Rangoon, Myanmar.
Đây là một đô thị lớn có gần sáu mươi vạn dân. Đối với người Myanmar từ trước đến nay vốn xa rời chiến tranh, sự kiện Trân Châu Cảng xa vời giống như tin tức từ một hành tinh khác, không một ai hoảng loạn vì chuyện một hành tinh khác đánh nhau. Mọi người vẫn đi làm, tan sở, làm việc, ba bữa một cuộc sống, cuộc sống bình lặng tựa như một chậu nước.
Sáng ngày 23 tháng 12, chậu nước đã lật úp.
Mười giờ, một số lượng lớn máy bay bay đến vùng trời thành phố, thu hút những người dân hiếu kỳ lần lượt đổ ra đường lớn để ngắm nhìn. Do chính phủ vẫn chưa ban bố lệnh chiến tranh, rất nhiều người thậm chí còn không hiểu "máy bay địch không kích" là chuyện ra sao.
Mười giờ linh bảy phút, đợt bom đầu tiên từ trên trời giáng xuống. Vợt kim loại của bom ma sát dữ dội với không khí, phát ra tiếng rít nhọn hoắt chói tai. Mọi người thoạt đầu kinh ngạc nhìn từng đám lửa màu cam bốc lên từ hướng cảng biển, tiếp đó từ sân bay quốc tế Mingaladon truyền đến những tiếng nổ nặng nề liên tiếp không dứt. Trận nợm bom mãnh liệt khiến đại địa run rẩy, nhà cửa sụp đổ, trong thành phố Rangoon hỗn loạn một cục. Mọi người tranh nhau chạy trốn, giẫm đạp lên nhau, thương vong vô số kể.
Cuộc không kích kéo dài năm mươi phút. Bảy mươi máy bay Nhật chia làm hai đợt điên cuồng oanh tạc thủ đô Myanmar, ném gần một nghìn quả bom vào mấy chục mục tiêu, phá hủy một nửa thành phố Rangoon, khiến bốn nghìn dân thường mất mạng. Nhà chức trách Anh vội vã phái đi một đội duy nhất gồm các máy bay chiến đấu kiểu "Buffalo" bay lên không trung chiến đấu, bắn rơi ba máy bay địch, nhưng phía họ không một ai sống sót.
Từ ngày này, các thành phố lớn của Myanmar lần lượt thi hành lệnh giới nghiêm và chế độ quản chế ánh sáng. Chiến tranh bước đầu khiến nhân dân Myanmar phải trả giá.
Mùa xuân vừa sang, cơn gió thổi qua từ phía Thái Lan lại dồn dập từng cơn, lực lượng tình báo đồng minh ẩn giấu liên tục báo cáo: Quân đội Nhật Bản đang di chuyển ồ ạt về phía tây, các tàu quân sự tại cảng Bangkok và sông Chao Phraya lại qua lại dập dìu; hàng nghìn dân phu Thái Lan đang ngày đêm hối hả tu sửa tuyến đường ô tô biên giới từ Tak đến Mae Sot, Kanchanaburi, vân vân. Mọi dấu hiệu đều cho thấy quân Nhật trong thời gian tới chắc chắn sẽ có hành động quân sự lớn đối với Myanmar.
Mawlamyine.
Mawlamyine là cảng lớn thứ hai của Myanmar, là thủ phủ của bang Mon. Bang Mon là một vùng đất biên giới hẹp dài, giáp ranh với Thái Lan, trong bang có nhiều núi, là cửa ngõ và yết hầu chiến lược để che chở và bảo đảm cho thủ đô Rangoon.
Ngày 6 tháng 1, Trung tướng John Smith, Tư lệnh quân đội Anh-Miến do chính Đại tướng Wavell bổ nhiệm, đã bay đến Mawlamyine. Wavell từng nói một câu nổi tiếng với vị chỉ huy mới nhậm chức này tại Singapore: "Anh phải giữ gìn Myanmar cho tôi." Nhưng một ngày sau đó, Tổng tư lệnh lại đổi ý, phái vị chỉ huy thứ hai là Trung tướng Hutton bay tới Myanmar.
Hai vị chỉ huy vừa gặp mặt đã dựng lông đứng cãi nhau không ngừng giống như một cặp gà chọi. Chức vụ của Hutton là Tham mưu trưởng của Tổng tư lệnh, Tham mưu trưởng đường đường chính chính phải chịu trách nhiệm trước Tổng tư lệnh, thế nên tướng Smith đành phải ngậm ngùi bàn giao quyền chỉ huy.
