Oedipus là vị anh hùng truyền thuyết của vùng Thebes nước Hy Lạp. Những thần thoại truyền thuyết liên quan đến Oedipus từng được Sophocles cải biên thành kiệt tác bi kịch "Vua Oedipus" vào thế kỷ thứ V trước Công nguyên. Trong văn học thời cận đại, hình tượng Oedipus cũng từng mang lại nguồn cảm hứng sáng tác cho Corneille, Voltaire, Shelley, Pushkin...

Đây là một câu chuyện thần thoại có sức hút nghệ thuật mạnh mẽ. Nhờ có những phân tích tâm thần học của Freud và việc ông đưa ra cái gọi là "Phức cảm Oedipus (Oedipus complex)", câu chuyện này càng trở nên phổ biến rộng rãi hơn trong thời hiện đại.

Thần thoại về Oedipus

Tương truyền Oedipus là con trai của Vua Laius vùng Thebes và Vương hậu Jocasta. Vua Laius nghe lời tiên đoán rằng bản thân sẽ chết trong tay con đẻ, vì vậy khi Oedipus vừa ra đời, ông đã đâm thủng hai bàn chân cậu (cái tên Oedipus có nghĩa là "chân sưng"), đồng thời hạ lệnh cho một tên nô lệ đem Oedipus quăng đi cho thú dữ ăn thịt. Tên nô lệ này tội nghiệp đứa trẻ nên đã đem giao cậu cho gã chăn cừu của Vua Polybus vùng Corinth. Về sau, cậu lại được Polybus nhận làm con nuôi. Oedipus dần dần khôn lớn, chưa từng nghi ngờ việc Vua Polybus chính là cha đẻ của mình. Khi Oedipus trưởng thành, cậu nhận được lời tiên tri từ đền Delphi: Cậu sẽ giết cha và lấy mẹ. Kinh sợ trước lời phán của thần linh, cậu quyết định vĩnh viễn rời xa Vua Polybus và Vương hậu Merope. Trong cuộc phiêu bạt lang thang, cậu đến một ngã tư đường và gặp Vua Laius của Thebes, trong một cuộc xung đột, cậu đã giết chết vị vua này. Ngoại trừ một người hầu của vua trốn thoát, những người còn lại đều bị giết sạch. Phần đầu của lời tiên tri đã ứng nghiệm như thế: Cậu đã trở thành kẻ sát nhân giết cha.

Trên đường đến Thebes, cậu gặp quái vật Sphinx. Sphinx án ngữ tại ngã tư đường dẫn vào thành Thebes, bắt người qua đường đoán một câu đố: "Thứ gì buổi sáng đi bằng bốn chân, buổi trưa đi bằng hai chân, buổi tối đi bằng ba chân?". Ai không đoán được sẽ bị nó ăn thịt. Sau khi Oedipus đoán ra câu đố này, quái vật Sphinx lập tức gieo mình xuống vực sâu, con đường dẫn đến Thebes từ đó trở lại bình yên. Người dân Thebes vô cùng biết ơn, đã bầu vị cứu tinh này làm tân quốc vương, đồng thời gán người vợ quả phụ Jocasta của cựu quốc vương Laius làm vợ cậu. Họ đã sinh được hai người con trai và hai người con gái.

Sau khi Oedipus làm một vị vua trị quốc có phương vài năm, vùng Thebes xảy ra nạn đói và dịch bệnh. Đền Delphi tiên đoán rằng, chỉ khi trục xuất kẻ thủ ác đã giết cựu quốc vương Laius thì tai họa mới có thể tiêu trừ. Oedipus lo cho dân cho nước, dốc toàn lực truy bắt tội phạm. Cuối cùng, ông tìm thấy người hầu già duy nhất thoát nạn của cựu quốc vương, mới biết kẻ thủ ác giết cựu quốc vương Thebes lại chính là bản thân mình. Nhân chứng của vụ án mạng lại chính là tên nô lệ năm xưa từng đem Oedipus thời thơ ấu giao cho gã chăn cừu của Vua Polybus. Oedipus kinh hãi muôn phần, lời tiên tri điềm xấu đã ứng nghiệm toàn bộ: Ông không những giết cha mà còn lấy mẹ.

Oedipus tự chọc mù đôi mắt mình, còn người mẹ Jocasta thì tự sát thân vong. Về phần đời còn lại của ông, xơ xác mỗi người một ý. Thần thoại cổ xưa nhất nói rằng, Oedipus mù hai mắt sống trọn phần đời còn lại ở Thebes. Thần thoại về sau lại nói ông bị các con trai trục xuất, khi rời khỏi Thebes, ông từng nguyền rủa các con trai, và lời nguyền của người cha rốt cuộc đã trở thành nguyên nhân khiến anh em bất hòa và dẫn đến cái chết.

Về thần thoại này, điều có thể giải thích thêm một cách đơn giản là, ở nhiều dân tộc đều từng lưu truyền rộng rãi truyền thuyết về một đứa trẻ mang lại điềm không may, thần thoại Oedipus là một dạng truyền thuyết như vậy. Cấm cha mẹ kết hôn với con cái khởi nguồn từ thời xa xưa, việc Oedipus chịu trừng phạt chính là sự phản ánh về mặt này. Oedipus có thể là một vị thần từ thời trước thời kỳ Hy Lạp. Miền Nam và miền Trung Hy Lạp vẫn còn lưu giữ những di tích thờ phụng ông từ thời Cổ điển. (Tham khảo "Từ điển Thần thoại", do M. H. Botvinnik và những người khác thuộc Liên Xô cũ biên soạn, Thương Vụ Ấn Thư Quán xuất bản bản tiếng Trung năm 1985)

Thần thoại về Oedipus cũng như bi kịch cải biên từ đó, trước thời Freud, vốn được bày ra trước mắt thế gian giống như những câu chuyện thần thoại và kịch nghệ thông thường. Chỉ khi được Freud phân tích, nhân loại mới có một sự hiểu biết mới mẻ như bừng tỉnh ngộ đối với câu chuyện này.

Freud từng phân tích câu chuyện Oedipus trong cuốn "Giải mã giấc mơ". Ông chỉ ra rằng, sở dĩ vở bi kịch "Vua Oedipus" của Sophocles có sức chấn động mạnh mẽ như nhau đối với cả người xưa lẫn người nay, không phải ở chỗ nó hé lộ sự xung đột bi kịch giữa số mệnh đại diện cho ý chí của thần linh và ý chí cá nhân, bởi lẽ các loại bi kịch khác miêu tả sự xung đột giữa số mệnh và ý chí cá nhân đều không tạo ra sức mạnh chấn động tâm hồn như "Vua Oedipus". Ông cho rằng, sức chấn động của vở bi kịch này là do nó đã chạm đến một phức cảm tâm lý sâu sắc mà mỗi thành viên trong xã hội loài người đều có, đó chính là "phức cảm yêu mẹ ghét cha" của người con trai, hay nói một cách gay gắt hơn là "phức cảm giết cha lấy mẹ". Freud gọi phức cảm này là "Phức cảm Oedipus". Điều này đã trở thành một khái niệm chung trong ngành tâm thần phân tích trên toàn thế giới.

