có cách để luồn vào một tâm hồn không xây rào đắp lũy chống lại chân lý nữa.

- Thầy nói điều đó cũng như là sự phỉnh phờ mà thôi, - triết gia bình tĩnh. - Không, thưa thầy tuyệt vời của con, đôi khi con đã dối trá để sống, nhưng con đã bắt đầu mất khả năng dối trá. Giữa thế giới của thầy và của chúng con, giữa một bên là những tư tưởng của Hieronymus van Palmaert, của đức giám mục và của cha, và một bên là những tư tưởng của con, đây đó có sự giống nhau, thường đó là những thỏa hiệp, và không bao giờ có quan hệ vĩnh viễn. Chúng cũng như những đường con được vạch ra trên mặt phẳng chung đó là trí tuệ con người, chúng nhanh chóng rời xa nhau để rồi lại tiến đến gần nhau, rồi lại xa nhau lần nữa, đôi khi trên đường đi chúng giao nhau hoặc lẫn vào nhau ở một đoạn nào đó, nhưng không ai biết chúng có chập lại với nhau hay không ở bên kia đường chân trời. Sẽ là nhầm lẫn nếu tuyên bố chúng song song với nhau.

- Anh nói “chúng tôi”, - Linh mục phụ tá nói với vẻ như sợ hãi. - Tuy nhiên anh chỉ có một mình thôi đấy.

- Đúng vậy, - triết gia nói. - May mắn thay con không có các danh sách tên họ để cung cấp cho bất kỳ ai. Mỗi người trong chúng con là chỉ duy nhất của mìn và là tín đồ duy nhất của mình. Ở mỗi người kinh nghiệm ấy lại lặp lại từ chỗ không có gì.

- Linh mục tu viện trưởng Cordelier quá cố, dù là người rât dễ dãi và là một tín đồ thiên chúa giáo ngoan đạo, một tấm gương cho các tu sĩ, hẳn đã không thể biết anh chọn sống trong sự nổi loạn sâu thẳm đến cỡ nào, - linh mục phụ tá nói giọng gần như gay gắt. - Chắc chắn là anh đã thường xuyên dối trá và dối trá rất nhiều với ông ta.

- Thầy nhầm rồi, - tù nhân nói, ném một cái nhìn gần như thù nghịch về phía người đã muốn cứu mình. - Con và ông ta luôn vượt ra ngoài những mâu thuẫn.

Ông đứng dậy như thể chính ông là người cho kết thúc câu chuyện. Nỗi buồn phiền của linh mục phụ tá biến thành nỗi tức giận.

- Tính ngoan cố của anh là một đức tin nghịch đạo mà anh tưởng anh là kẻ tử vì đạo, - ông nói phẫn nộ. - Dường như anh muốn buộc Đức Tổng giám mục phải phủi tay.

- Từ này nghe dữ quá, - triết gia nhận xét.

Ông già cúi xuống lượm hai cây gậy dùng làm nạng, làm kéo cả chiếc ghế phô tơi đang ngồi gây tiếng động. Zénon cúi xuống và đưa gậy cho ông. Linh mục phụ tá khó nhọc đứng lên. Cai ngục Hermann Mohr đang phục sẵn ở hành lang, nghe thấy tiếng bước chân và tiếng ghế xê dịch, tra chìa khóa vào ổ quay một vòng vì nghĩ là cuộc nói chuyện đã kết thúc, nhưng Bartholommé Campanus cao giọng kêu anh ta chờ lúc nữa. Cánh cửa hé mở lại được đóng vào.

- Ta đã không làm tròn sứ mạng, - ông linh mục già nói với vẻ nhục nhã đột ngột. - Kiểu khăng khăng của anh làm ta sợ, vì nó có nghĩa là tâm hồn anh lãnh đạm hoàn toàn. Dù anh có biết hay không, chỉ có sự xấu hổ giả mạo mới khiến anh thích cái chết hơn việc đứng lên trước công chúng trong lễ thú nhận chối bỏ…

- Trước nến thắp, và trả lời bằng tiếng La tinh cho bài diễn văn cũng bằng tiếng La tinh của Đức Ngài, - người tử tù mỉa mai. - Con đồng ý là chuyện ấy chỉ diễn ra trong vòng một khắc tồi tệ thôi mà…

- Cái chết cũng thế đấy, - ông già ngao ngán.

