“Đồng xu là viên ngọc làm cho vạn vật thêm phần rạng rỡ.”

“Tôi tài nào hiểu nổi dạo này người dân St. Launce’s bị làm sao nữa cơ chứ.”

“Ý bà là cách họ chào hỏi ấy hả?”

“Ừ, nào là chào hỏi, nào là bắt tay, mời mọc tôi vào nhà, rồi ân cần hỏi han ông đấy, John.”

Những lời này nằm trong một cuộc trò chuyện giữa John Smith và vợ vào một buổi tối thứ Bảy mùa xuân, sau khi Knight rời nước Anh không lâu. Stephen đã trở về Ấn Độ từ lâu; còn vợ chồng ông, với sự bền bỉ vốn có, đã dời khỏi dinh thự của Lãnh chúa Luxellian ở Endelstow để chuyển đến một ngôi nhà thoải mái bên vệ đường, cách St. Launce’s chừng một dặm, nơi John tự mở một bãi vật liệu đá và phiến đá nhỏ mang tên chính mình.

“Hồi chúng ta mới đến đây sáu tháng trước,” bà Smith tiếp lời, “dù tôi đã trả tiền mặt sòng phẳng ở cái thị trấn này bao nhiêu năm trời, thế mà mấy chủ tiệm hách dịch kia chỉ chịu nói chuyện qua quầy hàng. Nửa tiếng sau gặp lại trên phố, họ liền tỉnh bơ như chưa từng thấy mặt tôi.”

“Họ nhìn bà xuyên qua như nhìn tấm kính cửa sổ ấy hả?”

“Đúng vậy, mấy kẻ trơ tráo thì thế. Còn mấy kẻ điềm đạm, lạnh lùng thì liếc qua đỉnh đầu tôi, nhìn lệch sang một bên, qua vai tôi, chứ dứt khoát không thèm nhìn thẳng vào mắt tôi. Lũ người đạo đức giả, thùy mị thì quay mặt về hướng nam nếu tôi đi hướng đông, lẩn nhanh vào một con hẻm nếu tôi sắp đi ngang hàng với họ trên vỉa hè. Nào là gã bán sách trẻ tuổi chải chuốt cũng giở những trò y hệt; rồi mấy cô con gái ông hàng thịt; mấy gã thợ trẻ của tiệm đồ mộc. Ra vẻ thân thiết như hình với bóng khi bàn chuyện làm ăn khuất mắt ông; thế mà khi ra điều ta đây quý phái, xa rời mọi dấu vết buôn bán thì chẳng thèm đếm xỉa gì đến một bà già.”

“Đúng thế thật, Maria.”

“Chà, hôm nay thì khác hẳn. Tôi vừa ra đến chợ thì bà Joakes đã lao xồ đến chỗ tôi giữa thanh thiên bạch nhật mà rằng, ‘Ôi chao bà Smith quý mến, chắc bà mệt vì đi bộ lắm rồi! Vào đây uống chút trà đi! Tôi nài nỉ đấy; chúng ta quen biết nhau bao nhiêu năm nay cơ mà! Bà không nhớ có hồi tụi mình hay đi tìm lông cú cùng nhau trong đống phế tích lâu đài à?’ Chẳng biết đường nào mà lần, thế là tôi đành đáp lại người ta một cách lịch sự. Tôi còn chưa đi đến góc đường thì gã luật sư trẻ giàu có Sweet, kẻ chuyên diện đồ bách hóa sành điệu, đã hớt hơ hớt hải chạy theo sau. ‘Bà Smith,’ hắn bảo, ‘xin lỗi vì đã thất lễ, nhưng có một nhành gai bám vào vạt áo bà, thứ mà bà vướng phải từ vùng quê; cho phép tôi gỡ ra giùm bà nhé.’ Nếu ông tin tôi thì sự việc này diễn ra ngay trước Tòa thị chính đấy. Ý nghĩa của sự quan tâm đột ngột dành cho một bà già thế này là gì chứ?”

“Chịu thôi; trừ phi là họ đang hối hận.”

“Hối hận cái nỗi gì! Có kẻ ngốc nào như ông không hả, John? Xưa nay có ai cầm tiền đầy túi và còn năm mươi năm cuộc đời để sống mà lại đi hối hận cơ chứ?”

“Này, tôi cũng đang nghĩ thế này,” John nói, gạt phắt câu hỏi sang một bên như thể nó chẳng dính dáng gì, “rằng hôm nay tôi nhận được nhiều lòng tốt từ mọi người hơn bất cứ lúc nào kể từ khi chúng ta chuyển đến đây. Chà, lão Nghị viên Tope cất công đi ra giữa lòng đường nơi tôi đang đứng để bắt tay tôi cơ mà — lão ta làm thế đấy. Lúc ấy tôi đang mặc bộ đồ làm việc, nên cứ tưởng thế là lạ. À, cả cậu Werrington trẻ tuổi nữa.”

“Nó là ai thế?”

