1

Vào một ngày tháng 3 năm 1942, Joseph W. Stilwell cùng đoàn tùy tùng vượt muôn dặm xa xôi đến Trùng Khánh — thủ đô kháng chiến của Trung Quốc.

Trong ấn tượng trước đây của Joseph W. Stilwell, Trùng Khánh là một thành phố miền núi phía nam xinh đẹp và nhiệt tình, kiến trúc cổ kính, khí hậu dễ chịu. Mỗi khi màn đêm buông xuống, muôn nhà lên đèn hắt bóng xuống dòng Dương Tử, trông tựa như dải ngân hà vắt ngược trên bầu trời, khiến người ta xem mãi không chán, lưu luyến quên cả lối về.

Joseph W. Stilwell không xa lạ gì Trung Quốc.

Khi Joe (Joe là tên thân mật của Joseph W. Stilwell) còn là một cựu học viên West Point trẻ tuổi và tuấn tú, ông từng cùng người vợ mới cưới Winifred đi du lịch Trung Quốc. Nền văn hóa truyền thống cổ xưa và thần bí cùng diện mạo xã hội nghèo nàn, lạc hậu của Trung Quốc từng để lại cho họ ấn tượng sâu sắc. Vào những năm 20, vận mệnh của Đại tá Joseph W. Stilwell dường như gắn liền với Trung Quốc bởi một thứ nhân duyên kỳ lạ nào đó. Ông đã ba lần liên tiếp nhận lệnh sang Trung Quốc đảm nhận các chức vụ quân sự, thậm chí từng giúp chính phủ Trung Quốc thiết kế hai con đường đá dăm đoản mệnh ở Sơn Tây và Thiểm Tây. Ông có thể nói thông thạo tiếng Trung, biết hát kinh kịch, nắm rõ như lòng bàn tay phong tục tập quán của các tỉnh Trung Quốc. Hai người con của ông sinh ra ở Trung Quốc, Joseph W. Stilwell đã đặt cho mỗi đứa một cái tên nhỏ bằng tiếng Trung, con gái tên là "Lý Na Na", con trai tên là "Dương Kinh Kinh".

Nhưng khung cảnh hòa bình ấy đã một đi không trở lại.

Hơn một nghìn ngày đêm ném bom dã man đã thay đổi hoàn toàn diện mạo các thành phố Trung Quốc. Eric Sevareid, phóng viên tạp chí "Time" của Mỹ đi cùng đoàn với Joseph W. Stilwell, đã miêu tả thủ đô thời chiến của Trung Quốc trong bản tin gửi về từ sân bay như sau:

"Một thành phố chết... Một đống đổ nát bị thiêu rụi xấu xí đến mức không thể tả nổi... Chỉ còn lại một hành lang đầy vết đạn. Vẻ phồn hoa và náo nhiệt đáng có của thủ đô thời chiến đã tan thành mây khói, đi đâu cũng thấy người tị nạn, ăn mày và lính bị thương. Bệnh viện chật ních người, nạn đói bao trùm thành phố. Để né tránh những đợt ném bom của người Nhật, người ta dứt khoát trát vữa lên từng tòa nhà, bôi đen cửa sổ. ... Khi đêm về, toàn thành phố không lấy một đốm đèn, đến cả sông Dương Tử cũng ủ rũ, đông cứng trong bóng tối không đáy. Trung Quốc, cái tên này khiến người ta cảm nhận sâu sắc bầu không khí khủng bố do chiến tranh tỏa ra." ("Giấc mơ không mấy cuồng nhiệt")

Lời miêu tả của ông Eric Sevareid không hề phóng đại. Khoảng năm 1940, máy bay Nhật Bản hầu như ngày nào cũng ném bom oanh tạc các thành phố Trung Quốc, có khi một ngày không kích đến mấy chục lần. Ở Trùng Khánh, đôi khi không kích bất kể ngày đêm, chính phủ đành phải chịu đựng cảnh nhục nhằn, dời cơ quan vào trong hầm trú ẩn để làm việc.

Ngay cả trong những ngày tháng đau lòng và đất nước lâm nguy ấy, chính phủ Quốc dân đảng vẫn nhất quyết không chịu từ bỏ chế độ độc tài chuyên chế đảng trị. Chính phủ thực thi chính sách áp bức đối với người dân, những người phát biểu ý kiến khác biệt bị bắt vào ngục với tội danh "phần tử khác đảng", những nhân sĩ dân chủ bị đe dọa và giám sát, báo chí tin tức che giấu sự thật, chuyên báo tin vui chứ không báo tin buồn. "Dân khả sử tri chi, bất khả sử tri chi" (Dân có thể khiến họ tuân theo, chứ không thể bắt họ hiểu rõ), các quán trà ở mọi ngõ ngách Trùng Khánh đều dán khẩu hiệu "Chớ bàn chuyện quốc gia".

Hy vọng kháng chiến của Trung Quốc nằm ở sự giác ngộ của quần chúng, nhưng sự bạo ngược và đen tối của chế độ chính trị Trung Quốc lại bóp nghẹt chính sự giác ngộ ấy. Xét theo ý nghĩa này, cuộc kháng chiến không có mấy hy vọng. Là một nhà quân sự phương Tây, Joseph W. Stilwell không thể nhận thức sâu sắc đặc điểm bản chất này của xã hội Trung Quốc, nhưng điều đầu tiên ông chú ý lại là nguồn nhân lực phong phú và rẻ mạt của Trung Quốc.

"... George, anh biết không? Đây là một gia đình khổng lồ và kiên cường biết bao!" Ông phấn khích viết trong bức thư gửi tướng Marshall rằng, "Cứ vào những ngày trời mưa râm hoặc không có còi báo động không kích, đường phố Trùng Khánh lại chật ních những dòng người da vàng đủ mọi thể loại. Họ cuồn cuộn chảy trong thành phố và các vùng nông thôn như lũ lụt tràn ngập lòng sông, không bao giờ dứt. Phần lớn trong số họ là những phu khuân vác rách rưới và những người nông dân bị chiến tranh cướp mất ruộng đất, lại có thêm rất nhiều người thất nghiệp và học sinh lang thang đầu đường xó chợ, chỗ ở của những người này đều là những chiếc lều xiêu vẹo, được chống đỡ bằng một hai khúc gỗ, bên ngoài là nước thải và rác rưởi bốc mùi nôn mửa. Tôi từng bước vào mấy căn nhà như vậy, trong nhà không có giường, chủ nhà và lũ trẻ ăn ngủ trên mặt đất, nhưng họ vẫn cứ sống! Chúa ơi, sức sống của người Trung Quốc kiên cường biết bao! Dường như họ chỉ cần một lá rau hoặc một ngụm nước là có thể sống sót, lại còn sinh sôi nảy nở thành từng bầy con cháu. Anh thử nghĩ xem, một nhân dân như thế, nếu anh vũ trang cho họ, huấn luyện họ, phát cho họ những thứ vũ khí tốt nhất, ăn đồ hộp, chẳng lẽ họ lại không trở thành quân đội ưu tú nhất thế giới hay sao?" ("Joseph W. Stilwell sứ mệnh Trung Quốc")

Tướng Joseph W. Stilwell không phải là nhà triết học, sự hạn chế mang tính quân sự của ông nằm ở chỗ ông chỉ nhìn thấy một mặt của sự việc. Người Trung Quốc tuy vì nghèo khổ mà chăm chỉ, vì chịu khổ mà kiên cường, thì đồng thời cũng vì giàu có mà lười biếng, vì u mê mà tham lam. Quan trọng hơn là những quần chúng không có văn hóa thì vĩnh viễn không thể sản sinh ra quân đội ưu tú nhất thế giới.

Đây mới là kết luận bản chất của sự việc.

Trái ngược với cuộc sống bi thảm hấp hối của người dân thành phố, cuộc sống của giai cấp thống trị ở Trùng Khánh vẫn vô cùng xa hoa, sự phân hóa lưỡng cực rõ rệt này đã kéo dài ở Trung Quốc mấy nghìn năm, chưa từng bị thay đổi.

Một tuần sau, tại biệt thự Hoàng Sơn, Joseph W. Stilwell chính thức đến yết kiến vợ chồng Ủy viên trưởng từ Miến Điện trở về. Đi cùng Joseph W. Stilwell có Đại sứ Mỹ tại Trung Quốc Gauss, cấp phó của Joseph W. Stilwell là Thiếu tướng Thomas Hearn và Chuẩn tướng Frank Dorn, cùng vị Tư lệnh lực lượng "Hổ bay" (Flying Tigers) không quân Mỹ nổi tiếng đại danh - Đại tá Claire Lee Chennault.

