Người có nhân cách phản nghịch luôn thể hiện tinh thần phản nghịch và hành vi phản nghịch trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Họ luôn coi thường và thách thức trật tự xã hội, trật tự tư tưởng, khoa học, văn học và nghệ thuật chính thống; sự phá hoại và cách mạng thường do nhóm người này khởi xướng đầu tiên.

Xuất phát từ lý thuyết chung về tâm lý học nhân cách, điều đầu tiên người ta nghĩ đến là yếu tố di truyền.

Những đứa trẻ sinh ra từ các bậc cha mẹ khác nhau có thể đã có sẵn những gen di truyền khác nhau về mặt sinh lý và tâm lý từ trong trứng nước. Một số người có lẽ sinh ra đã mang tính cách nóng nảy, nhạy bén và hoạt bát, họ rõ ràng dễ hướng đến sự phản nghịch hơn những kẻ có tính cách chậm chạp, trì trệ và cứng nhắc. Hậu duệ của báo và hậu duệ của cừu vốn dĩ đã có sự khác biệt về bản tính. Phép ẩn dụ này mặc dù cần phải được đặt ra những giới hạn hết sức thận trọng, nhưng ít nhiều cũng cho thấy gen di truyền là một trong những nguyên nhân hình thành nhân cách phản nghịch.

Về điểm này, chỉ cần kết hợp quan sát một chút các trường hợp thực tế trong đời sống là có thể phát hiện ra.

Một đứa trẻ được nuôi dưỡng bởi cặp vợ chồng có bản tính hiền lành, ôn hòa, yếu đuối và mềm mỏng thì xét về mặt gen di truyền có thể sẽ rời xa nhân cách phản nghịch; trong khi đó, đứa trẻ sinh ra từ một cặp vợ chồng có tính cách hung hãn, mạnh mẽ, hoang dã và đanh đá thì xét về mặt gen di truyền có thể sẽ đến gần nhân cách phản nghịch hơn một chút. Điều này quả thực có lý do ở một mức độ nhất định.

Tiếp theo chính là các yếu tố văn hóa xã hội. Các xã hội khác nhau, thời đại khác nhau sẽ có những ảnh hưởng khác nhau đối với nhân cách.

Ví dụ, trong thời kỳ phong kiến ổn định và phồn thịnh ở Trung Quốc, sự thống trị của các thế lực chính thống vô cùng mạnh mẽ và có lực lượng hùng hậu, thấm sâu vào mọi ngóc ngách của xã hội và tế bào gia đình, nhào nặn nên lịch sử phát triển nhân cách của con người ở đó, và trong thời kỳ này nhân cách phản nghịch tương đối ít. Thực trạng văn hóa xã hội ổn định và bảo thủ bao trùm lịch sử hình thành nhân cách của con người từ nhỏ cho đến lớn. Những con người được nhào nặn trong mô hình văn hóa xã hội ấy phần lớn là sự tuân phục tính chính thống.

Cho đến thời kỳ cuối của xã hội phong kiến, văn hóa xã hội chính thống đối mặt với nguy cơ sụp đổ tan tành, trào lưu phản nghịch cuồn cuộn cuốn tới từ mọi hướng, một thời đại như thế đương nhiên sẽ nhào nặn ra nhiều nhân cách phản nghịch hơn hẳn so với trước kia, và một số lượng lớn nhân cách phản nghịch lại hội tụ thành trào lưu phản nghịch.

Nếu tiến hành quan sát sâu hơn một bước đối với các yếu tố văn hóa xã hội, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, nhân cách phản nghịch không chỉ khác nhau tùy theo xã hội và thời đại, mà còn khác nhau tùy theo giai cấp và tầng lớp. Những giai cấp và tầng lớp mang tính cách mạng, tính phản nghịch ắt sẽ được biểu hiện ra bằng vô số nhân cách phản nghịch; trong khi những giai cấp và tầng lớp chính thống lại tràn ngập nhân cách bảo thủ hơn.

Văn hóa xã hội đóng vai trò quyết định to lớn đối với sự hình thành nhân cách, nó sẽ thâm nhập vào từng gia đình dưới nhiều hình thức cụ thể khác nhau và nhào nặn nên mỗi một con người.