Ngạo mạn tự cho là đúng, Tham mưu trưởng lực lượng Đồng minh, Ngài Hutton đã ngồi một chiếc máy bay nhỏ đi thị sát tuyến biên giới Thái - Miến dài dằng dặc. Tham mưu trưởng nhìn từ trên không trung, trên đường biên giới kéo dài ngàn dặm, sừng sững dãy núi Dawna và những khu rừng nguyên sinh vô tận không thấy điểm dừng. Nếu quân Nhật muốn mang theo trang bị hạng nặng và vật tư hậu cần vượt qua bức tường màu xanh không một bóng người này, rõ ràng là điều không thể. Các chuyên gia chiến lược ở Luân Đôn đã khẳng định đầy đủ tính chính xác của phán đoán này: "Miền núi Myanmar - Thái Lan đồi núi chập chùng, chướng khí nhiệt đới, bệnh sốt rét và đủ loại khó khăn không thể tưởng tượng nổi cấu thành từng lớp chướng ngại, bất kỳ mưu đồ đi bộ qua các khu vực này để phát động một cuộc tấn công quy mô lớn nào đều không đứng vững về mặt lý thuyết." (Xem "Tác chiến Myanmar" do Phòng vệ sảnh Nhật Bản trước tác).
Tướng Hutton bố trí hai sư đoàn Ấn - Miến của ông ta lần lượt ở ven biển Tenasserim và trên con đường đi Kengtung ở miền đông bang Shan, mà lại giao phó dải biên giới miền núi dài dằng dặc chỉ cho hai trung đoàn biên phòng canh giữ.
Tướng Hutton bố trí xong xuôi tất cả những điều này, tự cho là vạn bất nhất thất (vạn vô nhất thất), liền bay về Singapore báo cáo với Tổng tư lệnh.
Nửa đêm ngày 19 tháng 1, kẻ địch đã xuất hiện.
Điều bất ngờ là, người Nhật hoàn toàn không xông tới một cách khí thế hung hăng từ mặt biển hoặc đường lộ theo tuyến đường mà vị tướng người Anh đã quy định. Bọn chúng chia thành từng tốp, lợi dụng màn đêm và sự che chở của đại rừng sâu, giống như từng bầy cá chạch ranh mãnh mà kiên cường chui ra từ vùng đầm lầy biên giới Thái - Miến, rồi đột nhiên xuất hiện trước mặt những binh sĩ Anh - Miến đang hoảng loạn.
Hai ngày sau, đại quân Nhật Bản tập hợp xong xuôi đã phát động tấn công từ phía sau phòng tuyến quân Anh - Miến, liên tiếp hạ gục Tavoy, Kawkareik, cắt đứt đường rút lui của sư đoàn Anh - Miến và bao vây Mawlamyine. Những người Anh đầu óc quay cuồng còn chưa kịp quayòng súng đã bị người Nhật đánh cho thảm bại, tướng Smith đành phải vứt bỏ vũ khí trang bị số lượng lớn, thảm hại rút lui từ đường biển về Rangoon.
Ngày 30 tháng 1, quân Nhật phát động tổng tấn công vào Mawlamyine, ngày hôm sau hạ được thành phố này, tiêu diệt ba nghìn quân trú phòng. Đến đây, cánh cửa dẫn vào nội địa Myanmar đã mở toang, thành phố Rangoon đã phơi bày hoàn toàn trước mặt những kẻ xâm lược.
Trận chiến Mawlamyine, mười tám nghìn binh sĩ Nhật Bản cầm súng trường đã đánh tan ba mươi nghìn tên địch trang bị tinh lương. Nhưng chiến thắng của họ trước hết là ở chỗ họ đã chinh phục được chướng ngại tự nhiên vốn bị cho là không thể vượt qua. Quân Nhật hành động từ ngày 4 tháng 1. Họ dùng hai bộ đội tiên phong thuộc hai liên đoàn (trung đoàn) từ Mae Sot bên biên giới Thái Lan tiến vào dãy núi Dawna kéo dài mấy trăm dặm. Núi Dawna không một bóng người, khắp nơi là rừng nguyên sinh và sông suối đầm lầy, mùa khô có một số đường tắt bí mật có thể cho đoàn ngựa thồ đi qua. Dưới sự dẫn đường của lực lượng nghĩa dũng Myanmar, đội tiên phong chỉ mang theo vũ khí nhẹ và lương thực, sư đoàn trưởng cũng đi bộ hành quân giống như binh lính. Cán bộ chiến sĩ Nhật Bản được cổ vũ bởi niềm tin kiên định "chiến đấu vì Thiên hoàng", đã chiến đấu với khó khăn bằng kỷ luật nghiêm minh và tinh thần chịu thương chịu khó vốn có của dân tộc phương Đông. Trải qua nửa tháng hành quân gian khổ, đội tiên phong để lại khoảng một phần năm số thi thể binh sĩ dọc đường, cuối cùng đã chiến thắng thiên nhiên hiểm ác, bất ngờ xuất hiện ở phía sau kẻ địch.