- Con thú nhận với thầy là đến một mức độ điên rồ nào đó, hay ngược lại đến mức độ khôn ngoan nào đó, dường như người đầu tiên bị thiêu hay con đều không quan trọng, - tù nhân nói, - cũng không quan trọng việc hành quyết sẽ diễn ra ngày mai hay trong hai thế kỷ. Con không tự phỉnh mình rằng con vẫn sẽ giữ được những tình cảm cao thượng dường ấy khi đứng trước cỗ máy hành quyết: Chúng ta sẽ nhanh chóng biết có đúng là con có cái anima stans et non cadens mà các triết gia của chúng ta đã định nghĩa hay không. Nhưng có lẽ người ta quá đề cao việc một người đang chết phải tỏ ra cứng rắn.

- Sự có mặt của ta chỉ làm anh cứng rắn hơn, - linh mục phụ tá già nói đau khổ. - Tuy nhiên trước khi chào anh ta cũng muốn cho anh hay là chúng ta đã chu đáo cho anh một lợi thế trước tòa án mà có lẽ anh đã không nhận ra. Chúng ta không phải không biết trước kia anh đã trốn chạy khỏi Innsbruck sau khi được mật báo là tòa giám mục ở đó có lệnh bắt anh. Chúng ta đã giữ im lặng, nếu mọi người biết chuyện này thì anh sẽ vào thế thảm họa của những kẻ chạy trốn vì đức tin, và điều đó sẽ làm việc hòa giải giữa anh với Nhà thờ rất khó khăn, nếu không nói là không thể được. Như vậy anh không còn phải sợ việc anh hạ mình sẽ là vô ích… Anh vẫn còn cả một đêm trước mắt để suy nghĩ…

- Cuối cùng thì con đã thấy suốt đời con hẳn đã bị người ta rình rập nhiều hơn con tưởng, - triết gia buồn rầu nói.

Họ tiến dần ra cánh cửa đã được tên cai ngục mở ra. Linh mục phụ tá nhìn thật gần khuôn mặt kẻ bị kết án.

- Về đau đớn thể xác, ta có thể hứa với anh, trong mọi trường hợp anh không phải lo lắng gì cả. Đức ngài và ta đã làm tất cả mọi việc…

- Con xin hàm ơn thầy, Zénon nói, không phải không chua chát nhớ lại ông đã thất bại với Florian và một trong hai tu sĩ tập sự.

Ông già chợt thấy mệt mỏi nặng nề. Ý nghĩ giúp tử tù chạy trốn lướt qua đầu ông; như thế thật vô lý; không nên nghĩ đến điều đó. Ông muốn chúc phúc cho Zénon, nhưng sợ cử chỉ ấy sẽ không được đón nhận, cũng vì vậy mà ông không dám ôm hôn. Zénon về phần mình định hôn tay người thầy cũ, nhưng lại rụt lại, sợ cử chỉ ấy có cái gì đó như nhận một ơn huệ. Những gì ông già cố làm cho ông vẫn không làm ông yêu được linh mục phụ tá.