Tuy nhiên, vấn đề cần đặt ra lúc này là, trong cùng một dân tộc, cùng một thời đại thậm chí cùng một tầng lớp, tại sao có những người trở thành nhân cách bảo thủ kiên định bảo vệ sự chính thống, nhưng lại có những người trở thành nhân cách phản nghịch chống lại sự chính thống? Ngoài yếu tố gen di truyền ra, rốt cuộc còn có những yếu tố môi trường sống cụ thể nào đang nhào nặn nên nhân cách phản nghịch?

Điều này tất yếu phải bước vào thời thơ ấu trong quá trình trưởng thành của mỗi người, đi sâu vào phân tích môi trường gia đình cụ thể.

Nếu người cha vô cùng nhân từ, tràn ngập tình yêu thương của người cha dành cho con trai, thậm chí vì người vợ bỏ rơi con cái mà gánh vác toàn bộ trách nhiệm nuôi dưỡng một cách nhân hậu...

Nếu người cha vô cùng quyền lực lại chuyên hoành, có quyền chi phối quát tháo sai khiến đối với người mẹ, đứa con sống dưới sự thống trị của cha vừa không nhận được sự che chở của mẹ, cũng không nhận được sự che chở từ những người khác giống như Giả Bảo Ngọc nhận được ở chỗ Giả mẫu, vậy thì sự đối lập giữa người con và người cha sẽ chẳng hề có lấy một cơ sở lực lượng nào cả. Khi ấy, cậu ta có thể dưới sự chuyên hoành của cha mà dần dần hình thành nên một nhân cách nhút nhát, rụt rè lúc nào cũng nơm nớp lo sợ.

Môi trường gia đình giúp hình thành nhân cách phản nghịch, thứ nhất là thái độ của cha đối với con trai tương đối thô bạo, tương đối nghiêm khắc, tương đối chuyên chế, quan hệ giữa con trai và cha từ nhỏ đã tương đối đối địch; thứ hai là mẹ dành cho con trai đủ sự yêu thương nhân từ, hơn nữa lại có đủ sức mạnh để chống lại sự chuyên hoành của chồng, ban cho con trai sự che chở đáng có. Những cậu con trai lớn lên trong một gia đình như vậy, có lẽ sẽ vừa buộc phải chống cha lại vừa dám chống cha.

Người cha đại diện cho sự chính thống, đại diện cho trật tự, đại diện cho quyền lực; quá trình chống lại cha chính là quá trình phản nghịch, và nhân cách phản nghịch được hình thành ngay trong quá trình phản nghịch ấy.

Mao Trạch Đông sinh ra trong một thời đại mà trào lưu phản nghịch nổi lên cuồn cuộn, ảnh hưởng của toàn bộ văn hóa xã hội đối với sự hình thành nhân cách của ông là điều không cần phải bàn cãi. Thế nhưng, trong cùng thời đại, cùng khu vực không phải tất cả mọi người đều bước lên võ đài lịch sử với nhân cách phản nghịch giống như ông. Điều này có liên quan đến việc nghiên cứu toàn bộ môi trường sinh trưởng của ông, trong đó có một điểm quan trọng, đó chính là mối quan hệ giữa ông và cha mẹ từ thủa nhỏ.

Bản thân Mao Trạch Đông đã không chỉ một lần kể lại rằng, người cha của ông rất thô bạo và chuyên hoành, ông thường xuyên xảy ra xung đột với cha, có những lúc hai cha con giằng co đối đầu ngay bên bờ ao. Trong khi đó, người mẹ của ông lại vô cùng nhân từ và bao dung, rất giỏi bảo vệ con trai. Điều này đã minh họa một cách vô cùng điển hình cho những phân tích của chúng ta về môi trường gia đình thời thơ ấu của nhân cách phản nghịch.

Quan sát kỹ lưỡng thời thơ ấu của Mao Trạch Đông trong gia đình, người cha của ông tuy tương đối thô bạo chuyên hoành, nhưng cũng chỉ là một người nông dân bình thường. Dưới sự hỗ trợ của mẹ, đứa con dám đứng lên đối kháng với cha, và đến một độ tuổi nhất định thì quyền lực của người cha cũng tiêu tan. Ở một mức độ nào đó, Mao Trạch Đông bước chân vào xã hội sau khi giành được thắng lợi trong "cuộc đấu tranh chống lại cha". Người cha lúc bấy giờ không những đã sớm mất đi bất kỳ năng lực can thiệp nào đối với con trai, mà trái lại, rất có thể còn lấy việc con trai mình trở thành một người đọc sách tri thức làm niềm tự hào nữa là khác.

