Tên La tinh:

Aquila Chrysaetos

Phân loại động vật học

Kim điêu thuộc giống động vật có xương sống, loài chim, bộ chim cắt, họ đại bàng.

Phân bố địa lý

Kim điêu là loài mãnh cầm sinh sống ở Bắc bán cầu được nhiều người biết đến, phân bố ở khu vực Đông Nam Á, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Afganistan, Pakistan, Mỹ, Mexico… Ở Trung Quốc, có thể tìm thấy kim điêu ở các khu vực Đông Bắc, Tây Bắc, Tây Nam… Kim điêu thường sống trên các thảo nguyên thuộc núi cao và vùng rừng taiga, ít sống ở đồng bằng. Chúng thích làm tổ trên các ngọn núi cheo leo. Tổ cao nhất so với mực nước biển của kim điêu khoảng trên 4000 mét, bởi thế kim điêu còn được mệnh danh là hùng ưng núi cao.

Vai trò trong tự nhiên

Kim điêu mình dài một mét, cánh dài trên hai mét trở lên, nặng chừng 6 ki-lô-gam, thuộc loài mãnh cầm cỡ lớn. Kim điêu có sức vóc mạnh mẽ và tính tình hung bạo, chủ yếu vồ bắt và ăn thịt các loài chim cỡ lớn và các loài thú đi bộ nhỏ và vừa như thiên nga, sế́u, thỏ, sóc đất, chồn hôi, cáo, thậm chí cả sói xám. Kim điêu gần như ăn tất cả các loài chim và thú, thuộc loài ăn thịt cao cấp của giới tự nhiên.

Kim điêu trong con mắt loài người

Kim điêu sở hữu thân hình to lớn, sự uy dũng và kĩ năng săn mồi tuyệt vời, bởi thế, chúng trở thành biểu tượng được tôn sùng của rất nhiều dân tộc. Vương quốc Babylon và Đế quốc La Mã cổ xưa coi kim điêu là biểu tượng của vương quyền. Từ xưa, con người đã biết thuần dưỡng kim điêu. Họ không chỉ sử dụng những con kim điêu được huấn luyện bài bản vào việc săn bắt mà còn dùng vào việc trông coi bầy cừu dê trên thảo nguyên. Khi sử dụng kim điêu để trông coi cừu dê trên thảo nguyên, các khu vực xung quanh không có người chăn thả. Những con kim điêu trung thành hoàn toàn có thể tự hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trông coi bầy cừu dê trên thảo nguyên. Ở Trung Quốc, vào thời Hốt Tất Liệt, những người thợ săn Mông Cổ cừ khôi thường thích thuần dưỡng kim điêu để dùng vào việc săn sói. Nghe nói, có con kim điêu săn được 14 con chó sói, tính tình hung hãn và tàn bạo của nó thật vô cùng hiếm thấy. Ngày nay, kim điêu trở thành trợ thủ của các nhà khoa học. Các nhà khoa học sử dụng những con kim điêu được huấn luyện bài bản vào việc săn bắt sói con, giúp ích rất lớn việc đi sâu nghiên cứu tập tính sinh thái của loài sói. Đương nhiên, trước khi thả kim điêu đi bắt sói con, các nhà khoa học phải chụp bộ móng vuốt của chúng, tránh làm sói con bị chết.

Đặc trưng hành vi

Kim điêu thường sống một mình hoặc sống thành từng đôi, đôi khi chúng tụ lại thành bầy nhỏ, thi thoảng cũng tụ lại thành bầy lớn khoảng 20 con để vồ bắt con mồi tương đối lớn trong mùa đông. Ban ngày chúng thường đậu trên vách núi cheo leo của các ngọn núi cao hoặc trên các tán cây lớn mọc trên khoảng không gian rộng hoăc vồ mồi trên các sườn núi hoang vắng, các khu nghĩa trang hoặc các rừng cây bụi…

Kim điêu có sở trường bay nghiêng và bay trượt, thường vừa bay theo đường thẳng hoặc bay lượn vòng tròn trên không trung vừa quan sát mặt đất tìm kiếm con mồi, hai cánh giơ thẳng lên trên chếch thành hình chữ “V”. Kim điêu điều chỉnh phương hướng, độ cao, tốc độ và tư thế bay bằng cách đổi tư thế của đôi cánh mềm, linh hoạt và cái đuôi dài, rộng.