Trong nghiên cứu của mình, Freud phát hiện ra rằng phức cảm Oedipus xuất hiện ở trẻ em từ ba đến năm tuổi. Bé trai ở độ tuổi này đều từng có ước mơ "giết cha lấy mẹ" bằng cách này hay cách khác, nó trở thành một phức cảm ẩn sâu trong tiềm thức của trẻ. Tương tự, bé gái ở độ tuổi này lại "yêu cha ghét mẹ", có nguyện vọng bản năng yêu cha ghét mẹ, Freud gọi đó là "Phức cảm Electra (Electra complex)", tên gọi này bắt nguồn từ nhân vật Electra trong thần thoại Hy Lạp, người đã tham gia vào việc giết chết mẹ đẻ của mình.

Freud cho rằng, phức cảm Oedipus (cũng như phức cảm Electra) ở trẻ từ ba đến năm tuổi thường kết thúc khi trẻ đồng nhất hóa với phụ huynh cùng giới và kìm nén bản năng tình dục của mình. Nếu quan hệ với cha mẹ tương đối thân thiết, không mang lại tổn thương tinh thần, đồng thời thái độ của cha mẹ vừa không kìm nén quá mức lại không kích thích quá mức, thì giai đoạn này sẽ trôi qua một cách thuận lợi. Nhưng nếu tồn tại tổn thương tinh thần, thì sẽ xảy ra "chứng loạn thần kinh trẻ em", khi trưởng thành còn xuất hiện phản ứng tương tự. Freud cho rằng, "siêu tôi" là một yếu tố đạo đức chi phối tâm lý người trưởng thành có ý thức, cũng khởi nguồn từ quá trình vượt qua phức cảm Oedipus. Phản ứng chống lại phức cảm Oedipus là thành tựu xã hội quan trọng nhất của tâm lý loài người.

Căn cứ theo lý thuyết của Freud, chúng ta thấy rõ rằng, sở dĩ câu chuyện Oedipus có sức mạnh nghệ thuật động chạm đến lòng người là vì nó đã chạm vào phức cảm tiềm ẩn trong ký ức sâu thẳm thời thơ ấu của mỗi người. Trải nghiệm vô tình "giết cha lấy mẹ" của Oedipus đã thỏa mãn nguyện vọng "giết cha lấy mẹ" trong sâu thẳm tâm hồn con người một cách kín đáo. Còn việc Oedipus cuối cùng tự chọc mù đôi mắt để tự trừng phạt lại thể hiện cảm giác tội lỗi và sự sám hối của nhân loại đối với phức cảm Oedipus. Bản thân sự tự trừng phạt và sám hối này đã thể hiện nỗ lực của văn minh nhân loại trong việc chống lại và khắc phục phức cảm Oedipus.

Phát hiện của Freud về phức cảm Oedipus là điều chưa từng có. Mặc dù các nhà tâm thần phân tích về sau cũng như các nhà tâm lý học thuộc các trường phái khác từng chỉ ra rằng sự miêu tả của Freud không hoàn toàn chính xác, vẫn còn hạn chế ở một số khía cạnh, nhưng điều đó không thể làm mờ đi ánh sáng từ phát hiện vĩ đại này của Freud.

Việc phát hiện ra phức cảm Oedipus là một thành quả trọng đại trong quá trình nhân loại tự khám phá bản thân. Câu đố mà quái vật Sphinx án ngữ ở ngã tư đường dẫn đến vương quốc Thebes đưa ra chính là ẩn dụ cho việc nhân loại bắt buộc phải nhận thức chính mình: Thứ gì buổi sáng đi bằng bốn chân? Là buổi sáng của cuộc đời, tức giai đoạn thơ ấu dùng cả tay lẫn chân bò bằng bốn chi; tương tự, buổi trưa của cuộc đời tức giai đoạn trưởng thành đi bằng hai chân; cuối cùng, đến buổi tối của cuộc đời tức tuổi già chống thêm gậy, đi bằng ba chân. Khi người đời không thể trả lời được câu đố của Sphinx thì chỉ đành bị quái vật ăn thịt, bởi lẽ người thiếu nhận thức về bản thân thì không thể có được quyền sinh tồn; một khi nhân loại đã nhận thức được chính mình, quái vật nuốt chửng chúng ta sẽ lập tức gieo mình xuống vực sâu, con đường dẫn đến vương quốc tự do mới có thể mở ra.

Hiện nay, chúng ta không chỉ phải nắm chắc phát hiện của Freud mà còn phải từ đây xuất phát, khắc phục những hạn chế của Freud để đưa ra những phát hiện sâu sắc hơn. Chúng ta phải trong sự phân tích đối với thần thoại Oedipus, trong sự quan sát đối với trải nghiệm của bản thân và những gì tai nghe mắt thấy, phát hiện một cách thấu đáo hơn biểu hiện của phức cảm Oedipus trong xã hội loài người.

Là mầm sống mới nhú, có thể khẳng định rằng, một người trong thời kỳ bào thai đã bắt đầu hình thành giới tính một cách dần dần, đây là điều đã được sinh lý học hiện đại chứng minh một cách dễ dàng. Mầm sống từ thời điểm này đã có những đặc trưng giới tính ban đầu về mặt sinh lý. Sau đó đứa trẻ ra đời, thể hiện giới tính nam hay nữ của mình dưới một hình thức hoàn chỉnh đã định hình hoàn toàn và thông thường là không thể đảo ngược.

Xét về sinh lý, cậu (cô) ấy xuất hiện trên thế giới với một giới tính xác định. Nếu cậu có cơ quan sinh dục nam nhô lên như chim sẻ, cậu sẽ được xem là một bé trai, được cha mẹ đẻ cùng toàn bộ môi trường xung quanh công nhận. Sự công nhận rõ ràng về giới tính này sẽ mang lại một tập hợp các thái độ liên quan.