Biệt thự Hoàng Sơn nằm ở bờ nam Trùng Khánh, cách khu đô thị mười dặm. Đây là một sườn đồi hướng nam, tầm nhìn thoáng đãng, cây cối xanh tươi, đứng trên đài quan sát có thể thu trọn vào tầm mắt khu đô thị Trùng Khánh và hai con sông lớn kẹp lấy thung lũng.

Vợ chồng Tưởng Ủy viên trưởng đã thân chinh ra cổng biệt thự để nghênh đón khách quý người Mỹ.

Ủy viên trưởng mặc trường sam vải thanh, nét mặt mỉm cười, tỏ ra thoải mái và tự nhiên. Tưởng phu nhân vẫn xinh đẹp và thanh lịch, một trái một phải khoác tay trung tướng và đại sứ, dùng tiếng Anh uyển chuyển lọt tai để dịch lời thăm hỏi của Ủy viên trưởng cho họ.

Một đám đông các quan chức chính trị và quân sự Trung Quốc mặc quân phục chỉnh tề được giới thiệu với khách quý người Mỹ. Rất nhiều phóng viên được đặc chuẩn chạy ngược chạy xuôi tranh nhau bấm máy, ánh đèn flash chớp lóe chói lòa. Nghi thức chào đón náo nhiệt kéo dài khoảng một khắc, mọi người mới tụ tập quanh vợ chồng Ủy viên trưởng và các vị khách quý bước về phía phòng khách.

Chỉ có Đại tá Claire Lee Chennault tụt lại phía sau đám đông, lộ vẻ ủ rũ và chán nản.

Joseph W. Stilwell chú ý đến biểu hiện bất thường của vị tư lệnh không quân, liền dùng ánh mắt ném cho Đại sứ Gauss một cái liếc đầy khó hiểu. Người sau cười nhạt vẻ khinh bỉ, tranh thủ lúc ngồi xuống bèn hạ giọng nói: "Anh không nhìn ra à? Con lừa đần này đang ghen với anh đấy!"

Joseph W. Stilwell cả kinh.

Khi còn ở Mỹ, ông từng mơ hồ nghe ngóng được tin đồn tình ái về việc Đại tá Claire Lee Chennault theo đuổi Tưởng phu nhân. Viên đại tá giống như một quý ông si tình, ngày nào cũng cử người mang tặng phu nhân một bó hoa tươi. Ông vốn tưởng đây chẳng qua chỉ là diễn kịch trên sân khấu hay là tin đồn nhảm, thế nên cứ cười trừ cho qua. Nào ngờ vị tư lệnh không quân lại thực sự sa vào lưới tình, điều này khiến ông cảm thấy rất bất an.

"Tôi phải cảnh cáo anh ta." Joseph W. Stilwell hạ giọng nói với đại sứ.

"Chỉ sợ không có tác dụng đâu, tướng quân. Nhưng anh cứ thử xem sao." Đại sứ điềm nhiên đáp.

Cuộc gặp gỡ hoàn toàn mang tính xã giao.

Buổi tối, chủ nhà tổ chức yến tiệc linh đình để đãi khách quý người Mỹ. Đầu bếp của Ủy viên trưởng dâng lên những món ăn cung đình tinh xảo hết mòn này đến món khác, khiến những vị khách phương Tây được mởmát tầm mắt, trầm trồ khen ngợi. Giữa bữa tiệc, Tưởng phu nhân nhân lúc nâng ly chạm cốc liền ném cho Joseph W. Stilwell một nụ cười mê hoặc, dùng tiếng Anh nói rằng:

"Tướng quân, ngài có thể bảo đảm với tôi rằng sau này nhất định sẽ không vứt bỏ người hùng Claire Lee Chennault của tôi chứ?"

Joseph W. Stilwell nghiêm túc đáp: "Có lẽ là không, thưa phu nhân, giống như tiên sinh họ Tưởng sẽ không vứt bỏ phu nhân của ông ấy vậy."

Tưởng phu nhân không chịu bỏ cuộc, tiếp tục truy vấn: "Ý ngài là, ngài đã đưa ra sự bảo đảm với tôi rồi sao?"

Joseph W. Stilwell cảm thấy Ủy viên trưởng từ bên cạnh ném tới một ánh mắt hồ nghi, ông dứt khoát dùng tiếng Trung lớn tiếng đáp: "Ngài nói đúng, thưa phu nhân, tôi bảo đảm sẽ để anh ta trở về vị trí mà anh ta nên đến."

Nghe nói sự việc này sau đó vẫn luôn trở thành một trong những nguyên nhân khiến Đại tá Claire Lee Chennault oán hận Joseph W. Stilwell. Bởi vì vị đại tá không quân cho rằng Joseph W. Stilwell không chỉ nhúng tay vào đời tư của mình, mà còn cản trở ông trở thành người hùng nước Mỹ duy nhất được nhân dân Trung Quốc sùng bái.

Sau đó, ông ta đã đứng cùng một chiến tuyến với người Trung Quốc từ đầu đến cuối để chống lại vị sấp trên trực tiếp của mình là Joseph W. Stilwell.

Sau nhiều lần thảo luận, Joseph W. Stilwell mang theo sự bổ nhiệm của Tưởng Ủy viên trưởng với sự tự tin tràn trề bước lên máy bay, bắt đầu chuyến đi Miến Điện không tầm thường trong cuộc đời mình. Ông nhận lệnh toàn quyền chỉ huy Quân viễn chinh Trung Quốc đang tiến về miền nam Miến Điện. Ủy viên trưởng giao cho vị tham mưu trưởng người Mỹ này hai nhiệm vụ: Thứ nhất, chặn đứng cuộc tiến công của người Nhật, thừa cơ thu hồi Rangoon. Thứ hai, giám sát những tên người Anh xảo quyệt, không để chúng bán đứng lợi ích của người Trung Quốc. Đáng tiếc là Joseph W. Stilwell chỉ tâm niệm hiểu rõ nhiệm vụ thứ nhất mà lơ đi nhiệm vụ thứ hai. Cộng thêm việc ông không thực sự hiểu rõ chính trị và tình hình quốc gia của Trung Quốc, điều này khiến cho sau đó ông không thể tránh khỏi việc rơi vào thế bị động và khốn đốn trong những cuộc đấu đá nội bộ của phe Đồng minh ở Miến Điện.

2

Thời kỳ đầu kháng chiến, chính phủ Trung Quốc trên danh nghĩa tuyên bố sở hữu ba triệu quân, cấu thành khoảng ba trăm sư đoàn tác chiến, mỗi sư đoàn biên chế khoảng một vạn người. Nhưng theo ước tính lạc khéo nhất của Bộ tham mưu quân đội Mỹ, quân số của quân đội Trung Quốc nhiều nhất cũng chỉ đạt sáu mươi phần trăm con số này.

Quân đội Trung Quốc chia thành quân đội trung ương và quân đội tạp. Quân đội trung ương là quân đội chính quy, nhận lệnh từ chính phủ trung ương; còn quân đội tạp là lực lượng địa phương, do các phiệt quân phiệt địa phương sở hữu, tự thành lập hệ thống riêng, ví dụ như Điền quân (quân đội Vân Nam), Xuyên quân (quân đội Tứ Xuyên), Quế quân (quân đội Quảng Tây), Kiềm quân (quân đội Quý Châu), v.v.. Họ thường chỉ đóng thủ ở tỉnh nhà, không nhận lệnh điều đi nơi khác. Trang bị của quân đội trung ương ưu việt hơn lực lượng địa phương, sức chiến đấu cũng mạnh hơn, nhưng theo thống kê, trước kháng chiến quân đội trung ương chỉ chiếm ba mươi lăm phần trăm tổng số quân đội toàn quốc.

Báo cáo của Quan Đông quân Nhật Bản năm 1937 chỉ ra rằng:

"... Binh lính quân đội trung ương mỗi năm có thể lĩnh một đôi giày cỏ, một túi lương khô, một phần hai bộ quân phục vải xám và một phần ba chiếc chăn bông. Quân lương của binh lính khoảng mười sáu đến mười tám đồng tiền giấy, tiền ăn vẫn phải trừ đi một nửa từ trong đó. Lương tháng của đại úy và thiếu tá mỗi người gấp tám đến mười lần của binh lính." ("Bộ Kinh lý lục quân Nhật Bản", do nhà xuất bản Phượng Hoàng thư ốc Nhật Bản xuất bản năm 1981)

Bởi vì súng ống có công dụng đặc biệt trong xã hội Trung Quốc, cho nên thu nhập thực tế của các sĩ quan không chỉ dừng lại ở số quân lương này. Hoặc là họ tống tiền tẻ nhạt dân chúng địa phương, hoặc là không chút kiêng dè "uống máu lính", bớt xén quân lương của binh lính, tham ô quân lương của những binh lính thiếu biên chế, vơ vét làm của riêng.