Mao Trạch Đông dưới sự che chở của người mẹ nhân từ mà mạnh mẽ, trải qua quá trình đối kháng với một người cha chuyên hoành nhưng không đến mức quá mức cường quyền để trưởng thành, rồi lại thấm nhuần phong ba bão táp cách mạng, cuối cùng đã hình thành nên nhân cách phản nghịch điển hình, trở thành một nhà cách mạng.

Khi họ dùng tinh thần phản nghịch để phá vỡ trật tự cũ, họ đồng thời cũng khá giỏi trong việc thiết lập trật tự mới. Dù là trong lĩnh vực chính trị xã hội, hay trong các lĩnh vực tư tưởng, khoa học, văn học, nghệ thuật, hành vi phản nghịch của họ luôn thể hiện tính tổ chức và tính chiến lược cao hơn. Họ không phải chỉ châm một ngọn lửa để thực hiện một trò ác ý phá hoại trật tự; họ có xu hướng giành lấy thắng lợi của việc phá bỏ cái cũ dựng lên cái mới nhiều hơn.

Khi cha mẹ dành cho con trai sự nuông chiều, cưng chiều và phóng túng quá mức, đứa con sẽ hình thành nên nhân cách phản nghịch kiểu "kiêu căng nuông chiều". Từ nhỏ cậu ta đã bướng bỉnh, muốn làm gì thì làm, hễ trái ý một chút là gào khóc ầm ĩ, và mỗi lần gào khóc đều kết thúc bằng việc người lớn phải khuất phục.

Vì trong môi trường gia đình chưa từng phải tiếp thu những quy chuẩn cần thiết của trật tự chính thống, nên vào thời thơ ấu khi xảy ra xung đột với các quy chuẩn khác nhau của xã hội, cậu ta đã gieo mầm mống của sự kiêu căng thích làm càn. Nếu cha mẹ lại tiếp tục một mực dung túng bao che, thì sẽ càng nhào nặn nên một nhân cách coi trời bằng vung.

Tuy nhiên, sức mạnh của cha mẹ luôn có giới hạn. Khi cậu ta ngày càng lớn lên, hành động của cậu ta cuối cùng cũng vượt quá bán kính bao che của cha mẹ, tất yếu sẽ xảy ra xung đột với trật tự xã hội và va đầu vào tường hết lần này đến lần khác.

Trong những lần va đầu vào tường liên tiếp ấy, nhân cách kiêu căng được hình thành từ nhỏ vấp phải thử thách.

Nếu cậu ta vẫn còn khá trẻ, chưa hoàn toàn định hình, lại không thể tìm kiếm sự bao che từ cha mẹ, thì buộc phải thu mình lại. Những đòn giáng mạnh mẽ liên tiếp sẽ khiến cậu ta trở tay không kịp. Ngoảnh đầu nhìn lại, sự che chở của cha mẹ đã vô cùng xa xôi, không thể trông đợi vào bất cứ điều gì nữa, cậu ta đành phải đối mặt với hiện thực để học lại cách sinh sống trong xã hội. Lúc này, cậu ta có thể trở thành một kẻ vô cùng hèn nhát, sự hèn nhát này vì những thất bại lặp đi lặp lại mà khiến cậu ta không bao giờ ngóc đầu lên nổi.

Cũng có thể cậu ta sẽ thích nghi tốt hơn với môi trường, đồng thời chôn giấu mầm mống phản nghịch trong lòng. Hễ gặp điều kiện thích hợp, sẽ thỉnh thoảng bộc lộ bản tính phản nghịch của mình.

Nếu khi những bài học của xã hội giáng xuống, cậu ta đã khá lớn tuổi, nhân cách kiêu căng đã tương đối định hình, cậu ta sẽ ngoan cố chống lại trật tự xã hội.