Sau khi phát hiện mục tiêu, kim điêu thường bổ nhào từ trên trời xuống nhanh như chớp với tốc độ 300kmh, quác lên một tiếng để ngừng sự vận động của đôi cánh ở vào giây cuối cùng, sau đó thọc sâu đôi móng vuốt sắc nhọn vào đầu con mồi, bẻ xương, khiến con mồi lập tức giã từ sinh mệnh.

Chân của kim điêu được lớp lông tơ bao phủ hoàn toàn. Bàn chân có bốn ngón, ba ngón hướng về phía trước, một ngón choãi ra sau. Những chiếc vuốt nhọn, thô, dài, sắc như móng hổ, làm bằng chất sừng mọc trên cả bốn ngón chân, nhưng sắc nhọn nhất là vuốt ở ngón chân trong và ngón chân sau. Mỗi khi kim điêu vồ mồi, những chiếc móng vuốt nhọn hoắt này găm sâu vào chỗ chí mạng của con mồi như một lưỡi dao rất ngọt, xé dứt da thịt, cào đứt mạch máu, thậm chí bẻ gãy cổ của con mồi. Đôi cánh to rộng lại là một vũ khí lợi hại khác của kim điêu, nhiều khi chỉ một động tác quạt cánh của kim điêu cũng làm con mồi ngã lăn ra đất.

Kim điêu thường dùng những cành cây khô làm tổ. Tổ kim điêu hình tròn, kết cấu lớn, đường kính ngoài gần hai mét, cao tới nửa mét, bên trong rải cành cây nhỏ, lá cây thông, rễ cỏ, da và lông chim… Cũng có khi kim điêu xây tổ dự bị, đề phòng bất trắc, số lượng tổ dự bị nhiều nhất lên đến trên 12 tổ. Kim điêu có thói quen tận dụng tổ cũ. Hàng năm, kim điêu thường sửa chữa tổ cũ trước khi dùng lại. Có những chiếc tổ có thể dùng liên tục trong nhiều năm, vì thế tổ kim điêu mỗi năm một thêm rộng dài, chiếc tổ lớn nhất trông xa như một ngôi nhà được xây trên ngọn cây. Tuy nhiên, nếu tổ quá lớn thường có nhiều nguy cơ như cành cây không đủ sức chống đỡ, hoặc bị gió thổi bạt, gây hậu quả khôn lường cho kim điêu.

Những câu chuyện thú vị

Trong nội bộ gia đình kim điêu, khi thức ăn thiếu thốn, những con kim điêu non to khỏe mổ vỏ chào đời trước thường mổ những đứa em gầy guộc, yếu ớt, mổ vỏ chào đời sau rồi xơi nuốt cả thịt lẫn lông. Nếu tình trạng khan hiếm thức ăn diễn ra trong thời gian ngắn, những con kim điêu gầy yếu có thể tránh được kiếp nạn bị chính các anh chị mình ăn thịt; nhưng nếu bố mẹ thường xuyên không kiếm đủ thức ăn trong thời gian dài, thì chuyện huynh đệ tương tàn là điều tất yếu phải xảy đến. Hiện tượng này phần nhiều xảy ra sau khi kim điêu non được 20 ngày tuổi, vì trước khi kim điêu non được 20 ngày tuổi, kim điêu bố và kim điêu mẹ thường ở lại tổ chăm nom và bảo vệ con.

Hiện tượng anh chị em trong gia đình tiêu diệt lẫn nhau không phải là chuyện hiếm thấy trong thế giới của loài mãnh cầm. Đây là một cách chọn lọc tự nhiên trong nội bộ theo quy luật kẻ ưu tú thì sống, kẻ kém cỏi tất phải diệt vong, chỉ có kẻ phù hợp mới có quyền tiếp tục sống. Bởi lẽ việc săn bắt mồi của loài mãnh cầm không dễ dàng như con người vẫn nghĩ, sự phong phú của nguồn thức ăn chỉ có tính chu kì. Khi nguồn thức ăn trở nên khan hiếm, nếu không tự tiêu diệt lẫn nhau trong nội bộ hẳn sẽ vô cùng bất lợi cho sự sinh tồn và phát triển của cả loài. Kim điêu tự thực hiện quá trình chọn lọc tự nhiên, loại bỏ những cá thể gầy yếu, giữ lại những cá thể khỏe mạnh dựa vào sự khác biệt về cơ thể của những con kim điêu non mổ vỏ chui ra trước hoặc ra sau. Chúng hướng tới mục tiêu ưu sinh ưu dưỡng theo cách đặc biệt ấy để làm cho giống nòi thêm khỏe mạnh và sinh sôi nhiều hơn.