Ba mươi năm sau, nhà sử học người Anh John Costello đã bình luận trong tác phẩm có tính uy quyền của ông mang tên "Chiến tranh Thái Bình Dương" rằng: "Ở Myanmar, người Nhật hoàn toàn không tác chiến theo giáo trình quân sự của người phương Tây. Họ có thói quen và nguyên tắc tác chiến của riêng mình. Họ quen đánh lén, dương đông kích tây, chia thành mấy ngả thâm nhập khắp nơi, đột ngột chui ra từ những nơi thường bị cho là khó xảy ra nhất. Binh sĩ Nhật Bản đặc biệt chịu được khổ, không sợ cái chết, đất nước của họ vẫn chưa phát triển, cho nên binh sĩ cũng không có thói quen phụ thuộc vào ô tô. Điều này rất khác với lực lượng lính đánh thuê của Anh. Lính đánh thuê tuy đều là người bản địa, nhưng phương thức huấn luyện và thói quen mà họ tiếp nhận đã hoàn toàn mang phong cách Anh, hành quân không thể rời ô tô, đánh trận không thể rời xe tăng đại bác, ăn thức ăn đóng hộp, mang theo mũ sắt và mặt nạ phòng độc, chân đi bốt da ống dài. Họ đã vấp phải những khó khăn tương tự như quân đội Anh do tướng Braddock thống soái từng gặp phải ở Bắc Mỹ vào thời kỳ Chiến tranh giành độc lập của Mỹ."
2
Thảm bại Mawlamyine, sĩ khí quân Anh - Miến sa sút, Rangoon nguy trong một sớm một chiều. Lực lượng nghĩa dũng độc lập và đảng Thakin thâm nhập vào thủ đô từ trước nhân cơ hội quậy phá lớn, tạo ra hỗn loạn, ứng cứu cho sự đến nơi của người Nhật.
Ngày 2 tháng 2, tướng Hutton phụng mệnh bay đến thành phố Lashio ở miền bắc Myanmar, khẩn cấp yết kiến Ủy viên trưởng Tưởng của Trung Quốc đang ghé qua đó dừng chân ngắn ngủi. Người Anh ngạo mạn cuối cùng cũng hạ mình, lần đầu tiên chủ động bày tỏ mong muốn bức thiết phòng thủ chung Rangoon với người Trung Quốc.
Nhưng lần này đến lượt Ủy viên trưởng do dự không quyết. Ủy viên trưởng tin rằng thỉnh cầu của người Anh không xuất phát từ phép lịch sự càng không phải từ thành ý, ông không chắc những vị quý tộc Anh đạo mạo này có đem quân đội của ông ra để lấp vào cái miệng rộng của người Nhật hay không, cho nên lúc đó ông không đưa ra đáp án rõ ràng.
Trải qua hai tuần thăm viếng Ấn - Miến, Ủy viên trưởng đã gạt bỏ nỗi lo âu. Sự vô năng và vẻ ngoài mạnh mẽ nhưng bên trong trống rỗng của thực dân Anh khiến ông cảm thấy an lòng. Sau khi trở về Trùng Khánh, ông đã gửi một bức điện phóng đại cho Tổng thống Mỹ, nói rằng chuyến đi Myanmar là "trong sự nghiệp quân sự dài đẵng đẵng của đời tôi, chưa từng thấy tình trạng hỗn loạn, tình trạng vô chính phủ và mất hồn mất vía đáng sợ như thế này."
Thực ra tình hình của bản thân Trung Quốc cũng chẳng khá hơn Myanmar là bao, thế nhưng Ủy viên trưởng Trung Quốc đầy tham vọng lại chân thành tin rằng, đây là lúc người Trung Quốc cứu lấy Myanmar.