“Thì là cái gã ở phố Hill, chuyên buôn bán và chơi sáo, kèn, đàn vĩ cầm cùng mấy chiếc đàn pianô lớn ấy. Hắn ta đang nói chuyện với Egloskerry, gã độc thân nghèo rớt mồng tơi mà có tiền gửi ngân hàng ấy. Lúc ấy tôi đi ngang qua, chắc mẩm chẳng đời nào những kẻ ba hoa kiểu cách như thế lại thèm gật đầu chào một người ăn mặc bộ đồ làm việc như tôi——”

“Lúc nào ông cũng cứ thích xăm xăm xác xác vào thị trấn trong bộ đồ làm việc. Tôi có van xin ông thay đồ thế nào đi nữa cũng bằng thừa.”

“Dù sao đi nữa, lúc đó tôi đang mặc đồ làm việc. Werrington nhìn thấy tôi. ‘A, chào ông Smith! Buổi sáng tốt lành; thời tiết tuyệt vời cho việc xây dựng đấy chứ,’ hắn nói, giọng oang oang và thân thiện hệt như thể tôi vừa gặp hắn ở một thung lũng sâu hoắm nào đó, nơi hắn chẳng thể tìm được ai khác để trò chuyện. Lạ thật đấy: vì Werrington là một trong những kẻ cầm đầu đám thanh niên chơi bời lêu lổng cơ mà.”

Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa. Cánh cửa liền được chính bà Smith mở ra.

“Xin lỗi ông bà nhé, chắc chắn là thế rồi, bà Smith, nhưng thời tiết mùa xuân đẹp thế này làm chúng tôi chịu không thấu. Vâng, chúng tôi không thể ngồi yên trong nhà được nữa; thế là tôi liền khoác tay bà Trewen ngay khi tụi tôi uống xong tách trà, và thế là cả hai bước ra ngoài. Thấy mấy khóm hoa nghệ tây nhà bà nở rộ đẹp quá, chúng tôi mạo muội ghé vào. Chúng tôi xin phép đi dạo một vòng quanh vườn nhé, nếu bà không phiền.”

“Không phiền đâu ạ,” bà Smith đáp; thế là họ đi một vòng quanh khu vườn. Ngay khi bóng họ vừa khuất, bà liền đưa hai tay lên đầy kinh ngạc. “Chúa ban ơn phước cho chúng con!”

“Họ là ai thế?” chồng bà hỏi.

“Thực sự là ông Trewen, giám đốc ngân hàng, cùng vợ ông ta đấy.”

John Smith, tâm trí bấn loạn, bước ra ngoài cửa và nhìn qua cổng vườn để thu xếp lại suy nghĩ. Ông đứng chưa đầy hai phút thì nghe tiếng bánh xe lăn, một cỗ xe ngựa kéo theo đôi tuấn mã rầm rập chạy qua trên đường. Ngồi bên trong là một phu nhân có dáng vẻ đài các như một nữ công tước. Khi đến ngang cổng nhà Smith, bà quay đầu lại và lập tức ra lệnh cho người đánh xe dừng lại.

“A, ông Smith, tôi rất vui khi thấy ông trông khỏe mạnh thế này. Tôi không kìm được nên phải dừng lại một lát để chúc mừng ông và bà Smith vì hạnh phúc mà hai ông bà đang tận hưởng. Joseph, anh có thể cho xe chạy tiếp.”

Và cỗ xe lăn bánh về hướng St. Launce’s.

Bà Smith từ phía sau bụi nguyệt quế — nơi nãy giờ bà đứng ngẫm nghĩ — lao vút ra.

“Tôi vừa định ngả mũ chào bà ấy,” John nói; “hệt như cách tôi vẫn làm với phu nhân Luxellian tội nghiệp cách đây nhiều năm vậy.”

“Trời đất! Bà ta là ai thế?”

“Bà chủ quán rượu ấy — tên gì nhỉ? Bà... bà... ở quán Falcon.”

“Bà chủ quán rượu. Cái sự vụng về của nhà Smith các người! Ôi chao, sao ông KHÔNG gọi là bà chủ Khách sạn Falcon đi, đằng nào chúng ta cũng đang cố tỏ ra lịch sự mà. Người ta nực cười thật đấy, nhưng cũng phải công nhận đúng vai vế của họ chứ.”

Rất có thể bà Smith đang dần dà nguôi giận, dẫu cho bà không muốn thế, trước những hiện tượng vô cùng thân thiện này từ phía người dân St. Launce’s. Và công bằng mà nói, việc bà xuôi lòng như thế là điều hoàn toàn đáng mong đợi. Sự quan tâm mà những cư dân chưa từng trải của thị trấn này bày tỏ một cách kỳ quặc ấy lại mang tính chân thực theo cách riêng của nó, và có giá trị nội tại chẳng kém gì những nụ cười trau chuốt của những cộng đồng lớn hơn.

Đến lúc đó, vợ chồng ông Trewen đã đi dạo vườn xong và quay trở lại.

“Tôi sẽ hỏi thẳng họ cho ra ngô ra khoai,” John thì thầm với vợ. “Tôi sẽ nói thế này, ‘Chúng tôi cứ ngơ ngác như gà mắc tóc — ông bà thông cảm cho tôi mạn phép hỏi một câu nhé. Sao hôm nay tất cả mọi người lại đối xử thân thiện với chúng tôi thế nhỉ?’ Hả? Nghe thế có vẻ phải phép và hợp nhẽ đấy chứ?”