Thành phần chủ yếu của quân đội Trung Quốc là nông dân, nguồn binh lính trong thời gian chiến tranh chủ yếu dựa vào việc "bắt tráng đinh" ở nông thôn để bổ sung. Từ "tráng đinh" vốn chỉ những lao động nam giới khỏe mạnh vạm vỡ. Sau đó diễn giải thành tên gọi thay thế cho những người nông dân nghèo khổ bị ép buộc áp giải đến doanh trại để phục dịch. Do những người tráng đinh không phải tự nguyện mà là bị ép buộc rời khỏi quê hương xứ sở đi lính đánh trận, cho nên thông thường tuyệt đối không có sự tích cực nào để nói tới, các sự việc như đào ngũ trước trận và trốn tránh ở trong quân đội xuất hiện liên tiếp không dứt.

Những chuyện như vậy, chế độ xã hội hủ bại đã làm tổn hại nghiêm trọng huyết mạch của quân đội Trung Quốc, cho nên khi Joseph W. Stilwell xuất hiện ở Miến Điện với tư cách là Tổng tư lệnh Quân viễn chinh Trung Quốc, ông kinh ngạc phát hiện ra rằng thực tế quân đội Trung Quốc còn tồi tệ hơn những gì ông dự liệu.

Maymyo, Miến Điện.

Maymyo là một khu nghỉ mát phong cảnh tươi đẹp khí hậu dễ chịu ở miền trung bắc Miến Điện, người Anh đã trang hoàng thị trấn thuộc địa này giống như một khu vườn châu Âu theo bản vẽ của chính họ. Hai bên đường đi có thể nhìn thấy vô số loài hoa cỏ kỳ lạ tươi tốt, những tòa nhà biệt thự phong cách trung cổ được xây dựng cho quan chức Anh mọc lên san sát, ánh sáng soi chiếu lẫn nhau.

Dinh Tổng đốc Anh tạm thời dời đến Maymyo.

Vào ngày trước khi Joseph W. Stilwell đến, một vị tướng Anh khác là Đại tướng Alexander vừa bay đến thị trấn. Ông ta đến để thay thế Trung tướng Hutton — người bị cách chức vì vô năng — để đảm nhận chức Tổng tư lệnh quân đội Anh - Miến.

Đại tướng Harold Alexander là một nhân vật anh hùng nổi tiếng khắp chốn ở quần đảo Anh. Ông từng tạo ra kỳ tích "Cuộc triệt thoái Dunkirk" gây chấn động thế giới ở bờ biển phía tây nước Pháp, từ đó cứu vớt vận mệnh diệt vong của ba mươi vạn liên quân Anh - Pháp. Thế nhưng, chiến tích của anh hùng không phải là bản thân anh hùng, bản thân anh hùng vẫn là một con người đầy sơ hở. Cho nên khi người Mỹ Joseph W. Stilwell lần đầu tiên đến thăm hỏi xã giao vị Tổng tư lệnh quân đội Anh này, đã bới móc nhận xét Alexander "nói cho cùng cũng chỉ là một chuyên gia rút lui có năng lực".

Đương nhiên, ngài Đại tướng Alexander kiêu ngạo tự phụ cũng có lý do để coi thường vị tướng quân người Mỹ không mang theo một người lính Mỹ nào này. Ông ta khiêu khích nói với Joseph W. Stilwell:

""Thưa ngài, sao ngài lại nỡ lòng nghe theo sự sai bảo của những kẻ da vàng không có học thức này chứ?"

Joseph W. Stilwell phản bác: "Thưa ngài, chẳng phải bản thân ngài cũng đang làm việc ở một đất nước người da vàng đấy sao?"

Alexander cười lớn: "Tướng quân, vậy chúng ta hãy liên minh vì lợi ích của người da trắng đi. Ý tôi là, hãy đuổi tất cả những binh lính Trung Quốc của anh ra tiền tuyến, đừng để họ cứ trốn mãi ở hậu phương."

Joseph W. Stilwell nén cơn giận: "Nói như vậy, ngài đã quyết định từ bỏ Miến Điện rồi sao?"

Alexander: "Không sai, tướng quân. Anh biết đấy, Ấn Độ quan trọng hơn đối với lợi ích của Đại Anh."

Joseph W. Stilwell đứng dậy cáo từ: "Đủ rồi thưa ngài, ngài muốn tạo ra kỳ tích cuộc triệt thoái Dunkirk một lần nữa à? Xin lỗi, tôi không thể giúp gì cho ngài được."

Cuộc gặp gỡ tan rã trong không khí bất hòa. Joseph W. Stilwell điện báo cho Ủy viên trưởng, gọi người Anh là "những đối tác khó hợp tác và không đáng tin cậy".

Thật trùng hợp, mối quan hệ hợp tác giữa người Trung Quốc và Joseph W. Stilwell nhanh chóng cũng lộ ra những manh mối hóc búa.

Đỗ Duật Minh, tự Quang Đình, Quân trưởng quân đoàn 5 Trung Quốc kiêm Phó tổng tư lệnh Quân viễn chinh, cấp phó và cấp dưới trên danh nghĩa của Joseph W. Stilwell. Trên thực tế Đỗ Duật Minh mới là tư lệnh và nhân vật ra quyết định thực sự của đại quân Trung Quốc này. Bộ tư lệnh của ông ta đặt một chiếc máy điện đài liên lạc trực tiếp với Trùng Khánh, đồng thời báo cáo động tĩnh và các loại tình báo của Joseph W. Stilwell cho Ủy viên trưởng bất cứ lúc nào.

Đêm trước trận chiến Đổng Cổ (Taungoo), Joseph W. Stilwell vội vã chạy đến bộ tư lệnh Maymyo nhậm chức, lần đầu quen biết Đỗ Duật Minh, ông đánh giá rất cao về vị phó tướng người Trung Quốc này: "... Tận tụy chăm chỉ, am hiểu chiến thuật, sẵn sàng tiến công bất cứ lúc nào, là một chỉ huy xuất sắc. ... Chịu thương chịu khó, tuân thủ mệnh lệnh, chưa từng mặc cả hay kiêu ngạo". ("Joseph W. Stilwell sứ mệnh Trung Quốc")

Sự thật nhanh chóng chứng minh đây là một ảo giác mang phong cách Mỹ.

Có lần Alexander mời mọc, Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh đến khu phòng tuyến quân đội Anh để thị sát xã giao. Tại một trận địa, một đại úy quân đội Anh nhìn thấy viên tướng Trung Quốc hút thuốc lá cao cấp hiệu "Camel" của Mỹ, bèn thẳng thừng chất vấn rằng:

"Xin hỏi tướng quân Đỗ, tại sao các sĩ quan Trung Quốc các anh lại hút thuốc lá cao cấp, trong khi binh lính của các anh chỉ có thể mang giày cỏ đi đánh trận?"

Đỗ Duật Minh vô cùng lúng túng, tiếp theo đó là thẹn quá hóa giận, suýt chút nữa rút súng muốn bắn chết viên đại úy da trắng đó. Đối với người phương Tây, bất kỳ cuộc trò chuyện thẳng thắn nào cũng đều được thành lập, bất kể là đối với cấp trên hay cấp dưới. Nhưng người Trung Quốc lại không dễ dàng làm được điều này. Sau ngày hôm đó, Joseph W. Stilwell liên tục mấy ngày liền đều nhìn thấy trong ánh mắt của tướng Đỗ một loại địch ý sâu sắc mang tính tổn thương. Ban đầu ông không bận tâm lắm, cho rằng đây chẳng qua chỉ là Đỗ tướng quân độ lượng hẹp hòi mà thôi, nhưng sau một thời gian dài, cuối cùng ông cũng nhận ra nguyên nhân dẫn đến sự đối lập và xung đột này hoàn toàn không phải do phẩm chất cá nhân gây ra.

Sau khi chiến dịch Đổng Cổ bắt đầu, Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh đã nảy sinh bất đồng nghiêm trọng về phương châm tác chiến. Theo dự tính của Joseph W. Stilwell, nhiệm vụ của sư đoàn 200 nên là "ngăn chặn và kìm chân kẻ địch", ngoài ra, "dùng sư đoàn mới 22 và sư đoàn 96 nhanh chóng tiến theo sau, thực hiện bao vây chia cắt đối với sư đoàn 55 quân đội Nhật Bản, bảo đảm tiêu diệt hoàn toàn hoặc tiêu diệt phần lớn kẻ địch". (Trích từ "Nhật ký Joseph W. Stilwell")

Nhưng kế hoạch này đã vấp phải sự phản đối của Đỗ.

