Một nữ nhà văn từng nói trong một bài viết rằng: Suốt cuộc đời bà luôn mang mặc cảm "Nàng tiên cá". Cách nói này của bà từng khiến một số độc giả tìm đọc truyện cổ tích "Nàng tiên cá" của Andersen để hiểu xem rốt cuộc trong câu chuyện ấy ẩn chứa một mối bận lòng sâu kín nào.

"Nàng tiên cá" rốt cuộc là một dạng phức cảm tâm lý như thế nào, và vì sao bà lại hình thành nên phức cảm ấy? Về điểm này, chúng ta không thấy bất kỳ lời trần thuật nào từ chính bản thân bà. Có lẽ bà đã sớm nhìn thấu ngọn ngành nguồn cơn, hoặc giả đến nay bà cũng chẳng hề hay biết. Bà có thể sẽ quy nguyên nhân về câu chuyện cổ tích đã đọc thời thơ ấu, từ khoảnh khắc ấy, phức cảm "Nàng tiên cá" đã trở thành một hạt mầm bám rễ sâu thẳm trong tâm can. Thế nhưng, rốt cuộc điều gì đã ẩn tàng trong câu chuyện tươi đẹp kia, vì sao nó lại có thể nuôi dưỡng một mối vướng bận hệ trọng đến mức chi phối cả đời một người phụ nữ trưởng thành?

Một con người nếu không hay biết cuộc đời mình đang xoay vần trong mê muội dưới sự chi phối của mối bận lòng nào, thì không nghi ngờ gì nữa, đó là điều vô cùng đáng thương. Thế nhưng, dẫu bạn có biết về mối vướng bận ấy mà không thấu tỏ căn nguyên, thì vẫn còn lại một nửa chìm trong bóng tối.

Xuyên qua bức màn tâm linh của loài người, chúng ta nhận thấy rằng, rất nhiều người trên thế gian này, thậm chí nói một cách tuyệt đối là mỗi một người, đều đang sống theo một phương thức vô cùng đặc thù và riêng biệt. Cách sống đặc thù, riêng biệt ấy trong mắt người khác có thể là vô lý hết sức, nhưng với chính họ lại là điều đương nhiên, không gợn một chút hoài nghi.

Dùng một câu cách ngôn để nói: Mỗi người có một cách sống riêng. Chỉ là cái lý lẽ ẩn giấu bên trong thường vừa không được người khác thấu hiểu, lại vừa chẳng được bản thân tự giác nhận ra.

Có những nữ nhà văn bắt đầu viết lách từ thời trẻ, sáng tác nên hàng loạt câu chuyện tình ái, mà xuyên suốt trong đó luôn là giấc mộng thiếu nữ. Giá trị nghệ thuật của những tác phẩm dạng này không thuộc phạm vi bàn luận của cuốn sách, chúng tôi chỉ muốn tiến hành một chút khám phá đối với nhân cách nhà văn được bộc lộ qua hiện tượng văn học ấy. Nếu một nữ nhà văn cả đời say mê miêu tả giấc mộng thiếu nữ, thì chỉ có thể nói rằng điều đó bắt nguồn từ những nguyên nhân tâm lý sâu xa.

Trên cõi đời này, phụ nữ cũng như đàn ông, đều có cách sống đặc thù, riêng biệt của riêng mình. Người đó sống thế này, hay sống thế kia, thảy đều có cội nguồn gốc rễ.

Trong giới văn đàn, chúng ta chứng kiến không chỉ một nữ nhà văn mang khuynh hướng ấy. Trong số họ có người còn viết nên những bộ tiểu thuyết xã hội xem chừng khá hoành tráng, kỳ vĩ. Thế nhưng, dẫu là trong thể loại tác phẩm như vậy, toàn bộ cảm xúc và nỗi sầu muộn nhân sinh của tiểu thuyết vẫn biểu lộ một khuynh hướng cơ bản: Tác giả đang sắm vai một người phụ nữ bé nhỏ cần được chở che, yêu chiều.

Không chỉ là các nhà văn, giữa những con người bình thường, chúng ta cũng thường xuyên phát hiện ra rằng, có khá nhiều phụ nữ sau khi bước vào tuổi trung niên, thậm chí lớn tuổi hơn nữa, vẫn không hề phai nhạt giấc mộng thiếu nữ, lúc nào cũng đắm chìm trong vai diễn người phụ nữ bé bỏng.

Truy xét đến cùng, tất cả đều có những nguồn cơn tương tự nhau.

Tất nhiên, mỗi người phụ nữ lại mỗi khác.