Ngày 5 tháng 2, Đại tướng Wavell bay từ đảo Java cách đó hai nghìn dặm tới Rangoon, quyết tâm làm một nỗ lực cứu vãn cục diện bại vong một lần nữa. Tổng tư lệnh ra lệnh cho một lực lượng thiết giáp được điều từ Trung Đông đến Singapore đổi hướng giữa chừng, khẩn cấp tăng viện cho Rangoon. Lúc này cục diện bại vong ở Singapore đã được định đoạt. Liên quân Anh - Úc cố thủ trong thành lên tới bốn sư đoàn đầy đủ, chỉ qua mười ngày, tám vạn quân trú phòng đã ngừng kháng cự, đầu hàng ba vạn quân Nhật. Xét thấy bài học thảm bại của lực lượng Đồng minh ở bán đảo Mã Lai, Wavell quyết tâm bố trí lực lượng chủ lực ở dải đất hẹp giữa sông Salween và sông Sittaung để ngăn chặn quân Nhật, chờ đợi viện quân đến nơi. Tướng Smith đề nghị thu hẹp lực lượng, cố thủ vùng ngoại vi Rangoon, bởi vì chiến tuyến càng dài càng bất lợi cho lực lượng Đồng minh. Thế nhưng vị Tổng tư lệnh độc đoán không thể lọt tai ý kiến của cấp dưới, ông điều Smith đi thu dung thương binh, còn bản thân mình kiêm nhiệm luôn chức Tổng chỉ huy tiền tuyến.
Sự thật chứng minh ý kiến của Smith không may lại chính xác. Trong các trận chiến hai tuần sau đó, quân Nhật sĩ khí ngút trời giống như đuổi vịt đuổi quân đội của Tổng tư lệnh lùi về phía tây thêm hai trăm dặm, đuổi thẳng đến dưới thành Rangoon.
Vào phương Tây thời đó, rất nhiều người hoàn toàn không biết trên thế giới còn có một quốc gia châu Á nhỏ bé gọi là "Nhật Bản", và quốc gia nhỏ bé này lại dám khiêu chiến với châu Âu hùng mạnh. Đối với người da trắng mà nói, châu Á chẳng qua chỉ là đồng nghĩa với thuộc địa. Cho nên khi chiến tranh Thái Bình Dương vừa bùng nổ, một số công dân Anh - Mỹ kém hiểu biết thậm chí còn tưởng người Nhật là quái vật chui từ dưới biển lên. Sự tự cho là đúng và cảm giác ưu việt của người phương Tây đã khiến họ phải trả cái giá rất đắt trong giai đoạn đầu của chiến tranh.
Một phóng viên người Anh tên là Snepp, sau khi trải qua vài tháng rút lui tụt lại phía sau và mạo hiểm tử vong, đã viết bài trên tờ "The Times" giới thiệu về phong mạo kỳ quái của quân đội Nhật Bản. Ông ta viết rằng:
"... Khắp nơi đều có cơn hồng thủy người da vàng đuổi theo đám đông người da trắng và da nâu. Binh sĩ Nhật Bản mặc quân phục màu vàng chất liệu tồi tàn, trên quốc kỳ của họ vẽ một mặt trời đang cháy, rất giống sự sùng bái vật tổ của các bộ lạc da đỏ. 'Nhật Bản', chính là ý nghĩa của đất nước mặt trời mọc. Người Nhật mọc rất lùn tịt, chỉ cao năm foot, nhưng súng Mauser và lưỡi lê của họ lại dài hơn người châu Âu hẳn một foot. Hình tượng này đặc biệt buồn cười, rất dễ liên tưởng đến những yêu tinh nhỏ vác chổi trong truyện cổ tích Bắc Âu... Trên đường lớn, quân đội của người Nhật đang hành quân, tôi đoán chắc bọn họ là đi đánh Rangoon. Sự thật sau đó đã chứng minh tôi đoán đúng... Phía trước có mấy chiếc xe tăng mở đường, trên xe tăng bám đầy lính đột kích; tiếp theo là xe pháo, còn có la ngựa và trâu thồ, tôi nhìn thấy một sĩ quan cưỡi trên lưng trâu, trông không giống đi đánh trận, mà giống đi chăn thả hơn. Sau đó đội ngũ bộ binh đi tới, bọn họ đều cưỡi xe đạp, chúa mới biết những tên lùn này kiếm đâu ra lắm xe đạp thế. Bọn họ đôi khi là một đội vài trăm người, đôi khi là một hàng ba năm người, vừa đi vừa nói cười, giống như đang vội đến Rangoon để xem một trận đấu quyền anh đặc sắc. Tôi kiên nhẫn nhìn đồng hồ, tôi ước chừng mỗi ngày bọn họ ít nhất có thể tiến lên ba mươi dặm... Đây là một kẻ địch xa lạ, đến từ thời trung cổ, anh dũng thiện chiến, ý chí chiến đấu ngoan cường, người da trắng văn minh muốn ngăn chặn ý chí bành trướng của những bộ tộc du mục dã man này, thì nhất định phải dùng sắt thép xây dựng nên những con đê kiên cố..."