Khi cha mẹ và tất cả môi trường liên quan xem cậu là một bé trai, toàn bộ hệ thống thái độ của họ ngay từ ngày đầu tiên đứa trẻ ra đời đã trao cho cậu một môi trường tâm lý nhất định. Lúc này, giới tính của cậu không chỉ mang đặc trưng sinh lý mà còn mang ý nghĩa tâm lý. Cậu ngay từ khoảnh khắc đầu tiên sinh ra đã được đối xử như một bé trai. Tất cả ánh mắt, tất cả sự vuốt ve, tất cả tiếng cười đùa, tất cả sự chăm sóc, cũng như tất cả lời nói bên cạnh cậu, đều khắc ghi một dấu ấn tâm lý bé trai lên sinh mệnh non nớt của cậu.

Đứa trẻ trưởng thành trong một nền văn hóa phân định rõ rệt về giới tính. Đứa trẻ sơ sinh lớn lên từng ngày, cậu trong môi trường liên quan đến cha mẹ đẻ ngày càng có giới tính rõ ràng. Khi môi trường xã hội ngày càng đối xử với cậu như một bé trai, sự nuôi dưỡng tâm lý mang đặc trưng giới tính này cùng với sự nuôi dưỡng sinh lý đồng thời tạo nên sự trưởng thành của bé trai. Bé trai phát triển đồng thời cả về hai mặt sinh lý tình dục và tâm lý tình dục. Ý thức tình dục của cậu ngày càng rõ rệt, khi một hai tuổi đã có nhiều biểu hiện phân minh. Đến khi ba đến năm tuổi, chúng ta liền nhìn thấy phức cảm Oedipus điển hình. Trong thế giới của cậu, chủ yếu chỉ có một người khát giới, đó là mẹ; chủ yếu chỉ có một người cùng giới, đó là cha. Ý thức tình dục của cậu thể hiện một cách rất tập trung là yêu mẹ ghét cha.

Khi nhân loại chưa nhận được lời cảnh báo của Freud, khi quần chúng xã hội thông thường thiếu kiến thức tâm lý học phổ thông, tất cả những điều này không chỉ bản thân bé trai không tự giác mà cha mẹ cùng những người trưởng thành xung quanh cậu cũng ngu mờ. Khi một bé trai trong lúc chơi đùa giơ súng đồ chơi lên, hò ầm lên "bắn chết bố", người lớn xung quanh cùng với chính người cha đều sẽ cười ha hả, lấy làm thích thú. Khi người trưởng thành hỏi đùa bé trai "cháu lớn lên lấy ai nào?", bé trai thốt ra "lấy mẹ", lại thu hút tiếng cười lớn vui vẻ của người lớn bao gồm cả cha mẹ cậu. Cảnh tượng nhỏ xảy ra ở hàng ngàn hàng vạn gia đình này đã lộ ra phức cảm yêu mẹ ghét cha của bé trai một cách ngây thơ vô tội nhưng lại vô cùng xác thực.

Ở độ tuổi đó của trẻ em, sự yêu mẹ ghét cha này thậm chí có thể biến thành tưởng tượng lấy mẹ giết cha ngây ngô và ngốc nghếch, hiện tượng này từng được các nhà tâm lý học như Freud nhiều lần phát hiện trong các ca bệnh tâm thần. Phức cảm Oedipus của bé trai ở giai đoạn này biểu hiện vô cùng mạnh mẽ, đặc biệt là một số môi trường gia đình nhất định sẽ càng làm cho phức cảm này sinh sôi lớn mạnh.

Nếu không phải bé trai mà là bé gái, phức cảm Oedipus liền biến thành phức cảm Electra. Ngoại trừ những trường hợp tương đối đặc biệt, hầu như không có ngoại lệ. Nhìn nhận thẳng vào thực tế này là mắt xích cần thiết để nhận thức bản thân, là trí tuệ bắt buộc phải có để nhân loại chiến thắng quái vật Sphinx.

Phức cảm Oedipus ở một độ tuổi nhất định của trẻ em có thể nói là phức cảm có lực lượng mạnh nhất, nó khống chế sinh mệnh nhỏ bé này. Cũng chính từ giai đoạn này bắt đầu, văn hóa nhân loại thực thi quy phạm đối với cậu, khiến cậu bắt đầu một quá trình dài lâu chống lại và khắc phục phức cảm Oedipus của bản thân.

Quá trình này ban đầu có thể bắt đầu từ việc ý thức được sự xấu hổ của việc yêu mẹ. Khi mẹ không còn tắm chung với cậu nữa, khi mẹ không còn ôm cậu ngủ cùng giường nữa, cậu lờ mờ ý thức được ranh giới mà những thay đổi này vạch ra. Có lẽ ngày qua mẹ còn dẫn cậu vào phòng tắm nữ cùng tắm, mà hôm nay sự tận hưởng này đã bị tước đoạt, cậu chỉ có thể không tình nguyện đi theo cha vào phòng tắm nam; có lẽ tối qua cậu còn ngủ trong lòng mẹ, hôm nay cậu đã bắt buộc phải quen với việc tự nằm trên chiếc giường nhỏ của mình. Ảnh hưởng sâu sắc của sự thay đổi này đối với tâm lý một bé trai có thể nói như chớp giật sấm rền. Dưới một loạt ảnh hưởng văn hóa "con lớn tránh mẹ", cho dù cậu có lưu luyến cảnh tượng cùng tắm cùng ngủ với mẹ đến thế nào đi nữa thì những ngày tháng đó cũng một đi không trở lại. Từng ngày một, cậu trong quy phạm của văn hóa nhân loại đã biết được sự không phải đạo và xấu hổ trong mưu đồ của mình.

Cậu cũng dần dần ý thức được ý nghĩa thực sự trong mối quan hệ giữa cha và mẹ, cũng ý thức được mối quan hệ ngủ chung giường của cha mẹ. Giường của cha mẹ là nơi cậu không nên dòm ngó và với tới, một bé trai ngày càng lớn lên phải quen với việc tự ngủ trên chiếc giường nhỏ của mình. Lúc này, cậu thường dùng một ánh mắt cực kỳ phức tạp xoay quanh và ngắm nghía chiếc giường ngủ của cha mẹ: Một mặt, cậu có thể ở sâu trong tâm hồn thù địch người cha đã chia rẽ cậu và mẹ; mặt khác, cậu biết đây là trật tự mà bản thân buộc phải chấp nhận.

Dưới sự quy phạm đúng đắn của cha mẹ, bé trai dần dần thích nghi với thực tế bản thân lớn lên từng ngày. Cậu cũng không chỉ nhìn thấy mối quan hệ xác định giữa cha mẹ mà còn nhìn thấy mối quan hệ vợ chồng một nam một nữ trên toàn thế giới. Cậu bắt đầu từng bước hiểu ra, cậu đang từng bước hiểu được ý nghĩa của việc nam nữ kết hôn.