Có người phụ nữ ngay từ khi còn là bé gái đã để lộ thiên tính của một người mẹ nhỏ. Khi trưởng thành, nàng càng thể hiện rõ vai trò của một người đàn bà lớn. Không chỉ bộc lộ đầy đủ nhân cách người mẹ trước con cái, mà đối với chồng, với anh chị em, thậm chí với mọi người cùng trang lứa, nàng đều thể hiện vai diễn một người phụ nữ lớn mang đậm sắc thái mẫu tính. Thậm chí khi quan tâm, chăm sóc cho cha mẹ bề trên của mình, nàng cũng toát lên nhân cách của một người đàn bà lớn mang đậm tình mẫu tử. Họ không hẳn là hoàn toàn không có nhu cầu hay thiên tính làm người phụ nữ bé nhỏ, thế nhưng trên tổng thể đường đời, họ xuất hiện với vai diễn người phụ nữ lớn lao, mang thiên chức người mẹ.

Tìm hiểu tiến trình cuộc đời của những phụ nữ này, ta vẫn nhận thấy rằng họ cũng có những nguyên nhân hình thành về mặt tâm lý.

Sự khác biệt về nhân cách giữa người phụ nữ này với người phụ nữ khác muôn hình vạn trạng──

Có người thích đóng vai nữ cường nhân, muốn một mình tung hoành thiên hạ, thậm chí tranh tài cao thấp với nam giới; có người lại dịu dàng như nước, cam tâm tình nguyện làm nội trợ trong gia đình, làm một người vợ hiền dâu thảo, người mẹ mẫu mực, và tìm thấy nguồn hạnh phúc bất tận từ công việc đó.

Có người cả đời gửi gắm tình yêu nơi một người đàn ông, đối đãi với mối tình này như một đức tin, tìm thấy sự viên mãn của đời người trong sự dâng hiến thủy chung son sắt; có người lại coi việc không ngừng săn đón người khác giới là thành tựu nhân sinh, lấy đó làm những viên gạch vàng lát nên bậc thang vươn tới đỉnh cao rực rỡ của cuộc đời.

Có người từ thời thiếu nữ đã chuyển hóa mặc cảm yêu cha thành mặc cảm yêu thầy, cả đời luôn tìm kiếm những người thầy, người bảo bọc nam giới, đặc biệt say mê những người đàn ông lớn tuổi trạc tuổi cha mình; có người lại từ nhỏ đã căm hận cha, thậm chí thù địch với tất cả đàn ông cùng độ tuổi với cha.

Chúng ta cũng nhận thấy rằng, đàn ông cũng giống như phụ nữ, trên muôn vàn định hướng và khía cạnh của cuộc đời, đều bộc lộ những nét khác biệt rõ rệt──

Có người đàn ông sau khi trưởng thành bộc lộ đầy đủ nhân cách của một trang nam tử đại trượng phu, một người cha, dùng nhân cách ấy để đối đãi với toàn bộ các mối quan hệ nhân gian và thế giới; có người dường như chưa từng lớn, luôn dùng vai diễn của một cậu bé con để đối diện với vạn vật xung quanh.

Có người đàn ông đặc biệt thích những phụ nữ bé nhỏ, thích đối phương đóng vai người con gái; có người lại cả đời yêu thích những người phụ nữ lớn lao, thích những người phụ nữ có thể sắm vai người mẹ cả về mặt tuổi tác lẫn tính cách.

Có người đàn ông tràn đầy niềm tin cậy và yêu thương đối với phụ nữ; lại có người tràn đầy lòng cảnh giác và sự thù địch với họ.

Có người đàn ông dường như sinh ra đã mang tính phản nghịch; có người lại hoàn toàn ngược lại, tỏ ra vô cùng phục tùng.

Có người dường như bẩm sinh đã mang tố chất thủ lĩnh, giỏi quy tụ đám đông, như cá gặp nước; lại có người dường như trời sinh đã cô độc, nhút nhát, bước đi lủi thủi một mình.

Có người đàn ông sắc sảo lộ liễu, thích làm trò để lấy lòng công chúng, việc gì cũng ham tranh giành vị trí thứ nhất, cả đời sống trong khát vọng tiến thủ ngút trời; có người dường như bẩm sinh không màng thế sự, lùi bước cố thủ, chỉ muốn đóng vai người ngồi dưới gốc cây to để hưởng bóng mát.

Có người dường như sinh ra đã mang tâm tình tôn giáo sâu sắc, có tinh thần tự kiểm điểm và sám hối; có người lại dường như chưa từng có nhu cầu tôn giáo, chẳng biết sám hối là gì, cứ làm theo ý mình, chỉ cốt trục lợi, dẫu sau khi ta chết nước lũ có ngập trời cũng mặc.

Có người đàn ông cả đời thận trọng, tiết kiệm, trong sự nhọc nhằn lấy khổ làm vui mà tích lũy uy tín, nhân duyên, quan hệ xã hội, sự thanh thản nơi lương tâm khi hành thiện và tiền bạc cho mình; có người lại phóng túng ngang tàng, trong cuộc sống hưởng lạc nhất thời mà thấu chi tất cả những gì có thể thấu chi.

Vô số khía cạnh, mở ra vô vàn những nỗi khác biệt.