Thế nhưng, con đê sắt thép của người da trắng đang đi đến bờ vực sụp đổ.
Ngày 5 tháng 3, Tập đoàn quân số 15 của Nhật Bản hạ lệnh tổng tấn công. Ngày 6, tại thành phố vệ tinh Pegu của Rangoon đã bùng nổ trận chiến ác liệt, Sư đoàn 55 của quân Nhật chạm trán Sư đoàn thiết giáp số 17 của Ấn Độ vội vã chạy đến từ Trung Đông. Binh sĩ Nhật Bản trên người buộc đầy bọc thuốc nổ và lựu đạn, hô to "Thiên hoàng vạn tuế"o lao về phía xe tăng địch. Trận chiến ác liệt kéo dài một ngày một đêm, sư đoàn thiết giáp tổn thất hơn một nửa, đành phải vứt lại hơn một trăm chiếc tàn tích xe tăng đang cháy trơ trọi thảm hại tháo chạy.
Ngày 8, quân đội Nhật Bản hát vang quân ca, hùng dũng tiến vào Rangoon.
3
Ngày 2 tháng 3, đoàn người Joseph W. Stilwell đi qua Rangoon dừng chân ngắn ngủi.
Đêm xuống, trong thành phố Rangoon khắp nơi đều đang bốc cháy. Trong không khí tràn ngập từng đợt mùi khét lẹt xộc vào mũi. Nhà chức trách Anh ra lệnh châm lửa đốt sạch số vật tư viện trợ Trung Quốc số lượng lớn không kịp rút lui, bao gồm chín trăm bảy mươi hai cụm lắp ráp ô tô và năm nghìn chiếc lốp xe. Chính phủ Myanmar đã rút lui đến thành phố lớn thứ hai Mandalay cách đó mấy trăm km, sau đó lại rút về Ấn Độ. Còn người dân Rangoon thì dìu già dắt trẻ, lần lượt trốn về vùng quê. Cảnh ngộ của Hoa kiều là thảm nhất, họ không có nơi để trốn, đành đau đớn vứt bỏ sản nghiệp vất vả tích cóp bao lâu nay, rồi thê lương hoảng hốt di cư chặng đường dài về quê nhà Trung Quốc xa xôi. Trong khu đô thị tối thầm một cục, con đường cái quan từng sầm uất nhất nay cũng vắng bóng người, quân đội thi hành giới nghiêm, khắp nơi đều có thể nghe thấy tiếng súng lẻ tẻ. Binh sĩ vũ trang đầy mình đang chờ đợi chấp hành mệnh lệnh cuối cùng cho nổ tung nhà ga, cảng biển và trạm phát điện.
Thủ đô Myanmar chìm trong một bầu không khí bi thảm như ngày tận thế của thế giới đang đến gần.
Thống đốc Myanmar, Ngài Reginald Dorman-Smith tiếp đãi khách quý người Mỹ trong dinh tổng thống. Dinh thự cao lớn này vốn có một trăm hai mươi người hầu nam người Ấn Độ mặc áo lê đỏ, nay đã người đi nhà trống. Khách và chủ cùng nhau dùng bữa tối trong đại sảnh trống hoác. Giữa bữa tối thì đột nhiên mất điện, tiếp đó đầu bếp lại báo cáo là hết ga. Thống đốc làm một động tác bất lực, sau đó cười khổ nói:
"Thưa ngài, chúng ta đã được định sẵn là sẽ tan thành mảnh vụn."
Câu nói này đã được ghi vào cuốn sách "Sự sụp đổ của đế quốc - Lịch sử thuộc địa Myanmar".
Năm ngày sau, Rangoon đã thất thủ.