Bất kỳ ai trong quá trình đối kháng đương nhiên cũng đều phải học cách thích nghi, thế nhưng sự thích nghi của cậu ta thường biểu hiện bằng việc dùng đủ mọi thủ đoạn và chiến lược để mưu cầu sự sinh sống tạm bợ. Cậu ta có thể dùng cả đời để chống lại trật tự chính thống. Nếu có thể, cậu ta sẽ cố hết sức mượn lấy từng chút quyền thế của cha mẹ. Một khi cha mẹ buộc phải đứng ra dạy dỗ cậu ta tuân theo trật tự xã hội, điều đó rất có thể sẽ dẫn đến việc đối kháng với cha mẹ, trở thành cái gọi là "đứa con bất hiếu".

Loại nhân cách phản nghịch kiểu "kiêu căng nuông chiều" này thường không giỏi phán đoán sự việc một cách lý trí, cũng không giỏi xử lý các mối quan hệ nhân sự một cách đúng mực, nhân cách phản nghịch của cậu ta thường biểu hiện ra sự phá hoại mang tính bộc phát nhất thời, mà thiếu đi tính tổ chức và tính chiến lược.

Nếu cậu ta trong sự tôi luyện của cuộc sống mà trở thành một người nhìn chung xuôi theo dòng chảy xã hội, thì cũng thường sẽ biểu hiện ra sự ngạo mạn bất kham. Dù cậu ta có uốn mình khuất phục đến thế nào để nương theo một thứ quyền thế nào đi nữa, sự ngạo mạn bất kham bên trong vẫn sẽ khiến cậu ta thường xuyên làm ra những hành vi phản nghịch. Mọi sự quy thuận và trung thành đều là bị ép buộc, là tạm thời, trong khi dã tâm phản nghịch thì hễ có cơ hội là sẽ bộc lộ ra ngoài.

Loại nhân cách phản nghịch này thường khiến chúng ta liên tưởng đến những kẻ ngạo mạn bất kham nhưng lại gió chiều nào che chiều ấy, biến hóa khôn lường trong lịch sử chính trị xã hội và lịch sử tư tưởng văn hóa. Viên tướng ngụy Ngụy Diên của nhà Thục trong "Tam Quốc diễn nghĩa", kẻ cuối cùng mưu đồ phản biến, có lẽ chính là một nhân vật như vậy.

Phân tích môi trường gia đình thời thơ ấu tạo nên các nhân cách phản nghịch khác nhau, còn có một loại nhân cách phản nghịch có thể gọi là kiểu "gây rối". Nó trong một số trường hợp cũng được nuôi dưỡng bởi sự nuông chiều, cưng chiều và phóng túng của cha mẹ (đương nhiên còn có nhiều trường hợp khác, ví dụ như những đứa trẻ bị bỏ bê không nhận được đối xử công bằng từ cha mẹ trong số các anh chị em cũng có thể bước lên con đường "gây rối").

Trên thế giới này, rất nhiều đứa trẻ vì nghe lời mà nhận được lời khen ngợi, từ đó trở thành những người học tập xuất sắc, phẩm đức nổi trội. Chúng dùng sự "nghe lời" để giành lấy sự chú ý của thế giới, giành lấy vinh quang của mình.

Tuy nhiên, chúng ta còn chú ý đến một hiện tượng khác, trong những gia đình chiều chuộng con cái, bọn trẻ thường dùng phương thức hoàn toàn trái ngược với việc nghe lời để thu hút sự chú ý của người lớn.

Một gia đình mấy thế hệ, đang ngồi trong phòng khách vừa xem tivi vừa trò chuyện phiếm, cậu con trai nhỏ một mình chơi đùa ở một góc, chẳng ai quan tâm đến nó. Lúc này, nó bỗng nhiên đi tới không vì lý do gì mà đổi kênh tivi, lại còn vặn âm lượng to đến mức điếc tai. Lúc này, cả nhà bấy giờ mới chú ý đến sự tồn tại của nó, họ lập tức dừng chủ đề đang bàn luận lại, dồn ánh mắt và tiếng cười đùa về phía cậu con trai nhỏ.

Có người khuyên bảo cậu bé vặn nhỏ âm lượng tivi lại, nó nhất quyết không chịu nghe mà tiếp tục quậy phá. Lúc này, ông bà, cha mẹ đều tranh nhau vươn tay ra kéo nó bế nó, sau một hồi giằng co, cuối cùng nó cũng nửa tự nguyện nửa miễn cưỡng ngồi vào lòng người lớn, người lớn vừa xoa đầu, dỗ dành, vừa đùa giỡn với nó, lại vừa tiếp tục cuộc trò chuyện khi nãy.