Vì thời tiết xấu, lúc nãy linh mục phụ tá đi đến tòa lục sự bằng kiệu. Phu kiệu cóng rét đang đợi ở ngoài. Hermann Morh chú ý để Zénon lên phòng giam trước khi người ta đưa khách qua ngưỡng cửa. Bartholommé Campanus nhìn người trò cũ leo cầu thang bên cạnh cai ngục. Người gác cổng tòa lục sự, sau khi mở rồi đóng một loạt cửa, dìu vị tu sĩ lên kiệu và kéo chiếc rèm sa. Bartholommé Campanus dựa đầu vào chiếc gối đệm, nồng nhiệt đọc bài cầu kinh cho người hấp hối, nhưng sự nhiệt tâm này hoàn toàn máy móc; lời tuôn chảy trên môi mà đầu ông không theo kịp. Con đường linh mục phụ tá đi ngang qua Quảng trường Lớn. Ngày mai hành quyết sẽ diễn ra ở đây, nếu từ giờ đến lúc đó đêm tối không mang lại lời khuyên cho kẻ tử tù, và Bartholommé Campanus không chắc sẽ xảy ra điều đó, vì quá biết tính kiêu hãnh quỷ dữ ấy. Ông nhớ lại vào tháng trước những kẻ tự xưng là thiên thần bị chịu nhục hình ở ngoài thành phố, gần cửa Saint-Croix, vì những tội ác thuộc về thể xác thịt bị ghê tởm tới mức sự trừng phạt cũng gần như phải diễn ra một cách giấu giếm, nhưng cái chết của một người bị kết tội nghịch đạo và vô thần ngược lại hoàn toàn là một buổi lễ cảm hóa dân chúng. Lần đầu tiên trong đời, ông muốn phản kháng lại cách dàn xếp mà những vị tiền bối khôn ngoan đã đặt ra này.

Đó là hôm trước Thứ ba phá chay; đã có nhiều người vui vẻ trên phố, nói và làm những điều dại dột thường lệ. Linh mục phụ tá không quên rằng một nhục hình được tuyên bố đúng những dịp như thế này sẽ làm những đứa vô lại thêm phấn khích. Hai lần, những kẻ quậy phá giữ kiệu lại mở rèm nhìn vào trong, chắc là thất vọng vì không thấy trong đó một cô nàng xinh đẹp để dọa nạt. Một tên có bộ mặt đỏ bừng vì say rượu thết đãi Bartholommé Campanus bằng những tiếng hú bất lịch sự; tên thứ hai thò bộ mặt nhợt nhạt như ma vào giữa đám riềm cửa. Đằng sau hắn, một chiếc mặt nạ hóa trang đầu lợn thổi sáo đi đến.

Về đến cửa, người cháu nuôi ân cần đón ông. Đó là Wiwine, ông đã đưa cô về làm quản gia sau khi linh mục Cleenwerck chết. Cô gái chờ ông như mọi khi ở hành lang vòm cuốn trong ngôi nhà ấm áp, để rồi rập rình nhìn qua lỗ cửa xem ông bác chuẩn bị ăn tối chưa. Cô trở nên béo và ngu ngốc như bà cô Godelieve ngày xưa, vả lại cô cũng đã từng hy vọng để rồi thất vọng trong thế giới này: người ta đã cho cô đính hôn muộn với một người anh em họ là quý tộc nhỏ vùng Caestre, anh ta có đôi chút của cải và giữ chức trung tướng béo bở ở dinh pháp quan Flandre; bất hạnh thay vị hôn phu đã bị chết đuối ngay trước ngày cưới khi vượt hồ Dickebusch vào mùa băng tan. Wiwine chưa kịp hoàn hồn vì cú sốc ấy, song cô trở thành một nội trợ chu đáo và một đầu bếp khéo léo như bà cô ngày xưa; không ai có thể sánh với cô về những món nấu có rượu vang và mứt. Những ngày này linh mục phụ tá thử bảo cô cầu nguyện cho Zénon nhưng không kết quả, cô không còn nhớ đến Zénon nữa, tuy nhiên thỉnh thoảng ông thuyết phục được cô chuẩn bị một giỏ thức ăn cho người khốn khổ.

Ông không ăn bữa tối có bò quay do cô nấu và nhanh chóng leo lên giường. Ông run lên vì lạnh; cô đon đả đốt lồng ấp chứa đầy tro ấm. Ông trằn trọc rất lâu mới thiếp đi được dưới tấm chăn lông thêu.

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng La tinh: người thầy tốt nhất của con.

[2] Tiếng La tinh: Lửa của chúng ta.

[3] Tiếng La tinh: Nhà thờ ghét máu.

[4] Tiếng La tinh, hiểu trong văn cảnh: Con nói không hợp.

[5] Theo Kinh thánh, Simon thuật sĩ là kẻ tìm cách mua quyền năng gọi Đức Thánh thần.

[6] Tiếng La tinh: Người nào không thí nghiệm thì không suy nghĩ.