Trong mắt Đỗ Duật Minh, Joseph W. Stilwell ở đâu cũng mang ý nghĩa lạm dụng chức quyền và tâm địa bất chính. Tên Mỹ dã tâm bừng bừng, thích làm nổi, một lòng trông chờ đánh trận lớn để lấy oai. Quân viễn chinh là tinh nhuệ của Ủy viên trưởng, cũng là vốn liếng của Đỗ Duật Minh, lấy vốn liếng của người ta ra đặt cược đương nhiên sẽ không xót ruột.

Đỗ Duật Minh một mặt điện báo tình hình địch cho Ủy viên trưởng, mặt khác ngụy tạo đủ mọi lý do để thoái thác Joseph W. Stilwell, ngấm ngầm chống đối mệnh lệnh tiến công của người Mỹ.

Đại chiến Đổng Cổ đánh ở phía trước mười hai ngày, Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh cãi nhau ở phía sau mười hai ngày, cãi đến mức trời đất tối tăm không thể tháo gỡ. Cuộc xung đột này lại kéo dài thêm nhiều năm. Hơn bốn mươi năm sau, một số học giả nghiên cứu lịch sử kháng chiến Trung Quốc đã thận trọng lựa chọn một số tài liệu, cố gắng giải thích nguyên nhân và trách nhiệm của cuộc xung đột Joseph W. Stilwell - Đỗ Duật Minh. Theo cuốn "Liệt truyện cao cấp tướng lĩnh Quốc dân đảng - Truyện Đỗ Duật Minh" (do nhà xuất bản Quân giải phóng xuất bản năm 1988) ghi chép lại:

"... Ngay lúc Đỗ Duật Minh hạ lệnh cho sư đoàn 200 phá vây, Joseph W. Stilwell kiên quyết phản đối, kiên trì dùng binh lực không đủ để tiến công kẻ địch, đồng thời phái tham mưu Dấu Nhĩ Đăng (chú: nên là Phó tham mưu trưởng Chuẩn tướng Frank Dorn) giám sát Đỗ thi hành. Đỗ lấy lý do 'bảo toàn chiến lực, đây là thường thức và nghĩa vụ của bất kỳ một người chỉ huy nào' để từ chối, và hạ lệnh thi hành việc chủ động rút lui có kế hoạch... Sự việc sau đó, sư đoàn trưởng sư đoàn 200 Đái An Lan đã có cảm xúc sâu sắc mà nói rằng: 'Hạ lệnh xung phong, vốn dĩ là câu cửa miệng của bộ binh đánh trận; vào thời khắc quan trọng, dám hạ lệnh rút lui mới là bản lĩnh thực sự của người chỉ huy!'"

Cũng theo cuốn hồi ký "Quân viễn chinh Trung Quốc vào Miến Điện tác chiến chống Nhật sơ lược" của chính Đỗ Duật Minh cho biết:

"... Tôi quyết định lệnh cho sư đoàn 200 phá vây vào tối ngày 29, để bảo toàn chiến lực quân ta, chuẩn bị quyết chiến với địch ở một thời gian khác, một địa điểm khác.

"Lúc đó Joseph W. Stilwell kiên quyết phản đối, vẫn kiên trì dùng binh lực không đủ để công kích địch, hai bên tranh chấp vô cùng kịch liệt, thậm chí náo đến mức trở mặt. Joseph W. Stilwell kiên quyết không từ bỏ chủ trương sai lầm của mình (thực ra là muốn cá nhân làm nổi), thậm chí còn dùng việc tuân thủ mệnh lệnh để uy hiếp tôi, đồng thời phái tham mưu của ông ta là Dấu Nhĩ Đăng giám sát tôi thi hành mệnh lệnh tiến công của ông ta... Tôi vì trận chiến Đổng Cổ mà cãi nhau với Joseph W. Stilwell, bụng đầy oán khí, nói với Tưởng rằng: 'Nếu theo mệnh lệnh của Joseph W. Stilwell, sư đoàn 200 sớm đã tiêu đời rồi, ông ta vừa không hiểu tình hình quân đội Trung Quốc, cũng có thể nói là không hiểu chiến thuật...'"

Một cuốn sách lịch sử khác là cuốn "Joseph W. Stilwell sứ mệnh Trung Quốc" (tác giả: [Mỹ] Romanus và Sunderland) thì ghi chép như thế này:

"... Lúc bắt đầu trận chiến bảo vệ Đổng Cổ, Joseph W. Stilwell ra lệnh cho hai sư đoàn khác của quân đoàn 5 là sư đoàn mới 22 và sư đoàn số 96 nhanh chóng tiến theo sau, tiến hành bao vây chia cắt sư đoàn 55 quân đội Nhật Bản, phát động tiến công. Nhưng Đỗ Duật Minh kiên quyết từ chối mệnh lệnh của Joseph W. Stilwell. Bởi vì vị tướng quân Trung Quốc này kiên trì cho rằng tiến công là hành động không thiết thực và mạo hiểm, đồng thời nghi ngờ tên người Mỹ đang nóng đầu muốn đem quân đội của mình ra để làm nổi. Ông ta có một đoạn đối thoại rất xuất sắc với Joseph W. Stilwell trong điện thoại:

'Xin lỗi tướng quân, tôi phải chịu trách nhiệm về quân đội của tôi.'

'Anh không chịu trách nhiệm về mệnh lệnh của tôi sao?'

'Không, tôi chỉ chịu trách nhiệm trước Ủy viên trưởng.'"

Thực ra mâu thuẫn giữa Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh chỉ là khúc dạo đầu cho mâu thuẫn giữa ông và Tưởng Giới Thạch, sở dĩ chúng ta có hứng thú coi trọng lịch sử của cuộc xung đột này là bởi vì nó không chỉ thể hiện tính cách và khí chất khác nhau của cá nhân, quan trọng hơn là nó thể hiện sự xung đột về nguyên tắc lợi ích của hai dân tộc có bối cảnh văn hóa khác nhau. Người Trung Quốc có lý do để nhấn mạnh việc bảo toàn thực lực, bởi vì người Trung Quốc đã đánh nhau với người Nhật rất nhiều năm rồi; người Mỹ cần người Trung Quốc tiến công, bởi vì chỉ có tiến công mới có thể đánh bại kẻ địch. Lập trường giống nhau không dẫn đến kết quả giống nhau, sự khác biệt về bối cảnh văn hóa lại càng dẫn đến sự sai lệch về phương thức hành động, và ảnh hưởng đến việc mọi người nhận thức chính xác đối phương. Xét theo ý nghĩa này, khoảng cách lịch sử to lớn tồn tại giữa phương Đông và phương Tây rất khó để san lấp chỉ bằng phương thức viện trợ vật chất.

Cho nên liên minh quân sự giữa hai đại cường quốc Trung - Mỹ được định sẵn là sẽ xuất hiện khủng hoảng.

Ngay khi chiến dịch Đổng Cổ kết thúc, Joseph W. Stilwell mang theo sự phẫn nộ không thể kìm nén bay về Trùng Khánh, ông muốn đem những chuyện hỗn độn ở tiền tuyến Miến Điện nói rõ ràng trước mặt Tưởng Giới Thạch.

3

Mandalay trước đây gọi là "Vá Thành", nằm ở trung lưu sông Irrawaddy, là thủ đô của nước Đổng Côi cổ xưa, đồng thời cũng là thành phố lớn thứ hai của Miến Điện. Vào mùa khô năm 1973, tôi từ Lashio xuôi dòng sông đi xuống, đi bộ ròng rã nửa tháng trời, Vá Thành chính là nơi xa nhất mà dấu chân lang thang Miến Điện của tôi đặt chân đến.

Có một hôm, tôi bị sự cô đơn và tĩnh mịch sai khiến, lang thang thật lâu dọc theo bờ sông bên ngoài chùa Shwedagon ở ngoại ô. Tôi nhìn thấy hạ lưu có mấy chiếc trụ cầu mục nát đen sì, cao thấp cắm ở giữa lòng sông, trông giống như một hàng dấu chấm than mà Thượng đế để lại cho những con thuyền qua lại. Tôi hỏi mấy vị hương khách qua đường, mấy chiếc trụ cầu đó là thế nào vậy? Những người đó đều ngơ ngác lắc đầu.

Nhiều năm sau tôi mới biết từ trên sách vở, hóa ra đó chính là di tích của trận đại chiến Mandalay nổi tiếng.