Khi bán kính hoạt động của cậu dần dần mở rộng, cậu liền trong sự giao tiếp với các bé gái cùng tuổi từng chút một ý thức được vai trò bé trai hoàn chỉnh hơn của mình. Hiện tại, cậu không chỉ là bé trai trước mặt mẹ mà còn là bé trai trước mặt các bé gái. Các loại trò chơi đóng vai gia đình, các loại chuyện cổ tích xinh đẹp, những lời đùa giỡn của người lớn về mối quan hệ giữa cậu và bé gái, đều khiến cậu mơ mộng và đoán mò một cách lờ mờ về mối quan hệ giữa cậu và những bé gái này trong tương lai. Chính trong sự tiếp xúc với các bé gái cùng tuổi, cậu từng bước hình thành nên ý thức tự giác nam giới thực sự.

Như vậy, cậu có được sự đồng nhất nhất định đối với người cha. Cậu bắt đầu lấy cha làm tấm gương. Bởi vì cậu phải đối mặt với các bé gái cùng tuổi, cậu phải đối mặt với thế giới, cậu phải đóng vai một người đàn ông, lúc này, người cha cao lớn chính là tấm gương đầu tiên trong cuộc đời cậu. Sự đồng nhất và bắt chước đối với người cha là sự trưởng thành tâm lý đặc biệt quan trọng của bé trai ở giai đoạn trẻ em.

Nếu người cha của cậu mạnh mẽ và nhân từ, sự trưởng thành này sẽ thuận lợi. Nếu người cha của cậu bất tài lại hung dữ, sự trưởng thành tự nhiên sẽ tương đối khó khăn. Bé trai ở giai đoạn phát triển này, mẹ vẫn là đối tượng cậu yêu thương nhất, thế nhưng sự yêu thương này sẽ từng bước bị kìm nén lại, trở thành một nguồn suối ấm áp tin cậy nhiều hơn. Còn hình tượng người cha trong tâm trí cậu thì lại phức tạp: Dưới sự quy phạm của văn hóa nhân loại, cậu dần dần chế ngự sự thù địch đối với người cha xuống, biến thành một loại tiềm thức ngày càng không tự giác, đồng thời lại nảy sinh sự sùng bái ngày càng nhiều đối với người cha. Uy quyền của người cha là sự tồn tại to lớn không thể coi thường nhất, đứng sừng sững cao cao như tượng thần, trở thành biểu tượng của trật tự bắt buộc phải tuân theo. Sự sùng bái này tự nhiên chứa đựng sự kính sợ, chính sự kính sợ này có thể trở thành cơ sở tâm lý dẫn một người đến với niềm tin tôn giáo.

Sau năm tuổi, bán kính hoạt động của đứa trẻ dần vượt ra khỏi gia đình, tỷ trọng của cha mẹ trong cuộc sống của cậu giảm xuống. Đặc biệt là khi cậu đeo cặp sách đi đến trường học, mối quan hệ với cha mẹ càng thêm lỏng lẻo, cậu có cuộc sống xã hội riêng độc lập. Cậu không chỉ phải giao tiếp với bé trai bé gái cùng tuổi mà còn phải giao tiếp với những đứa trẻ ở các độ tuổi khác nhau. Lúc này, việc cậu vượt qua hơn nữa phức cảm Oedipus đã có điều kiện đầy đủ hơn. Nếu cuộc sống gia đình, cuộc sống nhà trường, cuộc sống xã hội mà cậu trải qua đều bình thường, vậy thì bé trai này sẽ dần dần chấp nhận trật tự, có thể đối xử đúng đắn với cha mẹ, đối xử đúng đắn với người cùng giới và khát giới ở các độ tuổi khác nhau. Trong nhiều lúc, chúng ta thường không nhìn thấy phức cảm yêu mẹ ghét cha mà cậu từng có, nhìn thấy là thái độ hòa thuận của cậu đối với cha mẹ hòa thuận.

Trong một gia đình cha nghiêm mẹ từ thông thường, đã trưởng thành nên một người con trai bình thường thuận ứng với thể chế gia đình này.

Sau mười bảy mười tám tuổi, người con trai dần trưởng thành. Lúc này, mối quan hệ giữa cậu và cha mẹ lại bắt đầu một sự thay đổi có ý nghĩa quan trọng. Đối với cha vẫn tôn trọng như cũ, thế nhưng cậu có thể có nhiều sự bàn bạc và giữ lại ý kiến hơn đối với chỉ thị của cha. Còn sự thay đổi rõ rệt thực sự là thái độ đối với mẹ. Trong vô tì vết, cậu trở nên thường xuyên chỉ bảo mẹ hơn. Bởi vì kiến thức của cậu, lại bởi vì chủ kiến của cậu, khiến cậu ngày càng nhiều lần phát ra âm thanh huấn thị mẹ. Người mẹ lúc này thường tỏ ra sẵn lòng chấp nhận sự dạy bảo của con trai, đồng thời cảm thấy hạnh phúc vì sự bảo vệ và chi phối đến từ thế giới nam giới này.

Vai trò nam giới của người con trai ngày càng thành thục, cậu ít nhiều xem mẹ như người phụ nữ cùng tuổi, cậu đang thể hiện sự ưu việt và trách nhiệm của người đàn ông. Khi người mẹ chuyện gì cũng muốn bàn bạc với con trai, còn người con trai cũng quen đưa ra ý kiến mang tính chỉ đạo, thì người con trai đã trưởng thành. Nụ cười trên mặt người mẹ lúc này thường là sự vâng lời, còn người con trai thì thao thao bất tuyệt đầy tự tin. Đối mặt với bức tranh hòa hợp này, người cha mỉm cười không nói ở một bên trong lòng thường nảy sinh một sự không thoải mái mà ông không muốn để lộ ra. Khi ông rộng lượng, ông trong lời độc thoại nội tâm tán thưởng sự trưởng thành của con trai; khi ông hẹp hòi, ông cảm nhận được sự kích thích và ghen tị vì bị đẩy ra ngoài.

Phản ứng tâm lý của người cha đã chú giải cho ý nghĩa tiềm ẩn trong hành vi của người con trai, đó chính là cậu đang không tự giác tranh đoạt vị trí của người cha. Sở dĩ cậu có nhiệt tình lớn như thế đối với việc dạy bảo mẹ không chỉ vì tình yêu đối với mẹ, không chỉ là thể hiện sự thành thục của bản thân, không chỉ là nhận được sự cổ vũ từ niềm tin của mẹ, mà một động lực tiềm ẩn quan trọng hơn là, dạy bảo và bảo vệ mẹ từng là trách nhiệm và quyền lợi đặc hữu của người cha, cậu vì không tự giác tranh đoạt vị trí này mà tràn đầy nhiệt huyết.