Những trải nghiệm của tôi

Kim điêu thường làm tổ ở những nơi rất cao như trên các ngọn cây cao lớn hoặc trên những tảng đá nhô ra khỏi vách núi cheo leo kín gió, bởi đó là những nơi con người và các loài động vật khác không dễ tiếp cận. Lãnh địa của một đôi kim điêu thường rất rộng, khoảng chừng 100km2. Kim điêu sẵn sàng chào đón bất kì người hay con vật nào tới gần lãnh địa của chúng bằng đôi móng vuốt vô cùng sắc nhọn. Do đó, nghiên cứu tổ kim điêu là một việc vô cùng mạo hiểm.

Tuy thế, hai mươi năm trước khi viết cuốn tiểu thuyết này, tôi có may mắn được quan sát tổ của một con kim điêu ở một cự li khá gần trong quãng thời gian tương đối dài.

Khi ấy, tôi đang nung nấu ý định viết một cuốn tiểu thuyết động vật dài kì về loài kim điêu nên rất muốn tìm hiểu cuộc sống gia đình của loài mãnh cầm này. Một người thợ săn bạn tôi mách tôi rằng trên đỉnh Tử Vân của dãy Đại Hắc Sơn có tổ của một con kim điêu. Tôi thu hết can đảm, trèo lên đỉnh Tử Vân cao hơn hai nghìn mét so với mực nước biển, tìm thấy tổ của kim điêu rồi bèn trèo lên một tảng đá nằm cách chiếc tổ chừng năm, sáu trăm mét. Chiếc tổ ấy là nhà của một con kim điêu cái với hai đứa con có bộ lông tơ trắng muốt của nó. Sự xuất hiện đột ngột của tôi lẽ dĩ nhiên là một sự mạo phạm với con kim điêu cái. Thấy tôi, nó thủ thế tấn công ngay lập tức. Nó lao vào tấn công tôi hết lần này đến lần khác, vừa tấn công nó vừa không ngớt kêu “cúc… cúc”, điệu bộ vô cùng hung dữ. Tôi nhờ địa hình có lợi ở khe tảng đá, rút chiếc ô mang theo bên mình ra làm lá chắn, lẹ làng tránh mọi đòn tấn công dồn dập của con kim điêu. Con kim điêu vật lộn với tôi khoảng hơn một giờ đồng hồ, cuối cùng thấy không thành công, nó bất đắc dĩ bỏ dở giữa chừng, lượn vòng trên không rồi bay đi. Tôi bèn dựng một trạm quan sát trên vách núi ở phía đối diện với cái tổ của nó. Tôi phát hiện cuộc sống của con kim điêu cái mà tôi đang tìm hiểu vất vả quá đỗi, ngày ngày nó phải bay đi rất xa kiếm thức ăn mang về cho con.