Vào tháng 4 năm 1942, Bộ tư lệnh liên quân Miến Điện quyết định, lấy Mandalay làm điểm tựa, tập trung binh lực ưu thế của ba quân đoàn chính quy phía Trung Quốc (quân đoàn 5, quân đoàn 6 và quân đoàn 66), năm sư đoàn chính quy phía Anh, tổng cộng hai mươi vạn người để quyết chiến với quân Nhật.

Ý tưởng vĩ đại về trận chiến Mandalay trước hết xuất phát từ phán đoán về tình hình thời cuộc của Tưởng Ủy viên trưởng ở Trùng Khánh. Tưởng Ủy viên trưởng không phải là không muốn đánh trận, mà là phải quyết chiến với địch trên tiền đề bảo toàn thực lực và nắm chắc phần thắng. Trung Quốc có một nguyên tắc quân sự nổi tiếng, gọi là "tránh chỗ địch mạnh, đánh chỗ địch yếu, lấy nhàn thắng nhọc". Hiện đã tra rõ, quân Nhật xâm lược Miến Điện có tổng cộng bốn sư đoàn, gần mười vạn người, tiến thẳng từ hai hướng đông tây. Nếu dùng binh lực ưu thế của phe Đồng minh đánh mạnh vào một đường, thì nắm chắc phần thắng đại thắng.

Địa thế Mandalay cao nhìn xuống thấp, lưng tựa vào đường cao tốc Điền - Miến, tiến có thể xuất kích, thối có thể phòng thủ tại chỗ. Lựa chọn Mandalay làm chiến trường lý tưởng để đại chiến, quả thực chiếm trọn thiên thời địa lợi nhân hòa, lại không sợ bọn người Anh giở trò quỷ gì.

Kế hoạch đại chiến Mandalay cũng nhanh chóng được quân đội liên minh Anh công nhận. Trong mắt người Anh, Miến Điện sớm muộn gì cũng sẽ mất vào tay người Nhật, chỉ cần người Trung Quốc chịu đánh trận, sẵn sàng hút sự chú ý của người Nhật ra xa, thì bất kỳ chiến lược, kế hoạch, phương án, phương châm nào bọn họ cũng đều đồng tình hết. Mục đích của bọn họ chỉ có một, chính là rút lui an toàn và ung dung về Ấn Độ.

Tình hữu nghị chiến đấu không mấy chắc chắn giữa các nước Đồng minh này chắc chắn sẽ phá hỏng trận đại chiến được chắp vá vội vàng này. Joseph W. Stilwell vì đảm nhận chức tổng tư lệnh trên danh nghĩa, cho nên được định sẵn là sẽ đóng một vai trò nhục nhã tai tiếng trong cuộc chiến thất bại này.

Ngày 3 tháng 4, máy bay Nhật lần đầu không kích Mandalay, làm chết hàng trăm dân thường. Nhiều ngày sau, trên đường phố vẫn có thể nhìn thấy rất nhiều thi thể không có ai chôn cất và những chiếc xe bị thiêu rụi. Đám lửa đồng thời cũng thiêu rụi một kho dầu và bến cảng nội địa, khiến giao thông đường thủy và đường bộ tê liệt một tuần.

Ngày 8, vợ chồng Ủy viên trưởng cùng đi chung máy bay với Joseph W. Stilwell và La Trác Anh đến Mandalay. Ủy viên trưởng đã tự miệng hứa với Joseph W. Stilwell ở Trùng Khánh rằng, ông ta sẽ chính thức ban cho vị tướng quân người Mỹ này quyền thăng chức và bãi miễn bất kỳ sĩ quan nào trong quân viễn chinh. Mặc dù tấm séc khống này sau đó hoàn toàn không được thực hiện, nhưng sự xoa dịu của Ủy viên trưởng vẫn khiến Joseph W. Stilwell dần dập tắt cơn giận. Họ còn chụp ảnh chung làm kỷ niệm, Tưởng phu nhân đứng giữa hai người đàn ông đối địch, mỉm cười khoác tay tướng Joseph W. Stilwell. Bức ảnh này nhanh chóng được một số tờ báo trong nước đăng lên trang nhất, trở thành tư liệu quý giá để người đời sau nghiên cứu đoạn lịch sử có tranh cãi này.

La Trác Anh, tự Vưu Thanh, Thượng tướng lục quân cấp hai, tốt nghiệp khoa pháo binh khóa 8 Bảo Định, cốt cán hệ Trần Thành. La Trác Anh là một nhân vật gây nhiều tranh cãi như thế này: Về mặt quân sự không có thành tích gì, đường quan lộ thì thuận buồm xuôi gió. Lần này nhận lệnh ra làm tổng tư lệnh quân viễn chinh, trước đó đã được dặn dò rõ ràng, vị trí ở dưới Joseph W. Stilwell, trên Đỗ Duật Minh. Ủy viên trưởng cho rằng như vậy có thể làm giảm bớt mâu thuẫn xung đột giữa Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh. Ủy viên trưởng chọn La Trác Anh ra trận còn có một tầng ý nghĩa sâu xa khác. La Trác Anh bình thường về mặt quân sự, cho nên không giao quyền chỉ huy cho ông ta, nhưng La Trác Anh và Đỗ Duật Minh lần lượt xuất thân từ hệ Trần Thành và hệ Hà Ứng Khâm đối lập, có thể phát huy tác dụng kiềm chế và ràng buộc lẫn nhau. Ủy viên trưởng không phải là không tin tưởng Đỗ Duật Minh, mà là bất kỳ ai nắm quyền to đều khiến ông ta không dám yên tâm.

Đối với Joseph W. Stilwell, tình hình đơn giản hơn nhiều. Vợ chồng Ủy viên trưởng chỉ ở lại Mandalay hai ngày, ngày 10 quay về Trùng Khánh, trước lúc đi dặn dò Joseph W. Stilwell rằng, ông chỉ cần giành được sự phối hợp của La Trác Anh, thì việc chỉ huy quân viễn chinh sẽ không xuất hiện bất kỳ trở ngại nào. Joseph W. Stilwell đã tin lời của Ủy viên trưởng. Người Mỹ ngây thơ cho rằng tham mưu trưởng chiến khu danh chính ngôn thuận đương nhiên nên thực thi quyền chỉ huy đối với tổng tư lệnh quân viễn chinh, hơn nữa La Trác Anh lại hứa hẹn vâng lời đầy miệng. Cứ như vậy, Joseph W. Stilwell đầy tham vọng lại một lần nữa toàn tâm toàn ý lao vào trận chiến Mandalay nhằm đánh bại người Nhật.

Ngày 16 tháng 4, chiến tuyến hướng tây của phe Đồng minh hỗn loạn một mảnh.

Ngày 12, một liên đoàn bộ binh thuộc sư đoàn 33 quân đội Nhật Bản dưới sự dẫn đường của người dẫn đường Miến Điện, áp dụng chiến thuật luồn sâu ẩn nấp, nhanh chóng xuyên qua ba tầng phòng tuyến do quân Anh - Ấn bố trí. Quân Nhật giống như mũi tên phát rít phá cửa núi trong thần thoại, bắn thẳng vào cây cầu ven sông phía tây bắc mỏ dầu Yenangyaung, chặn đứng đường rút lui của đại quân Anh - Miến, nhét toàn bộ hơn hai vạn chủ lực quân Anh - Miến vào trong túi.

Sáng sớm ngày 16, Tổng tư lệnh Alexander vừa ngủ dậy thì phát hiện bản thân đã rơi vào vòng vây của kẻ địch, vô cùng hoảng loạn. Ông ta đoán chắc quân Nhật nhất định đã sử dụng chiến thuật đổ bộ đường không. Tổng tư lệnh một mặt ra lệnh phá hủy mỏ dầu, mặt khác vội vã tổ chức phá vây. Suốt hai ngày liền, khói đen cuồn cuộn trên bầu trời mỏ dầu Yenangyaung, tiếng nổ không dứt bên tai, vô số tháp khoan và giàn khoan cao ngút đổ sụp trong biển lửa và khói đen, biến thành từng đống phế thiết đen sì cháy xém.

Phá vây hoàn toàn là công cốc. Binh lính Anh - Miến tinh thần hoảng loạn gần như vừa chạm là vỡ, cuộc tiến công của họ bị đập nát bét trước hỏa lực mạnh mẽ của người Nhật, để lại từng bãi tử thi hỗn độn. Cho đến chập tối ngày 17, quân Anh - Miến ngoại trừ vứt bỏ khoảng hai nghìn cỗ thi thể trước trận địa của địch, thì suốt dọc đường vẫn không thể nhích lên phía trước được một bước.

