——Đó là một chú lừa tội nghiệp, vừa mới rẽ vào với đôi giỏ lớn trên lưng để thu lượm ít ngọn cải, lá bắp cải bố thí; chú đứng đó vẻ phân vân, hai chân trước ở bên trong ngưỡng cửa, còn hai chân sau thì hướng ra ngoài đường, dường như chẳng biết rõ mình có nên vào trong hay không.

Giờ thì, đây là loài vật mà (dù có vội vàng đến đâu) tôi cũng không nỡ lòng nào đánh đập——trên vẻ ngoài và dáng điệu của nó toát lên một vẻ chịu đựng kiên nhẫn đến lạ lùng, thứ đã biện hộ cho nó một cách mạnh mẽ đến nỗi luôn khiến tôi phải hạ vũ khí đầu hàng; đến mức mà tôi chẳng hề muốn nói lời nào nặng nề với nó: ngược lại, dù gặp nó ở đâu——trong thị trấn hay ngoài đồng quê——trong xe kéo hay dưới những chiếc giỏ thồ——dù đang được tự do hay bị xích xiềng——tôi luôn có đôi lời tử tế để nói với nó; và như câu chuyện này nối tiếp câu chuyện kia (nếu nó cũng nhàn rỗi như tôi)——tôi thường sa đà vào cuộc trò chuyện với nó; và chắc chắn trí tưởng tượng của tôi chẳng bao giờ bận rộn như lúc nó vẽ nên những lời hồi đáp từ những nét chạm khắc trên khuôn mặt nó——và khi những nét ấy không dẫn tôi đi đủ xa——tôi lại bay bổng từ trái tim mình sang trái tim nó, để xem một con lừa nghĩ gì——cũng như cách một con người suy nghĩ trong hoàn cảnh đó. Thực lòng mà nói, đây là tạo vật duy nhất trong tất cả các loài dưới cấp bậc của tôi mà tôi có thể làm được điều này: còn vẹt, quạ khoang, v.v.——tôi chẳng bao giờ trao đổi lấy một lời với chúng——cũng chẳng với loài khỉ, v.v. vì lý do tương tự; chúng hành động một cách máy móc, như cái cách những loài kia bắt chước, và cả hai đều khiến tôi câm lặng: thậm chí cả chó và mèo của tôi, dù tôi đều quý mến chúng——(và với con chó của tôi, nó sẽ nói nếu nó có thể)——nhưng bằng cách này hay cách khác, chẳng con nào sở hữu tài năng để đàm đạo——tôi chẳng thể tạo ra một cuộc đối thoại nào với chúng, ngoài những lời qua tiếng lại, kiểu như lời đề nghị, câu trả lời, và câu đáp trả, vốn đã kết thúc những cuộc trò chuyện giữa cha tôi và mẹ tôi, trên chiếc giường công lý của ông ấy——và một khi những lời đó đã thốt ra——thì cuộc đối thoại chấm dứt——

——Nhưng với một con lừa, tôi có thể trò chuyện mãi không thôi.

Nào, chú bạn trung thực! tôi nói,——khi thấy không thể nào lách qua giữa nó và cánh cổng——ngươi định vào trong, hay ra ngoài đây?

Con lừa quay đầu nhìn ngược lên phía con phố——

Chà——tôi đáp——chúng ta sẽ đợi người đánh xe của chú một lát:

——Nó quay đầu đầy suy tư, và nhìn buồn bã về phía ngược lại——

Ta hiểu chú lắm, tôi đáp——Nếu chú bước sai một bước trong vụ này, ông ta sẽ đánh chú nhừ tử đấy——Chà! một phút thì cũng chỉ là một phút, và nếu nó cứu được một sinh linh đồng loại khỏi bị đòn roi, thì chẳng có gì gọi là lãng phí cả.

Nó đang nhai cọng atiso khi cuộc đối thoại này diễn ra, và trong sự tranh đấu nhỏ nhặt của tự nhiên giữa cơn đói và vị nhạt nhẽo, nó đã nhả cọng ấy ra khỏi miệng đến nửa tá lần, rồi lại nhặt lên——Chúa giúp chú, Jack à! tôi nói, chú có một bữa sáng đắng ngắt quá—và cả một ngày làm việc đắng cay——và ta e rằng, cả những trận đòn roi đắng chát để đổi lấy thù lao——thật là—tất cả đều đắng ngắt đối với chú, dù cuộc đời đối với kẻ khác có ra sao chăng nữa.——Và giờ thì cái miệng của chú, nếu ta biết được sự thật, chắc hẳn cũng đắng như bồ hóng vậy——(vì nó đã bỏ cọng atiso đó ra) và có lẽ trên thế gian này chẳng có lấy một người bạn nào cho chú một chiếc bánh hạnh nhân đâu.——Nói đoạn, tôi rút ra một túi bánh, thứ mà tôi vừa mới mua, và đưa cho nó một chiếc——và ngay lúc này đây khi tôi đang kể lại, trái tim tôi nhói lên, rằng hành động ấy mang nhiều sự đùa vui trong ý nghĩ, muốn xem một con lừa sẽ ăn chiếc bánh hạnh nhân như thế nào——hơn là sự nhân từ khi trao cho nó, thứ lẽ ra phải là động lực chính trong hành động đó.

Khi con lừa đã ăn xong chiếc bánh hạnh nhân, tôi thúc nó đi vào——con vật đáng thương ấy đang mang nặng quá——chân nó dường như run lên bần bật——nó chần chừ lùi lại, và khi tôi kéo dây cương, nó đứt phựt trong tay tôi——nó nhìn lên mặt tôi đầy vẻ ưu tư——"Đừng quất tôi bằng cái này—nhưng nếu ông muốn, ông cứ việc"——Nếu ta làm thế, tôi nói, ta thề sẽ bị đày xuống địa ngục.

Từ ngữ đó mới chỉ được thốt ra một nửa, giống như bà bề trên tu viện Andoüillet——(vì thế mà chẳng có tội tình gì trong đó cả)——thì một người đi vào, giáng một cú đập sấm sét lên phần mông của con vật khốn khổ ấy, đặt dấu chấm hết cho buổi lễ.

Khốn kiếp!

tôi hét lên——nhưng từ cảm thán đó thật mập mờ——và, tôi nghĩ, đặt sai chỗ nữa—vì đầu một thanh liễu nhô ra từ lớp đan của chiếc giỏ thồ trên lưng lừa, đã mắc vào túi quần của tôi, khi nó lao vụt qua tôi, và xé toạc nó theo cái cách thảm hại nhất mà bạn có thể hình dung——khiến cho

Khốn kiếp! theo ý tôi, lẽ ra phải đặt ở đây——nhưng điều này tôi xin để cho

Những

NHÀ PHÊ BÌNH

CỦA

CÁI QUẦN CỦA TÔI,

thứ mà tôi đã mang theo cùng mình vì mục đích đó.