Khi sự chú ý của người lớn một lần nữa lại dần rời khỏi cậu con trai nhỏ, cậu bé đang được xóc nảy dỗ dành trên đùi bà hoặc mẹ được một lát ấy, có thể sẽ giằng ra trèo xuống, chạy sang phòng khác chơi tiếp. Người lớn có vẻ như trút được gánh nặng.

Thế nhưng, chẳng được bao lâu, từ phòng bên cạnh truyền đến tiếng bát trà rơi vỡ chói tai. Cả nhà có lẽ đều sốt ruột đứng lên chạy sang xem xét. Bát trà đã vỡ, nước đã văng tung tóe khắp sàn, có thể có một hai câu trách mắng, nhưng nhiều hơn cả là sự quan tâm xem cậu con trai nhỏ có bị thương hay không. Cậu con trai nhỏ đứng đó im lặng không nói gì, người lớn sẽ kéo tay nó lại, đưa dưới ánh đèn lật qua lật lại kiểm tra nhiều lần. Tiếp theo, sẽ có người kéo cậu con trai nhỏ ra, bảo nó không được dẫm lên mảnh thủy tinh vỡ, có người đi lấy hốt rác, chổi và cây lau nhà dọn dẹp hiện trường.

Cả nhà bận rộn đến mức quay cuồng, một lần nữa vây quanh cậu con trai nhỏ đang quậy phá, lần này, người lớn không còn dám phớt lờ nó như lúc nãy nữa, để đề phòng nó lại chạy đi đâu gây chuyện thị phi, liền coi nó làm trung tâm, dỗ dành nựng nợ cho nó vui lòng.

Chiến lược dùng sự "gây rối" để thu hút sự chú ý của người lớn là mô hình hành vi ngày càng trở nên cố định của một số trẻ em trong những gia đình nuông chiều.

Biểu hiện của nó vô cùng đa dạng. Cả nhà ăn cơm, nó có thể dùng cách không chịu ăn, chạy đi chỗ khác chơi đồ chơi để khơi mào sự dỗ dành và quan tâm của người lớn, khi nó cuối cùng cũng miễn cưỡng quay lại bàn ăn, người lớn liền lấy việc chăm sóc nó ăn cơm làm nhiệm vụ trung tâm.

Đương nhiên, trẻ em rồi cũng sẽ lớn lên, dù sao thì nó cũng phải thích nghi với thế giới bên ngoài gia đình. Những người trong xã hội tuyệt đối sẽ không cưng chiều nó giống như ông bà, cha mẹ, không có chuyện thế giới thích nghi với nó, mà là nó buộc phải thích nghi với thế giới; thế nhưng, nhân cách đã được tạo hình sẵn lại khiến nó liên tục thể hiện sự phản nghịch trong cuộc sống thích nghi với thế giới.

Nó có thể coi thường hoặc không giỏi dùng sự "nghe lời" để giành lấy lời ca ngợi. Khi rất nhiều người dùng phương thức "nghe lời" để giành lấy thành tựu của riêng mình, nó thường càng bị kích thích mạnh hơn. Cạnh tranh trên con đường này, nó tuyệt đối là kẻ đi sau. Nó không có đủ sự kiên nhẫn bền bỉ, cũng không có ngần ấy năng lực sáng tạo kiến thiết. Nó bèn đi tìm cơ hội "gây rối".

Một cậu con trai nhỏ ngồi trong nhà lặng lẽ xếp hình khối, cho dù cậu ta xếp đẹp đến đâu đi nữa, cũng có thể bị những người lớn đang cười nói rôm rả phớt lờ; thế nhưng khi cậu ta vung tay hất đổ toàn bộ số hình khối xuống đất, lại châm ngòi cho sự quan tâm của tất cả người lớn.

Khi tuyển sinh những cái gọi là học sinh công nông binh, khi tất cả những người trẻ tuổi khao khát vào đại học đều cố gắng làm bài thi để mong đạt được tư cách trong kỳ thi văn hóa, một thí sinh đã dũng cảm nộp giấy trắng, đồng thời viết một bức thư phản đối chế độ thi cử đằng sau tờ giấy trắng ấy. Kết quả là, kẻ "kẻ phản nghịch" chuyên gây rối này đã giẫm đạp tất cả những kẻ tuân phục dưới chân mình, trở thành một anh hùng chống trào lưu gây tiếng vang lớn.