Khi đêm về, người Nhật giỏi tác chiến ban đêm liền phái các đội nhỏ đi tập kích ban đêm, thế là khắp Yenangyaung đâu đâu cũng là tiếng súng bắn và tiếng hômét giết chóc. Binh lính Anh - Miến hỗn loạn thành một mảng trong bóng tối, tự tàn sát lẫn nhau, Sư đoàn trưởng sư đoàn 1 Thiếu tướng William Slim hét lên trong vô vọng qua điện đài rằng:

"... Chúng ta sắp tiêu đời rồi, tướng quân. Không ai có thể cứu chúng ta, trừ phi Chúa có thể hiển thị phép màu."

"Chiến tranh Thái Bình Dương" chép: "... Ngày 16 tháng 4, những binh lính Anh - Miến mệt mỏi rã rời bị cắt đứt đường rút lui, các tháp khoan và bể chứa dầu của Yenangyaung cháy rực trong tiếng nổ, binh đoàn Nhật Bản hùng mạnh đã thắt chặt cái túi, họ trơ mắt nhìn thấy sắp phải chịu chung vận phận bi thảm giống như quân Đồng minh ở Singapore và Manila..."

Thế nhưng Miến Điện chung quy không phải là Singapore.

Vừa qua nửa đêm, một đoàn xe chở đầy binh lính Trung Quốc dưới sự yểm trợ của xe tăng đột nhiên xuất hiện ở phía bắc trận địa cầu ven sông. Khi trời sắp sáng, trận địa đầu cầu đã được thu hồi. Một đoàn binh lính Trung Quốc dưới sự yểm trợ của hơn chục chiếc xe tăng do Mỹ sản xuất tiếp tục tiến công quân Nhật, hỏa lực mãnh liệt đánh cho kẻ địch trở tay không kịp phải lần lượt tháo chạy.

Mười một giờ sáng, Đại tướng Alexander nhận được báo cáo: Trận địa quân Nhật đã bị công phá, một đại đội quân địch đã bị tiêu diệt hoàn toàn.

Cái túi đã được mở ra, tàn quân Anh - Miến thoát chết trong gang tấc ùn ùn vượt cầu giống như dòng nước lũ vỡ bờ. Họ vứt bỏ vô số xe cộ và vũ khí, sau đó chạy trốn bán sống bán chết về phía bắc. Quân đội Trung Quốc tiếp tục cố thủ ở Yenangyaung phía sau họ thêm ba ngày, đồng thời giải cứu hơn năm trăm sĩ quan binh lính quân Anh - Miến, nhà truyền giáo nước ngoài và phóng viên tin tức bị quân Nhật bắt làm tù binh, cuối cùng chủ động rút khỏi chiến trường.

Trận chiến Yenangyaung là chiến thắng đầu tiên của quân viễn chinh Trung Quốc sau khi vào Miến Điện, chiến thắng tuy còn lâu mới gọi là huy hoàng, nhưng dẫu sao họ cũng đã đục thủng một khe hở nhỏ trên phòng tuyến của địch vào thời khắc quan trọng, từ đó cứu chủ lực quân Đồng minh khỏi thảm họa tiêu diệt.

Phiên hiệu của bộ đội Trung Quốc này là sư đoàn mới 38 quân đoàn 66. Sư đoàn trưởng Thiếu tướng Tôn Lập Nhân, 41 tuổi, tốt nghiệp Học viện quân sự West Point của Mỹ. Nhờ vậy ông được tặng một huy chương Hoàng gia Anh.

Trận chiến Yenangyaung kéo dài một tuần, quân Nhật công cốc trong gang tấc, chỉ chiếm được một thành phố trống không. Sư đoàn 33 vì thế mà bị quân đoàn trưởng quở trách nghiêm khắc, Đại tá Liên đoàn trưởng Sakuma Kawaichi bị giáng chức và phạt cảnh cáo nghiêm trọng. Đối với một sĩ quan Nhật Bản tôn sùng Thiên hoàng và chiến tranh đến cuồng tín, thất bại trong trận chiến không chỉ có nghĩa là mất đi cơ hội lập công thăng chức, mà còn có nghĩa là không bao giờ ngẩng đầu lên được trong quân đội. "Tác chiến Miến Điện" chép: "... Đại tá đó tác chiến dũng mãnh, có phong cách võ sĩ đạo cổ điển... Ông ta thân chinh tham gia chôn cất thi thể binh lính, để bày tỏ sự kiểm điểm đối với thất bại..."

"Phiên tòa Tokyo" (do nhà xuất bản Quân sự Liên Xô xuất bản năm 1984) chép: "... Ở Malaysia, Miến Điện và Thái Lan thuộc Nam Á, người Nhật cũng tàn độc vô nhân đạo đối với tù binh như vậy, tùy ý bắn chết, thiêu sống, chôn sống..."

Trong quan niệm của người phương Tây, chiến tranh là một hành vi tàn khốc và vô nhân đạo, mang tất cả những tính chất bài xích lý trí và không phù hợp với quy tắc thông thường. Cho nên khi người quân nhân đã cố gắng hết sức trong chiến đấu mà vẫn không thể thoát khỏi tuyệt cảnh, anh ta có quyền buông vũ khí đầu hàng kẻ địch. Lúc bấy giờ anh ta vẫn là một người quân nhân (tùy binh) đường đường chính chính, hợp nhân đạo và giữ gìn được danh dự. Để cho người thân của anh ta biết anh ta vẫn còn sống, theo quy ước quốc tế được phương Tây công nhận, phía quốc gia địch còn phải thông báo tên của anh ta cho quốc gia trung lập. Tùy binh dù đối với bản thân hay đối với các thành viên gia đình, thì cũng không thể tính là gánh chịu sự sỉ nhục.

Người Nhật hoàn toàn khó mà hiểu được điều này.

"Lịch sử Thiên hoàng Showa" chép: "Điều thứ ba trong 'Huấn lệnh quân nhân' do Thiên hoàng Nhật Bản ban hành quy định: 'Quân nhân phải phát huy tinh thần quân nhân, hy sinh vì vua vì nước, xông pha biển lửa không chối từ...'

Điều thứ tư quy định: 'Quân nhân phải coi trọng liêm sỉ, chớ làm nhục nước, không cho phép làm tổn hại đạo đức quân nhân...'"

Điều thứ bảy trong "Điều lệ quân nhân" được chế định dựa trên "Huấn lệnh quân nhân" quy định: "... Phản loạn, đầu hàng, vượt quyền, lơ là trách nhiệm, chống lệnh và đào ngũ đều xử tội chết... Sau khi nghị hòa với quốc gia giao chiến, quân nhân bị phía địch phái về sẽ bị luận tội đầu hàng..."

Thời kỳ đầu chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ, tại bán đảo Bataan, Singapore, Philippines, Hồng Kông và Indonesia, những quân nhân Anh - Mỹ từng sư đoàn từng trung đoàn buông vũ khí, giơ cờ trắng bước ra khỏi chiến hào đầu hàng. Cảnh tượng ý chí yếu ớt và sợ chết này từng khiến tất cả người Nhật kinh ngạc. Đối với người Nhật, khi họ đối mặt với cùng một tuyệt cảnh, quân nhân chỉ có một lựa chọn duy nhất: chính là xung phong hoặc tự sát. Binh lính đã gán cho sự lựa chọn này một danh từ cao cả và bi tráng, gọi là "ngọc nát" (Gyokusai). Người Nhật không thể dung thứ cho việc bản thân bị bắt làm tù binh, cũng giống như không thể dung thứ cho người khác làm tù binh... Giống như rất nhiều tù binh Anh - Mỹ sau này miêu tả, trong trại tù binh, bất kỳ ai cười một tiếng cũng là một chuyện nguy hiểm, bởi vì làm như thế sẽ chọc giận lính canh Nhật Bản và rước lấy nguy cơ mất mạng. Những trường hợp người Nhật vì khinh thường tù binh mà tùy ý ngược đãi và tàn sát tù binh được truyền tai nhau rộng rãi ở phương Tây. Người phương Tây vì không hiểu quan điểm nhân sinh coi tinh thần là trên hết và tính cách dân tộc tàn nhẫn của đối thủ, cho nên được định sẵn là sẽ phải chịu đựng rất nhiều sự đày đọa không thể tưởng tượng nổi trong cuộc đời tù binh sau đó, thậm chí mất mạng một cách vô cớ.

Đại tá Liên đoàn trưởng ra lệnh áp giải tù binh Anh lên.

Tù binh Anh có tổng cộng mười một người. Khi họ bị áp giải đến trước mặt Đại tá, không hề lộ ra vẻ sợ hãi và hoảng loạn đặc biệt nào. Những sĩ quan da trắng này do bình thường được chiều chuộng quen thói, đã quen với sự kỳ thị đối với người da màu và đứng trên cao, cho nên dù có làm tù binh thì cũng không hoàn toàn từ bỏ cảm giác ưu việt của người Anh. Họ trầm mặc đứng thành một hàng, có người khoác tay trước ngực, ra vẻ tùy các ngươi muốn làm gì thì làm, có người thì ngang nhiên đánh giá đám kẻ địch lùn tịt lếch thếch trước mặt, khóe miệng treo nụ cười giễu cợt.