Khi người mẹ ngoan ngoãn ngước nhìn đứa con trai cao lớn đẹp trai huấn thị thao thao bất tuyệt, người cha lúc này cũng ở dưới sự quy phạm của văn hóa nhân loại dần dần tiêu hóa sự kích thích mà bản thân nhận phải, chấp nhận thực tế mới này của gia đình bằng nụ cười rộng lượng thậm chí tỏ ra hân hoan. Sự kích thích không phải quá dễ chịu nhưng cũng không phải quá khó chịu này trải qua một thời gian không dài nhưng cũng không hẳn quá ngắn, cuối cùng đã chịu đựng qua đi. Người làm vợ và người làm con đều chưa từng hiểu được sự chi trả tâm lý của người làm cha.

Một trang mới đã bắt đầu. Người con trai bước ra khỏi cửa nhà, tổ chức gia đình nhỏ của riêng mình. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con trai cuối cùng đã vượt qua lịch sử sống chung một cách viên mãn.

Chúng ta thấy rằng, phức cảm Oedipus là phức cảm phổ biến và mạnh mẽ, nó hầu như tồn tại ở mỗi một đứa trẻ, và trở thành phức cảm quan trọng ảnh hưởng đến nhân cách cả đời ở mức độ rất lớn. Chúng ta cũng thấy rằng, văn hóa như đạo đức,luân lý, trật tự của xã hội loài người có thể càng mạnh mẽ hơn, dưới sự quy phạm của nó, mỗi người đều đang trải qua một quá trình chế ngự và vượt qua phức cảm Oedipus hình thành từ thời trẻ em.

Đối với đa số mọi người mà nói, quá trình này sẽ hoàn thành tương đối thuận lợi. Họ trong cuộc đời không chỉ học được cách đối xử đúng đắn với cha mẹ mà còn học được cách đối xử đúng đắn với con cái. Chặng đường trưởng thành của bé trai mà chúng ta miêu tả ở phần trước đã đại diện một cách đại thể cho tình huống bình thường này.

Tuy nhiên, đi sâu nghiên cứu các hiện tượng tâm lý khác nhau, chúng ta buộc phải chỉ ra rằng, mỗi người khi kháng cự và vượt qua phức cảm Oedipus đều cần những điều kiện nhất định. Điều kiện khác nhau, kết quả kháng cự và vượt qua khác nhau, sẽ tạo ra sự sai lệch to lớn về nhân cách. Do sự thiếu hụt về điều kiện, nhân cách không lành lặn và nhân cách bệnh thái cũng là hiện tượng xã hội không hiếm gặp.

Freud trong cuốn "Giải mã giấc mơ" từng kể về một ca bệnh điển hình do phức cảm Oedipus gây ra: "Trong một cơ hội khác, tôi đã có sự hiểu biết rất sâu sắc đối với tiềm thức của một nam thanh niên, anh ta vì mắc chứng loạn thần kinh cưỡng chế mà hầu như không thể sống nổi. Anh ta không dám ra đường vì sợ bản thân sẽ giết chết bất kỳ ai gặp trên đường. Anh ta cả ngày chuẩn bị các loại bằng chứng không có mặt tại hiện trường vụ án để phòng khi bị buộc tội có liên quan đến vụ án mưu sát xảy ra trong thành phố. Tiện đây bổ sung một câu, anh ta là người nhận được sự giáo dục tốt cũng có đạo đức tốt. Sự phân tích đối với anh ta (tiện đây nhắc tới, sự phân tích đã dẫn đến sự phục hồi của anh ta) cho thấy: Cơ sở của triệu chứng này đến từ xung động muốn giết chết người cha có phần quá mức nghiêm khắc của anh ta. Điều khiến anh ta kinh ngạc là, xung động này vào năm bảy tuổi đã được biểu đạt ra một cách có ý thức, mà thời gian nảy mầm thực tế còn sớm hơn thời gian này rất nhiều. Khi cha anh ta vì bệnh tật mà đau đớn qua đời, sự tự trách cưỡng chế của bệnh nhân liền xuất hiện, anh ta (lúc đó 31 tuổi) đã áp dụng một hình thức chuyển dịch sang sự sợ hãi đối với người lạ. Anh ta cảm thấy một người muốn đẩy cha đẻ của mình từ trên đỉnh núi xuống cho chết tươi thì làm sao có thể đi tôn trọng sinh mạng của những người không có quan hệ gì với mình được? Cho nên, anh ta tự nhốt mình trong phòng là hoàn toàn có thể hiểu được.

"Căn cứ theo kinh nghiệm của tôi (kinh nghiệm này đã rất rộng rãi), trong đời sống tinh thần của tất cả trẻ em sau này trở thành bệnh nhân loạn thần kinh chức năng, cha mẹ đã đóng vai trò rất lớn. Yêu một người trong số đó mà ghét người còn lại là một yếu tố cấu thành cơ bản trong vô số xung động tâm lý, nó hình thành vào thời kỳ trẻ em mà đóng vai trò chủ đạo trong bệnh chứng hiện tại.

"Tôi không tin bệnh nhân loạn thần kinh chức năng ở khía cạnh này có sự biệt lập quá lớn so với người bình thường, tức là họ có thể tạo ra những thứ đặc biệt mới mẻ. Khả năng lớn hơn là, sự biệt lập của họ nằm ở chỗ họ thể hiện sự yêu thương rõ rệt hơn cũng như mạnh mẽ hơn và sự thù ghét sâu sắc hơn đối với cha mẹ so với hầu hết những đứa trẻ khác, điều này trong sự quan sát thỉnh thoảng đối với trẻ em bình thường liền có thể nhận được chứng minh." (Tập 1 trang 457 — 458 bộ "Freud văn tập" do Xe Văn Bác chủ biên)

Một phức cảm Oedipus chưa được chế ngự và vượt qua đã chế tạo ra chứng loạn thần kinh cưỡng chế xem ra có phần giật mình này. Chính là lấy ca bệnh này làm manh mối, Freud mới ở cuốn sách đó đi vào sự giải thích đối với câu chuyện thần thoại và kịch bản Oedipus.