Một tuần sau, con kim điêu cái cơ hồ đã quen với sự có mặt của tôi nên nó không mấy chú ý tới tôi nữa. Khi gặp và quan sát nó, tôi mặc một bộ quần áo màu xanh da trời, nhưng suốt mấy ngày ăn gió nằm sương, bộ quần áo của tôi chẳng còn lành lặn nữa, tôi phải thay bộ quần áo mới màu trắng đục. Không ngờ hành động ấy của tôi lại châm ngòi cho cuộc tấn công lần thứ hai của con kim điêu cái. Cực chẳng đã, tôi đành phải mặc lại bộ quần áo màu xanh da trời ban đầu. Thấy thế con kim điêu cái thôi không tấn công nữa, yên tâm bay trở về tổ. Phản ứng bất ngờ ấy của con kim điêu cái gợi hứng cho tôi nghĩ ra một ý tưởng mới. Tôi lấy áo mưa và một ít rơm làm thành một hình nộm, rồi đem bộ quần áo màu trắng đục mặc lên hình nộm, mang ra đặt giữa tảng đá. Vừa trông thấy hình nộm, con kim điêu cái phản ứng như thể gặp phải kẻ địch lớn sắp sửa tấn công nhà của nó, nó lập tức lao nhanh tới tấn công mục tiêu. Nó cắm ngẳm những chiếc móng vuốt sắc nhọn lên người hình nộm, quắp nó bay vút lên không trung, tới một khoảng đất trống cách tổ của nó không xa, thả hình nộm xuống rồi bay đi. Sau đó, tôi lần theo tới khoảng đất trống quan sát, thật không thể ngờ, chốn này hóa ra lại là “kho lương” của con kim điêu cái. Trên nền đất vẫn còn xác mấy con vật nó chưa xơi hết. Khó mà tưởng tượng nổi, kim điêu cũng có khả năng tích trữ lương thực.

Ngày qua đêm tới, thời gian cứ thế trôi đi, hai con kim điêu non lớn dần. Một hôm, trong lúc kim điêu mẹ ra ngoài kiếm thức ăn, một chú kim điêu con không chịu an phận, tò mò chui ra khỏi tổ, lỡ chân rơi xuống sườn dốc núi bên dưới cái tổ. Trong thâm tâm, tôi đã coi ba mẹ con con kim điêu này như những người bạn, lẽ đương nhiên tôi không thể thấy chết mà không cứu. Tôi vội vã lao về phía trước cứu nó. Đúng lúc ấy, con kim điêu mẹ đi kiếm mồi trở về, nó vẩy đuôi bay nhào về phía tôi, vừa lượn vòng trên đầu tôi vừa kêu lên “chích chích” như xé. Tôi tim đập chân run, hấp tấp giơ con kim điêu non trong tay lên đầu, như muốn bảo với nó rằng, tôi không hề có ác ý. Có lẽ thấy tôi đang ôm trong tay “ái tử” của nó nên lần này, con kim điêu cái không lao vào tấn công tôi nữa, mà chỉ lượn vòng quanh người tôi giống như một chiến đấu cơ đang bảo vệ phi đội. Tôi đặt con kim điêu non vào trong tổ rồi bò trở lại khe tảng đá ở phía đối diện. Con kim điêu cái vội vã sà xuống, lao vào trong tổ, dang rộng đôi cánh để con kim điêu non vừa trải qua cơn hốt hoảng được rúc dưới cánh mẹ, thể hiện tình yêu và sự quan tâm nồng nàn với con của một người mẹ.

Sau hơn hai tháng tỉ mẩn quan sát, tôi đã hiểu rất rõ cuộc sống gia đình của kim điêu và sau tám tháng miệt mài chắp bút, tôi đã viết xong cuốn tiểu thuyết động vật dài kì Chim ưng tao ngộ.

Hiện trạng sinh tồn

Kim điêu tuy phân bố rộng nhưng do môi trường sống trên thế giới ngày càng khắc nghiệt nên điều kiện sinh tồn của kim điêu ngày càng khó khăn, số lượng cá thể kim điêu trên thế giới ngày càng sụt giảm mạnh, suốt nhiều năm qua, ở một số nơi trên thế giới đã không còn bóng dáng của kim điêu. Kim điêu được liệt vào sách đỏ các loài chim quốc tế của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới năm 2009, nằm trong danh sách các loài chim có nguy cơ tuyệt chủng trong danh sách các loài của “Công ước New York”. Tại Trung Quốc, kim điêu là loài động vật được bảo vệ cấp một của quốc gia và là loài dễ có nguy cơ tuyệt chủng trong “Sách đỏ các loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng – Danh mục các loài chim” của Trung Quốc.

Đôi lời gửi gắm

Kim điêu là loài mãnh cầm quý hiếm, có vai trò cực kì quan trọng trong hệ sinh thái cao nguyên thuộc đới lạnh. Hiện nay, số lượng cá thể kim điêu ngày một ít dần. Bộ lông của kim điêu là mặt hàng có giá trị cao trên thị trường quốc tế, vì thế chúng cần được bảo vệ một cách đặc biệt.