Sự tôn nghiêm và thú tính của Đại tá Sakuma bị hận thù đồng thời thiêu đốt, ông ta cảm thấy bản thân giống như một con dã thú bị thương đang khao khát hút máu. Thế nên ông ta đặt tay lên thanh đao dài, từ từ áp sát con mồi của mình, cổ họng phát ra tiếng gầm gừ ọ ẹ.

Ông ta ngửi thấy mùi máu tanh ngọt ngào phát ra từ người con mồi.

Nạn nhân đầu tiên là một trung úy trẻ tuổi để ria mép màu vàng kim. Mặc dù y ăn mặc lộn xộn, trên mặt treo vết thương, nhưng thân hình phát triển tốt vẫn phảng phất sức sống tràn trề và hơi thở thanh xuân. Khi viên sĩ quan Nhật Bản áp sát, y thậm chí vẫn còn đang lưỡng lự không dứt, chưa quyết định được nên dùng thái độ gì để đối xử với tên kẻ địch này.

Đại tá đột nhiên rút đao dài. Lưỡi thép sắc bén giống như con rắn rít lên xèo xèo trong không khí, sau đó hóa thành một tia hàn quang bắn thẳng vào cơ thể tù binh. Tù binh chưa kịp kêu hét hay né tránh, thậm chí chưa kịp cảm thấy đau đớn, đã bị chém xéo từ vai xuống hông thành hai đoạn.

Đại tá nghe thấy xương cốt và trái tim của kẻ địch đang rên rỉ và run rẩy dưới lưỡi đao.

Các sĩ quan da trắng bị phen tàn sát dã man nghe rợn cả người này dọa cho ngây dại. Họ kháng nghị, họ mắng chửi, nhưng chẳng ích gì. Tên đại tá Nhật Bản tàn bạo hoàn toàn không màng tới bộ đó, chỉ mải cuồng cuồng vung đao dài, trái chém phải phạt, máu tươi văng tung tóe che kín cả đầu cả mặt y.

Người cuối cùng gặp may mắn khi thanh đao được giơ lên. Sư đoàn lệnh lập tức phái một tù binh Anh đi thẩm vấn, cho nên Thần Chết vào phút cuối cùng đã sượt qua ngọn tóc y mà rời đi. Y là người sống sót duy nhất của cuộc tàn sát này. Tên y là West Housen, quân hàm đại úy. Đại úy Housen sau đó đã trải qua ba năm tháng khổ nạn nữa trong trại tù binh của người Nhật, năm 1945 được giải cứu về nước. Sau chiến tranh thần kinh rối loạn, chết vào mùa đông năm 1948.

Liên đoàn trưởng ra lệnh xử tử tại chỗ những tù binh Miến Điện và Ấn Độ còn lại, không để lại dấu vết. Thế là loại tàn sát tập thể hàng nghìn hàng vạn lần từng xảy ra ở Nam Kinh Trung Quốc và những nơi khác lại một lần nữa tái diễn ở Yenangyaung miền trung Miến Điện. Đợt tù binh này từ sĩ quan đến binh lính tổng cộng 371 người đều thảm thiết bị sát hại, đồng thời hủy thi mệt tích.

Sau chiến tranh, qua sự xác nhận của Tòa án quân sự quốc tế viễn đông, những vụ tàn sát tương tự ít nhất đã xảy ra mười một lần ở Miến Điện.

4

Tướng ba sao người Mỹ tưởng rằng đã nắm chắc quyền to trong tay Joseph W. Stilwell lại một lần nữa bận rộn ngược xuôi giữa các tập đoàn quân sự liên minh ở Miến Điện. Ông được ủy quyền tổ chức một trận chiến ở Mandalay, một trận chiến quyết định nhằm đánh bại người Nhật và cứu vớt Miến Điện. Ông kỳ vọng tạo ra kỳ tích, đuổi người Nhật xuống Ấn Độ Dương. Thần tượng mà vị trung tướng sùng bái cả đời chỉ có một, chính là nhà thống soái người Pháp Napoleon.

Khác với lần trước, trong đội ngũ tham mưu phía sau ông, lại xuất hiện thêm một đám người Trung Quốc mặc quân phục vải xám. Dẫn đầu chính là Tổng tư lệnh quân viễn chinh La Trác Anh người lùn béo.

Ủy viên trưởng thọ kế trước khi lên máy bay. Ông dặn dò La Trác Anh: "Chúng ta ăn cơm Mỹ, chứ không ăn cơm Anh, anh nhất định phải ghi nhớ." La Trác Anh khó nhọc di chuyển cơ thể lùn béo, bắt đầu cố gắng phát huy tác dụng đệm lót của vòng đệm lò xo trong khe hẹp ba bên Alexander, Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh.

Trong hệ thống chỉ huy của liên quân Miến Điện, Alexander đứng đầu, Joseph W. Stilwell thứ hai, La Trác Anh trên danh nghĩa đứng thứ ba. Nhưng bất kể là Alexander hay Joseph W. Stilwell, La Trác Anh đều không thể ràng buộc được Đỗ Duật Minh. Đỗ Duật Minh nhận lệnh trực tiếp từ Ủy viên trưởng, nắm giữ quyền chỉ huy đại quyền của quân viễn chinh. Cứ như vậy, tổng tư lệnh trực tiếp của quân viễn chinh Trung Quốc lại thành tổng tư lệnh Trung Quốc ở tận Trùng Khánh, mệnh lệnh của những người khác đều vô hiệu.

Giữa tháng 4, sư đoàn mới 22 đón tiếp sư đoàn 200 phá vây Đổng Cổ đã hoàn thành nhiệm vụ yểm trợ, trở về trận địa đã định sẵn ở Pyinmana. Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh bùng nổ tranh cãi trong việc xác định phương thức đại chiến. Đỗ Duật Minh kiên trì phương châm "chống cự từng bước", đánh từng bước chắc chắn; Joseph W. Stilwell xét thấy quân Anh - Miến hướng tây đã có xu hướng bại lui, quyết định tập trung binh lực quyết chiến với địch ở ngoại vi Mandalay. Hai bên giằng co không dứt. La Trác Anh đứng về phía Joseph W. Stilwell, ông rất vui lòng có cơ hội kìm nén uy thế của đồng bào mình, đồng thời không bỏ lỡ cơ hội báo cáo cuộc tranh cãi cho Trùng Khánh.

Cuộc tranh cãi về việc ai đúng ai sai trong trận chiến Mandalay lại tiếp tục một lúc ở các sử gia sau đó, đáng tiếc đều thuộc về bàn giấy trên giấy, không thể kiểm chứng. Ủy viên trưởng phát tới phương châm mười chữ từ Trùng Khánh: "Bảo toàn thực lực, tuyệt chớ hành động thiếu suy nghĩ."

Cuộc tranh cãi giải quyết xong xuôi không đâu vào đâu. Đỗ Duật Minh tiếp tục "chống cự từng bước", Joseph W. Stilwell đành chịu hết cách.

Ngày 16 tháng 4, quân Anh ở Yenangyaung kêu cứu khẩn cấp, Sư đoàn trưởng sư đoàn mới 38 vừa mới vào Miến Điện Tôn Lập Nhân phụng mệnh Joseph W. Stilwell nhanh như chớp chạy đến cứu viện, giải vây cho quân Anh - Miến. Chiến thắng này đã mang lại chút an ủi và khích lệ nho nhỏ cho Joseph W. Stilwell vốn chưa lập được chiến tích gì.

Ngày 19, hai người Joseph W. Stilwell và Đỗ Duật Minh lại một lần nữa bùng nổ tranh cãi về vấn đề tiến về phía tây Kyaukpadaung hay phòng thủ Pyawbwe. Kết quả của cuộc tranh cãi là Đỗ Duật Minh từ chối tuân thủ tiến về phía tây, tự ý dẫn ba quân đoàn của quân đoàn 5 rút về Pyinmana Maymyo, và bày tỏ tư thế sẵn sàng rút về cửa ngõ đất nước bất cứ lúc nào. Phòng tuyến quân Anh - Miến tuyến tây đã sụp đổ, đối mặt với quân Nhật đang cuồn cuộn kéo tới, chỉ có sư đoàn mới 38 là vừa đánh vừa lùi. Tình thế nghiêm trọng này đã làm suy yếu đáng kể lòng tin vào chiến thắng của Joseph W. Stilwell. Đêm hôm đó, ông thảo một bản báo cáo khẩn cấp gửi Tổng thống Mỹ, bản báo cáo bi quan chỉ ra rằng: Người Anh thực ra từ sớm đã xóa sổ Miến Điện khỏi sổ sách, người Trung Quốc tương tự cũng sẽ không vì lợi ích của người Anh mà liều chết chiến đấu với người Nhật, kết luận là sự thất bại toàn diện của Miến Điện sẽ là điều không thể tránh khỏi.