Phức cảm Oedipus không chỉ là phức cảm phổ biến mà nếu nó không nhận được sự chế ngự bình thường thì sẽ tạo thành bệnh tâm lý. Có đầy đủ chứng cứ thuyết minh rằng, những bệnh tâm lý tương tự do phức cảm Oedipus tạo thành nhiều không đếm xuyết. Nhưng do sự trói buộc của các loại quan niệm truyền thống hủ lậu, xã hội ngày nay vẫn ở mức độ rất lớn kiêng kỵ bàn luận về vấn đề tâm lý tình dục như phức cảm Oedipus, hình như đề tài này đã phá hoại một loạt các cách nói tốt đẹp như tình cha tình mẹ, tình thân con cái, khá là đại nghịch bất đạo, kết quả của nó là, bệnh tâm lý thực sự đại nghịch bất đạo lại từ đó nảy sinh túc trực.

Ngay cả trong những xã hội hiện đại hoàn toàn mở cửa kia, kiến thức tâm lý phổ thông liên quan đến phức cảm Oedipus cũng thường bị xếp xó. Cũng có thể là bận rộn với các loại luồn cúi và hoạt động thực tế, cũng có thể là sự bài xích bản năng về mặt tâm lý, vấn đề tâm lý học như phức cảm Oedipus trở thành vùng mù của nhiều người hiện đại. Do phức cảm Oedipus không nhận được sự vượt qua bình thường, kết quả của nó là trong xã hội hiện đại nhà cao tầng chất đống đang hoạt động nhiều nhân cách dị dạng không lành lặn.

Một, vào thời thơ ấu mối quan hệ với cha mẹ đẻ tương đối thân thiết đồng thời không có tổn thương.

Tổn thương này sẽ vì nhiều tình huống tương đối đặc biệt mà xảy ra, ví như cha mẹ ly hôn, ví như một bên cha mẹ có bệnh tâm thần hoặc tàn tật khác ảnh hưởng đến cảnh huống sống cơ bản của con cái, ví như cha nghiện rượu, đối xử thô bạo với con cái, ví như một người trong cha mẹ ngược đãi con cái, lại ví như cha mẹ loạn luân với con cái, đều có thể tạo thành tổn thương cho đứa trẻ non nớt.

Nếu đối mặt một cách nghiêm túc hơn với các ca bệnh tâm lý, có thể nói khá nhiều tổn thương là do một số tình huống bình thường hơn so với kể trên tạo thành. Có đôi khi, một lần khiển trách, phê bình, xử phạt và ghẻ lạnh không đúng đắn của cha mẹ đều có thể tạo thành tổn thương cho mối quan hệ giữa đứa trẻ và cha mẹ.

Hai, thái độ của cha mẹ đẻ đối với con cái thân thiết thỏa đáng, không có sự chế ngự và kích thích quá mức.

Nếu con trai không nhận được tình mẹ đầy đủ, sự khao khát đối với tình mẹ nhận phải sự chế ngự quá mức, vậy thì sẽ khiến sự phát triển nhân cách vượt qua phức cảm Oedipus của con trai bị cản trở. Nếu con trai bị nuông chiều quá mức, khiến tình cảm yêu mẹ nhận phải sự kích thích quá mức, con trai tương tự sẽ bị cản trở trong sự trưởng thành nhân cách.

Nếu cha đối với con trai quá mức nghiêm khắc, thậm chí thể hiện sự thù địch, khiến con trai trong quá trình cần đồng nhất và bắt chước phụ huynh cùng giới nhận phải sự chế ngự, tương tự, quá trình ông vượt qua phức cảm Oedipus, dần dần phát triển hoàn thiện nhân cách sẽ nhận phải sự cản trở. Nếu cha đối với con trai quá mức nuông chiều thậm chí trước mặt con trai nghe lời trăm bắp, yếu đuối dễ bị bắt nạt, vậy thì con trai cũng sẽ mất đi điều kiện cần thiết để nhân cách phát triển bình thường.

Khi còn là sinh viên y khoa, một ngày nọ, giáo sư cầm một cành liễu mới bước vào phòng học. Trên ống cành xanh non của nó, đang nảy những búp lá màu vàng ngỗng, dáng vẻ như mới tỉnh giấc mộng lớn. Chúng tôi đang không biết vị thầy giáo vốn nghiêm cẩn dự định làm gì, giáo sư rắc một tiếng bẻ gãy cành liễu. Phần đỉnh xanh rờn lập tức rũ xuống, chỉ có lớp vỏ xanh xơ xác rủ xuống, dịch cây bắn ra khắp phòng mùi vị đắng ngắt. Giáo sư nói, hôm nay chúng ta giảng về xương. Trong y học có một tên gọi quan trọng, gọi là "gãy xương cành liễu", nói về việc lúc này xương tuy gãy, nhưng vẫn còn có hàng ngàn hàng vạn mối liên hệ với thể thống nhất. Trách nhiệm của chúng ta, chính là nắn lại chiếc xương gãy như thế này, nó cần sự bình tĩnh đặc biệt, sự nhẫn nại đặc biệt...

Một lần, đến Đại Hưng An Lĩnh. Người thợ săn già nói với tôi, nếu lạc đường, cứ đi theo cây liễu thì có thể đi ra khỏi núi sâu.

Tôi hỏi tại sao? Người thợ săn già nói, mùa xuân cây liễu xanh sớm nhất, mùa thu nó vàng muộn nhất. Nơi cây liễu thành hàng nhất định có nước sống, nước chảy ra ngoài núi, cho nên cháu đi theo nó thì sẽ tìm được đường về nhà.

Trong lòng chợt động, ghi nhớ cây liễu như nhà.

Một cô bạn gái khóc lóc kể với tôi về gia đình cô ấy, nói điều hy vọng là sự thuần khiết của gia đình, sự tường hòa của gia đình. Đáng sợ là gần đây tất cả những điều này đều cận kề sụp đổ, tuy là lằng nhằng vương vấn nhưng cô ấy muốn vung dao cắt đứt...

Tôi biết nhà cô ấy tuy đã lung lay sắp đổ nhưng chưa đến mức ân đoạn nghĩa tuyệt, liền kể với cô ấy về gãy xương cành liễu. Đã đến một cây thực vật đều có thể dựa vào bản năng của sinh mạng để chữa lành vết thương đau đớn, đâm ra cành lá mới ở chỗ cũ, chúng ta cũng có thể thử nghiệm khôi phục một cách kiên cường hơn nhẫn nại hơn.

Cô bạn gái do dự nói, đồ đạc hiện đại không hỏng đều muốn vứt, đũa đều biến thành loại dùng một lần... Huống chi là cái nhà ban đầu thề non hẹn biển giờ đây trăm lỗ ngàn hang!