Anh hùng chống trào lưu này có phải là nhân cách "kiểu gây rối" lớn lên trong sự nuông chiều từ nhỏ hay không, chúng ta vẫn chưa thể biết được, bởi vì để tạo nên hành vi chống trào lưu ấy còn có muôn vàn nguyên nhân xã hội; thế nhưng, nhân cách "kiểu gây rối" có khuynh hướng đặc biệt đối với hành vi dạng này thì có thể khẳng định chắc chắn.

Đương nhiên, lịch sử vốn phức tạp và đa dạng, nhân cách phản nghịch "kiểu gây rối" không phải lúc nào cũng thành công, cũng không phải lúc nào cũng thất bại. Giống như vị "anh hùng giấy trắng" này, vừa đạt được vinh quang cực cao trong "Cách mạng Văn hóa", vừa phải ngồi tù sau khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, đánh giá của lịch sử là tùy theo từng thời điểm khác nhau. Hành động của nhân cách phản nghịch "kiểu gây rối" trong lịch sử chịu tiếng thơm hay tiếng búa rìu dư luận đều là những điều không chắc chắn, không loại trừ khả năng làm nên một việc "lưu danh sử sách".

Xấu chứ không phải thông qua việc kiến thiết để giành lấy sự chú ý của thế giới.

Còn như một hình thức chuyển hóa của kiểu chống lại cha, chính là "kiểu chống lại anh".

Trong gia đình có nhiều con, người anh cả thường ở một mức độ nhất định chiếm lấy vị trí của "ông bố nhỏ", cậu ta sẽ bắt chước và kế thừa uy quyền của người cha trước mặt các em, chiếm giữ địa vị của "kẻ thống trị nhỏ", trong khi các em thường tiếp nhận sự thống trị của "ông bố nhỏ" này một cách trực tiếp hơn. Khi người anh có thể dùng việc thuận theo sự chính thống, kế thừa sự chính thống, bắt chước sự chính thống để duy trì đặc quyền thống trị nhỏ của mình, người em sẽ chỉ có thể giành được vị trí được cha mẹ chú ý và quan tâm nhiều hơn trong một kiểu "đối kháng" nào đó với anh.

Ở đây, chúng ta chú ý đến cuốn sách mang tên "Kẻ phản loạn bẩm sinh" do Frank J. Sulloway người Mỹ viết (Nhà xuất bản Nhân dân Giang Tô ấn bản năm 1998). Theo lời giới thiệu của dịch giả, tác giả cuốn sách Frank J. Sulloway là tiến sĩ lịch sử khoa học tại Đại học Harvard, Mỹ, hiện là nhà nghiên cứu tại Khoa Khoa học Nhận thức và Não bộ thuộc Học viện Công nghệ Massachusetts, ông chuyên tâm nghiên cứu đề tài này suốt hai mươi lăm năm trời, tiến hành nghiên cứu sâu rộng và sắp xếp tư liệu về lịch sử khoa học phương Tây (đặc biệt là mấy chục cuộc cách mạng và đổi mới khoa học mang tính đột phá bao gồm cả chủ nghĩa Darwin) cùng lịch sử cải cách xã hội (đặc biệt là phong trào cải cách tôn giáo và Cách mạng Pháp), thu thập sự tích cuộc đời của hơn sáu nghìn nhân vật lịch sử quan trọng, đồng thời dùng phương pháp khoa học kiểm chứng đi kiểm chứng lại các sự thật lịch sử và giả thuyết có liên quan, nhằm mục đích điều tra rốt cuộc là yếu tố nào quyết định thái độ của con người đối với khoa học và cải cách xã hội.

Khác với quan điểm của rất nhiều học giả, Sulloway đã đúc kết ra kết luận: Một người có khuynh hướng ủng hộ hay phản đối khoa học và cải cách xã hội, yếu tố quyết định nằm ở bên trong gia đình (tức là môi trường cá nhân trưởng thành, đặc biệt là thứ tự sinh nở và cá tính được hình thành từ đó), chứ không nằm ở giữa các gia đình với nhau (tức là địa vị kinh tế xã hội).