Dường như để cố tình chứng thực dự kiến của Joseph W. Stilwell, trưa ngày 20 tháng 4, quân Anh - Miến ở phòng tuyến chính diện Mandalay lại một lần nữa bắt đầu rút lui mà không thông báo cho quân đội đồng minh Trung Quốc, đồng thời cài thuốc nổ trên cầu Vá Thành. Hành động ti tiện của phe Đồng minh đã lay động triệt để niềm tin còn sót lại của người Trung Quốc.

Tối hôm đó, Tưởng Ủy viên trưởng gửi điện khẩn từ Trùng Khánh tới, ra lệnh cho quân viễn chinh đổi kế hoạch đại chiến thành "phòng thủ chiều sâu", chặn địch ngoài cửa ngõ đất nước. Đồng thời chỉ rõ "trọng điểm phòng vệ là Lashio".

Cứ như vậy, kế hoạch vĩ đại về chiến dịch chung Trung - Anh tức là đại chiến Mandalay đã bị sảy thai trong những cuộc tranh cãi và chỉ trích không có hồi kết. Sự sụp đổ của chiến tuyến liên minh đánh dấu sự chấm dứt của tình hữu nghị chiến đấu không chắc chắn của phe Đồng minh ở Miến Điện, hai tập đoàn quân sự lớn từ đó quyết liệt chia tay. Hoa quân cố thủ cửa ngõ đất nước, quân Anh trốn chạy sang Ấn Độ. Joseph W. Stilwell không cứu vãn nổi tình thế, đành ngày ngày dẫn theo đám tham mưu đi khắp nơi bố trí "phòng thủ chiều sâu".

5

Trái ngược với tình trạng hỗn loạn và đấu đá lẫn nhau của phe Đồng minh ở Miến Điện, đại quân Nhật Bản đội mũ sắt giống như những dòng hồng thủy thép hùng mạnh, nhanh chóng tiến lên dọc theo đường cao tốc và đường sắt ở Miến Điện. Trên bản đồ tác chiến của các vị tướng quân, những mũi tên màu đen đậm đã chỉ thẳng vào chiều sâu và hậu phương của kẻ địch, chia cắt bao vây kẻ địch, nghiền nát thành từng mảnh. Binh lính Thiên hoàng mang theo niềm tin tất thắng thề thốt, họ muốn để mặt trời của đế quốc Nhật Bản mọc lên ở Miến Điện, mọc lên ở Trung Quốc, mọc lên ở mọi ngóc ngách của châu Á.

Ngày 20 tháng 4, sư đoàn 33 quân Nhật tuyến tây tiến hành tiến công thăm dò hướng Kyaukpadaung, vấp phải sự phản kích của sư đoàn mới 38, quân Anh - Miến tiếp tục rút lui.

Ngày 21, hai sư đoàn quân Nhật tuyến giữa dưới sự yểm trợ của hàng trăm máy bay tiến công ngoại vi Mandalay Yamethin. Quân đội Trung Quốc chống cự từng bước, thương vong khá lớn.

Cùng ngày, thị trấn Lekha phía đông cách Mandalay một nghìn km thất thủ, quân trú phòng thuộc quân đoàn 6 sư đoàn tạm thời 55 đại bại toàn tuyến, khiến cho trận địa phía đông xuất hiện một khoảng trống lớn. Ngày hôm sau Joseph W. Stilwell mới nhận được tin này, ông lập tức cảm thấy tình hình nghiêm trọng, xuyên đêm lái xe đến bộ tư lệnh quân đoàn 6 ở Lashio.

Lashio không chỉ là căn cứ quân sự và trạm trung chuyển quan trọng, mà còn là cửa ngõ của đường cao tốc Điền - Miến và là con đường duy nhất để quân viễn chinh về nước. Cho nên Ủy viên trưởng mới hết lần này đến lần khác chỉ thị "bảo đảm Lashio". Joseph W. Stilwell bất ngờ phát hiện ở Lashio rằng Quân đoàn trưởng quân đoàn 6 Tướng Gan Lichu không hề có mặt ở bộ tư lệnh, mà lại mặc đồ ngủ chơi mạt chược trong thành. Vị quân đoàn trưởng người Trung Quốc này thậm chí đến việc sư đoàn tạm thời 55 đã đánh mất thị trấn Lekha cũng không hề hay biết. Joseph W. Stilwell vô cùng tức giận. Ông ra lệnh cho La Trác Anh lập tức điều tra xử lý Gan Lichu, bắt Sư đoàn trưởng sư đoàn tạm thời 55 Trần Miễn Ngô giao tòa án quân sự bắn bỏ. Mệnh lệnh này đã bị giảm bớt khi thi hành. Gan Lichu bị khiển trách, Trần Miễn Ngô bị ra lệnh phải đoạt lại trận địa.

Theo tình báo mà phe Đồng minh thu được, quân Nhật xâm lược Miến Điện đáng lẽ phải có bốn sư đoàn, trong đó có ba sư đoàn bày ở hướng chính diện Mandalay, còn một sư đoàn tinh nhuệ nhất là sư đoàn 56 lại đột nhiên biến mất khỏi Miến Điện nửa tháng trước, không rõ tung tích. Tình huống bất thường này gây ra sự lo lắng cho bộ tư lệnh quân viễn chinh. Do phe Đồng minh đã mất đi phương tiện trinh sát đường không cần thiết, mà đối với chiến trường Miến Điện rộng lớn mênh mông, bộ tư lệnh giống như một con tàu đang giương buồm trong sương mù dày đặc, bất cứ lúc nào cũng có nguy cơ mắc cạn chìm thuyền do không rõ luồng lạch.

Ngày 24, một số lượng không rõ quân địch đã ẩn nấp đi qua vùng núi phía đông Miến Điện, bất ngờ đánh chiếm trọng điểm chiến lược sườn phía sau của quân viễn chinh là Hsipaw, cướp đi một số lượng lớn vật tư tác chiến được tích trữ. Hsipaw là cửa ngõ bảo vệ Lashio, Đỗ Duật Minh dẫn quân đoàn 5 hỏa tốc tăng viện. Trận chiến kịch liệt hai ngày, thu hồi Hsipaw. Quân Nhật rút khỏi ngoài thành, không rõ tung tích.

Hsipaw được thu hồi, giống như đóng cửa sau lại, những người trong bộ tư lệnh vừa mới kịp thở phào nhẹ nhõm, thì một tin tình báo khẩn cấp khác lại truyền đến bộ tư lệnh. Sau khi tra rõ, kẻ địch tập kích Hsipaw dọc biên giới Thái - Miến chính là liên đoàn số 113 thuộc sư đoàn 56 quân Nhật, chủ lực sư đoàn vẫn không rõ tung tích. Phía bắc Hsipaw là một vùng núi non trùng trùng điệp điệp, khu vực rộng lớn dân cư thưa thớt, phòng tuyến của quân Trung Quốc chủ yếu được bố trí ở ngoại vi Mandalay và tuyến Pyinmana, Yamethin, hậu phòng trống rỗng, nếu bị quân Nhật chớp thời cơ rảnh rỗi, hậu quả sẽ khôn lường.

Bầu không khí của bộ tư lệnh đột nhiên trở nên căng thẳng. Một thanh kiếm Damocles vô hình đã hiển nhiên treo trên đỉnh đầu, khiến người ta nơm nớp lo sợ không cách nào phòng bị.

Sau khi phái ra một số lượng lớn phân đội trinh sát và ban hành rất nhiều mệnh lệnh khẩn cấp, các chỉ huy đã trải qua một ngày một đêm khó khăn trong sự thấp thỏm bất an.

Ngày 28, một tin tức kinh thiên động địa truyền đến, toàn thể chỉ huy ngây như phỗng.

Thung lũng Nam Hào (Namhpakka) cách Lashio về phía bắc hai mươi km phát hiện chủ lực sư đoàn 56 quân Nhật.

Người Nhật đã hoàn thành một cách đắc thắng cuộc đại bôn tập nghìn dặm vòng ra phía bắc Miến Điện.

Tối ngày 28 tháng 4, Lashio thất thủ sau trận chiến kịch liệt.