Tôi nói, nhà là tinh linh có sinh mạng. Chính vì nhà là sống, cho nên sẽ mắc bệnh cũng sẽ phục hồi. Đã đến máy móc cao siêu cũng sẽ mất linh, tên lửa bay cao cũng sẽ phát nổ, máy tính tinh vi cũng sẽ nhiễm virus, bầu trời xanh thẳm cũng sẽ El Nino, hôn nhân đương nhiên cũng có thể gãy xương.

Chúng ta là người chế tạo ra gia đình của chính mình, chúng ta là bác sĩ bảo vệ sức khỏe cho gia đình của chính mình. Mỗi một gia đình đều là do người nam và người nữ dùng tình cảm và đôi tay gầy dựng nên, tờ phiếu bảo hành gia đình đó đương nhiên cũng do hai bên trịnh trọng ký phát. Nhà là một chiếc ghế bằng gỗ, phải thường xuyên sơn sửa. Mùa mưa dầm liên miên, phải bê nó ra phơi nắng, đừng để sinh ra từng điểm mốc sương. Lúc mùa thu, phải dừng bước ở cánh đồng, cảm nhận sự vuốt ve của gió mát, nhớ lại hy vọng của mùa xuân.

Sửa chữa gia đình là chuyện của hai bên, vạn vạn không thể để một bên bao biện làm thay. Điều trị gãy xương phải rửa sạch mặt vết thương một cách sạch sẽ triệt để, tuyệt đối không được để lại vi khuẩn hóa mủ. Hàn hai miếng thép tấm, phải đem mép xờm đối tiếp đó đánh sạch gỉ cũ, để lộ ra vết cắt sạch sẽ thì mới có thể dung hợp lại dưới ngọn lửa rực cháy. Nếu không có sự gọt đẽo đánh bóng đau đớn thấu xương, cho dù chỉ là dán một miếng gót giày thì cũng sẽ bong ra lần nữa sau vài bước đi... Thối lui thỏa hiệp tuyệt đối không phải là sửa chữa, đó là giấu giếm dơ bẩn kéo dài hơi tàn, đó là luồn cúi cầu toàn tự chuốc lấy nhục, chờ đợi chúng ta sẽ chỉ là nỗi đau đớn lớn hơn.

Sửa chữa là công trình phiền phức hơn so với vứt bỏ. Sửa chữa là sự bôn ba gian khổ hơn so với vứt bỏ. Sửa chữa là sự rèn luyện tốn thời gian tốn sức hơn so với vứt bỏ. Sửa chữa là kỹ nghệ tinh diệu hơn so với vứt bỏ.

Cô bạn gái nghe xong lời tôi nói nửa tin nửa nghi hỏi, cái nhà nứt kẽ khâu lại như chiếc bát từng bị kẹp đai sắt ở nông thôn ngày trước liệu còn chắc chắn không?

Tôi nói, năm đó chúng tôi cũng từng hỏi giáo sư, xương cành liễu sau khi lành hẳn, khi lại chịu áp lực và va đập trọng đại thì có nổ tung ở vị trí cũ không?

Giáo sư mỉm cười trả lời, người tiều phu lên núi chặt củi đều biết mấu cây mà lưỡi rìu khó bổ vào nhất chính là nơi cây cối bị bẻ gãy năm xưa lành lại.

Khi chúng ta dùng ánh mắt rộng lớn hơn khảo sát các ca nhân cách khác nhau trong cuộc sống, lại sẽ phát hiện, những bé trai từ nhỏ thiếu hụt tình mẹ khi trưởng thành thường biểu hiện là người theo chủ nghĩa bi quan. Trong mắt họ, cuộc đời là u ám, đối mặt với thế giới, họ biểu hiện cô độc lạnh lùng, oán trời trách người, đây vô nghi là nhân cách có thiếu hụt.

Nếu làm khảo sát thêm đối với môi trường gia đình của những bé trai này, chúng ta phát hiện: Nếu sự thiếu hụt tình mẹ là vì tâm trí của người mẹ đặt ở trên người người cha, vậy thì bé trai trong lúc yêu mẹ sẽ càng thêm ghét cha; nếu người mẹ là vì dành năng lượng nhiều hơn cho xã hội mà không rảnh rỗi ngó ngàng đến con trai, con trai trong lúc yêu mẹ còn sẽ ghét bỏ xã hội.

Người cha đối với sự phát triển nhân cách của con trai tương tự có tác dụng quyết định to lớn.

Thể hiện sự đối kháng với người cha. Hiện tượng ghét cha này tồn tại một cách tiên minh trong thời kỳ trẻ em của rất nhiều bé trai.

Trong tình huống này, nếu người mẹ đối với con trai còn có tình mẹ đầy đủ mà lại thỏa đáng, đồng thời do tính cách tương đối mạnh mẽ, có thể kháng hằng với người cha, vậy thì con trai liền luôn có thể cảm nhận được sự ủng hộ của người mẹ dưới sự thống trị của người cha, bất kỳ sự xung đột nào trên tâm hồn đều có thể nhận được sự vỗ về kịp thời. Lúc này, khuynh hướng yêu mẹ ghét cha của cậu tự nhiên là rõ rệt. Nếu người mẹ lại là người phụ nữ rộng lượng đại độ đồng thời giỏi điều tiết mối quan hệ giữa chồng và con trai, vậy thì con trai liền có thể không chỉ chịu đựng được sự quản giáo nghiêm khắc của người cha dưới sự bảo vệ của người mẹ, mà còn dần dần quen thuộc và chấp nhận trật tự gia đình cùng tồn tại cha mẹ, đối xử với người cha bằng một thái độ đại thể xem ra đúng đắn. Bé trai trưởng thành trong gia đình như vậy hầu hết còn có thể giữ vững nhân cách bình thường, trong đó khá nhiều người còn thường trở thành nhân vật có tinh thần phản kháng.

Có bé trai chính là trong môi trường này cuối cùng biến thành người bị nhiều loại chứng loạn thần kinh chức năng quấy rùng. Sự huấn thị nghiêm khắc từ nhỏ đến lớn của người cha đã đánh tan hứng thú và sự tự tin học tập hướng lên của đứa trẻ. Đối với một đứa trẻ mà nói, cậu ở mức độ khá lớn là học tập vì sự thưởng phạt của cha mẹ. Khi người cha đem những lời chỉ trích liên tiếp dồn lên đầu cậu, cậu cũng có thể từng có tâm trạng đối kháng cắn răng tranh lấy cái danh, thế nhưng cậu cuối cùng khó mà chịu đựng được sự đả kích của sự huấn thị này. Khi thành tích học tập xuất hiện xu thế sụt giảm xem ra tương đối khó xoay chuyển, cậu tuy dường như vẫn đang nỗ lực nhưng trong tiềm thức đã ít nhiều có phần tự bạo tự khí, lấy cái này để báo thù người cha ngày ngày huấn thị cậu. Cậu đối với người cha có thể cả đời ôm giữ tình cảm thù địch mạnh mẽ, đồng thời lại cả đời vì tình cảm này mà sinh ra sự tự ái nái và cảm giác tội lỗi thế này thế nọ.