“Cấm được hé răng một lời! Chúa nhân từ ơi, bao giờ cái ông này mới chịu học lấy chút phép tắc đây!”

“Chắc hẳn đây phải là một giây phút kiêu hãnh khôn tả đối với ông bà, khi có được một người con trai nổi tiếng nhường nhường ấy,” viên giám đốc ngân hàng vừa bước tới vừa cất lời.

“A, chính là thằng Stephen — tôi biết ngay mà!” bà Smith đắc ý thầm nhủ với bản thân.

“Chúng tôi chưa rõ chi tiết cụ thể,” John nói.

“Chưa rõ ư!”

“Vâng.”

“Ô hay, chuyện đó loan truyền khắp thị trấn rồi còn gì. Ngài Thị trưởng đáng kính của chúng ta đã nhắc đến trong bài phát biểu tại bữa tiệc tối qua của Câu lạc bộ Mỗi-Người-Tự-Làm-Chủ-Chính-Mình đấy.”

“Thế còn chuyện của Stephen thì sao?” bà Smith giục giã.

“Thì là con trai ông bà đã được các phó tổng đốc, các hoàng thân người Parsi cùng đủ mọi nhân vật tai to mặt lớn ở Ấn Độ mở tiệc khoản đãi; thân thiết như hình với bóng với các bậc vương tôn công tử, và sắp sửa được giao trọng trách thiết kế một cung điện lớn, một nhà thờ lớn, cùng các bệnh viện, trường đại học, hội trường và công sự, theo sự đồng thuận chung của giới cầm quyền, cả Thiên Chúa giáo lẫn ngoại đạo.”

“Chuyện đó sớm muộn gì cũng đến với thằng bé thôi,” ông Smith điềm đạm đáp.

“Chuyện đó có đăng trên tờ Nhật báo St. Launce’s số ra hôm qua; và ngài Thị trưởng đáng kính của chúng ta khi chủ trì buổi tiệc tối qua đã khéo léo đưa vấn đề này vào bài phát biểu của mình một cách vô cùng tài tình.”

“Quả là ngài Thị trưởng đáng kính trên cương vị chủ tọa đã quá chu đáo rồi,” thân mẫu của Stephen thưa. “Tôi chỉ mong thằng bé có đủ khôn ngoan để giữ lấy những gì nó đang có; chứ còn đàn ông con trai ấy à, họ vốn là giống người khờ khạo. Sớm muộn gì cũng cóả đàn bà giăng bẫy bắt lấy nó cho mà xem.”

“Thôi nào ông bà Smith, trời cũng đã sẩm tối rồi, chúng tôi phải xin phép lui đây; và hãy ghi nhớ điều này, cứ mỗi thứ Bảy khi ông bà vào chợ, hãy cứ coi nhà chúng tôi như nhà mình. Lúc nào cũng có sẵn một tách trà cho ông bà, như ông bà vẫn biết từ mấy tháng nay rồi, dù có thể ông bà đã quên bẵng đi. Tôi là người ăn ngay nói thẳng, tôi nói sao là làm vậy đấy.”

Khi những vị khách đã ra về, mặt trời đã lặn, và những tia trăng bắt đầu hắt lên những bức tường ngôi nhà, John Smith cùng vợ ngồi xuống xem tờ báo mà họ vừa vội vã mua từ thị trấn về. Và sau khi đọc xong, họ bắt đầu bàn tính xem làm thế nào để thích ứng tốt nhất với những đòi hỏi xã hội mới đang đặt ra cho họ — mà theo ý bà Smith, điều này chỉ có thể giải quyết bằng cách sắm sửa đồ đạc mới và cơi nới lại nhà cửa.

“Và này John, hãy nhớ lấy một điều,” bà chốt lại câu chuyện. “Khi viết thư cho Stephen, tuyệt đối không bao giờ được nhắc đến cái tên Elfride Swancourt nữa. Chúng ta đã rời khỏi nơi đó rồi, và chẳng còn biết gì về cô ta ngoại trừ dăm ba lời đồn đại. Xem chừng nó đang dần dứt ra được khỏi cô ta, và tôi mừng vì điều đó lắm. Đó là quãng thời gian u ám đối với nó khi lần đầu tiên trót đem lòng ngắm nghía cô gái ấy. Gia đình đó chẳng đem lại điều gì tốt đẹp cho nó cả, từ đầu chí cuối; thế nên nếu họ muốn giữ cái dòng máu ấy lại cho riêng mình thì cứ việc. Tôi biết là nó vẫn nghĩ về cô ta, nhưng không còn đến mức tuyệt vọng nữa. Thế nên đừng cố tìm hiểu bất cứ điều gì về cô ta nữa, để chúng ta còn có cớ thoái thác mấy câu hỏi của nó. Có vậy cô ta mới dần phai nhạt khỏi tâm trí nó được.”

“Cứ thế đi vậy,” John đáp.