Trong gia đình, cậu không học được cách đối xử đúng đắn với mẹ, cách đối xử đúng đắn với cha. Bởi vì khi cha mẹ không thể đối xử đúng đắn với con trai thì cũng đã tước đoạt cơ hội học cách đối xử đúng đắn với phụ huynh của con trai rồi. Mà một đứa trẻ không biết đối xử đúng đắn với cha mẹ thì cũng đã mất đi năng lực đối xử đúng đắn với tất cả mọi người.

Nếu trong một gia đình người cha cực kỳ nghiêm khắc, người mẹ không chỉ không thể kháng hằng với người cha mà còn vì sợ hãi người chồng mà nghe lời trăm bắp, thậm chí giúp hùm làm điều ác trở thành đồng phạm của người chồng, thì phức cảm Oedipus của người con trai liền có một sự phát triển dị dạng hơn loại khác. Lúc này, người con trai không chỉ ghét cha mạnh mẽ mà còn biểu hiện ra tâm trạng ghét mẹ mạnh mẽ. Trong một số tình huống, ghét mẹ xa xa vượt qua ghét cha.

Logic tâm lý này rất dễ hiểu. Trong tư duy ngây thơ như giấc mộng của trẻ em, người mẹ từng là người phụ nữ đầu tiên cậu yêu thương, còn người cha lại là đối thủ đầu tiên tranh đoạt với cậu. Khi người mẹ hy sinh người con trai, đứng ở một bên người cha nghiêm khắc như kẻ hùa theo, tình yêu thương của người con trai đối với người mẹ nhận phải sự đả kích nghiêm trọng nhất, tình cảm yêu mẹ trong tâm hồn non nớt tất nhiên qua thất vọng, tuyệt vọng mà cuối cùng chuyển hóa thành thù ghét. Bé trai trưởng thành trong gia đình dị dạng này thường cả đời ôm giữ sự thù kính khó tha thứ đối với người mẹ.

Mà sự thù kính này mở rộng ra thường biểu hiện là sự cực kỳ không tin tưởng đối với những người phụ nữ lớn tuổi, về sau trở thành vùng sai lầm trong cuộc sống xã hội của cậu.

Bé trai như vậy sau khi trưởng thành, trên mối quan hệ tình yêu thường biểu hiện ra một loại sự chuyên hoành "ngang ngược không đạo lý". Cậu thường sẽ yêu cầu người vợ hoặc người yêu tuyệt đối trung trinh với cậu, đồng thời lại cho phép bản thân có các loại hành vi yêu đương "gieo rắc rộng rãi". Sự chuyên hoành này mạnh mẽ đến mức thậm chí sẽ vì một chút xíu hành vi gọi là không trung thành của đối phương mà làm ầm ĩ đòi sống đòi chết. Chỉ cần chúng ta dùng ánh mắt có lòng để quan sát, nhân cách như thế này cũng là thỉnh thoảng có thể phát hiện.

Nếu ngược lại, tình cha vượt quá ranh giới biểu hiện là sự nuông chiều quá mức, tình huống này thông thường là xảy ra khi tình mẹ không đầy đủ, hoặc người mẹ không rảnh rỗi ngó ngàng đến con trai, hoặc người mẹ đã rời khỏi gia đình, hoặc người mẹ đã rời khỏi nhân thế, người cha một mình gánh vác toàn bộ hoặc phần lớn trách nhiệm chăm sóc đứa trẻ, tình huống này cũng sẽ khiến sự phát triển nhân cách bình thường của đứa trẻ cực kỳ gian nan.

Một người cha từ tường mà lại trí tuệ sẽ dùng các loại thái độ thỏa đáng giúp đỡ con trai chiến thắng các loại khó khăn, phát triển nhân cách lành lặn. Nếu thái độ của người cha có vùng sai lầm thế này hay thế khác, tình hình sẽ tương đối nghiêm trọng.

Một bé trai từ nhỏ thiếu hụt hoặc mất đi tình mẹ rất khó thiết lập sự tự tin hoàn chỉnh, cũng tương đối khó thiết lập thái độ lạc quan đối với cuộc sống. Còn về năng lực và tố chất đối xử đúng đắn với người khát giới thì càng khó từ trong trải nghiệm trưởng thành thiếu hụt tình mẹ mà thiết lập nên. Người làm cha phải có sự nỗ lực và trí tuệ tương đương để bù đắp điểm này thì mới có thể khiến đứa trẻ vượt qua thiếu hụt này.

Nói một cách khách quan, loại người cha thành công này cũng như người con trai thành công tuyệt không hiếm gặp; tương tự, người cha thất bại cuối cùng cùng với người con trai thất bại cũng tuyệt không hiếm gặp.

Trong tình huống tương đối cá biệt, chúng ta còn nhìn thấy, bé trai trưởng thành chỉ dưới sự quan hoài của tình cha có khả năng bị gieo khuynh hướng đồng tính luyến ái. Đây tuyệt không phải lời giật gân nghe hãi. Đối với những người đàn ông lớn tuổi hòa nhã mà lại thành thục như người cha dễ sinh ra tình cảm quyến luyến, là sự hé lộ bề ngoài nhất của khuynh hướng đồng tính luyến ái này.

Toàn bộ lý thuyết liên quan đến phức cảm Oedipus lắng đọng xuống nghiên cứu về nguyên nhân hình thành nhân cách, đã báo cho chúng ta biết một cách nổi bật rằng, mối quan hệ giữa trẻ em và cha mẹ đẻ là yếu tố quan trọng hình thành nhân cách. Sự hình thành nhân cách lành lặn yêu cầu môi trường gia đình thời thơ ấu lành lặn, mà môi trường gia đình thời thơ ấu không lành lặn sẽ tạo thành nhân cách không lành lặn. Có một câu cách ngôn: Gia đình hạnh phúc đều giống nhau, gia đình bất hạnh thì mỗi nhà mỗi kiểu bất hạnh. Nếu dịch nó thành một cách nói khác thì đại khái cũng thành lập:

Môi trường gia đình thời thơ ấu lành lặn đều giống nhau, môi trường gia đình thời thơ ấu không lành lặn thì mỗi nhà mỗi kiểu không lành lặn.