Phải nói rằng, quan điểm của cuốn sách này mang những phát hiện đặc biệt, giống như chính tác giả đã từng nói: "Lập luận chính của tôi bắt nguồn từ một phát hiện kinh ngạc: Những đứa trẻ ruột thịt lớn lên cùng nhau lại sở hữu cá tính khác biệt gần như thể chúng sinh ra từ những gia đình khác vậy." Quan điểm nổi bật mà ông đưa ra trong sách là, sự hình thành nhân cách của một người không chỉ có liên quan đến các gia đình khác nhau, mà còn liên quan đến thứ tự sinh ra trong cùng một gia đình. Là con đầu lòng, hay con sinh sau đẻ muộn, hoặc là con út, thứ tự sinh nở này có ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với sự hình thành nhân cách của mỗi đứa trẻ. Xét về mặt hình thành nhân cách phản nghịch, ông cho rằng, điều này mang ảnh hưởng hàng đầu.

Tác giả đã từng chỉ ra rằng: "Con đầu lòng dễ đồng điệu với quyền lực và uy quyền hơn, đây là điều hiển nhiên. Chúng xuất hiện sớm nhất trong gia đình, thường dựa vào lợi thế về chiều cao và thể lực để duy trì địa vị đặc biệt của mình. So với các em của mình, con đầu lòng độc đoán hơn, giỏi chi phối người khác trong các mối quan hệ giao tiếp, có tham vọng hơn, sợ mất đi địa vị của mình hơn, đồng thời cũng giỏi áp dụng tư thế phòng thủ hơn. Trong khi đó, những đứa con sinh sau đẻ muộn vì ở thế yếu trong hệ thống gia đình, thường đặt câu hỏi nghi vấn đối với hiện trạng, đôi khi còn dần dần hình thành nên 'cá tính mang tính cách mạng'. Những đứa con sinh sau đẻ muộn thường lấy danh nghĩa cách mạng để phản đối những điều mà thời đại của họ cho là đã được thiết lập từ lâu và là điều đương nhiên. Các nhà thám hiểm không sợ hãi trong lịch sử, những kẻ phá vỡ quan niệm truyền thống, cùng với những kẻ mang học thuyết dị đoan hầu hết đều xuất thân từ nhóm người này."

Là một nghiên cứu học thuật nghiêm túc, tác giả đã sử dụng một lượng lớn tư liệu thống kê lịch sử để luận chứng cho kết luận của mình. Ví dụ, chúng ta vô cùng thú vị khi thấy rằng, ông đã tiến hành phân tích và thống kê về lập trường khoa học trong thời kỳ cách mạng Darwin do học thuyết của Darwin gây ra, và kết luận rút ra mang tính gợi mở rất lớn.

Cuốn "Nguồn gốc các loài" của Darwin đối với giới khoa học chính thống lúc bấy giờ không nghi ngờ gì nữa chính là một học thuyết mới mang tính cách mạng, tính phản nghịch. Đối với học thuyết phản nghịch này, các nhà khoa học nổi tiếng liên quan đã đưa ra những phản ứng khác nhau hoặc ủng hộ hoặc phản đối. Phân tích thống kê ấy cho thấy: Trong số mười một nhà khoa học mang tính đại diện phản đối học thuyết mang tính cách mạng, tính phản nghịch của Darwin, chỉ có duy nhất một người là con sinh sau, mười người còn lại đều là con đầu lòng, tức là đều là anh cả trong nhà. Cũng có thể nói như thế này, trong tập đoàn bảo thủ phản đối học thuyết cách mạng của Darwin lúc bấy giờ, các nhà khoa học là con đầu lòng chiếm ưu thế tuyệt đối. Đây là một điều mang ý nghĩa rất riêng biệt.

Chúng ta tiếp theo lại thấy, trong số mười hai nhà khoa học mang tính đại diện ủng hộ học thuyết mang tính cách mạng của Darwin, chỉ có ba người là con đầu lòng, là anh cả trong nhà, còn chín người đều là con sinh sau. Bằng cách này, chúng ta nhìn thấy trong tập đoàn cách mạng ủng hộ học thuyết của Darwin, những đứa con sinh sau chiếm ưu thế tuyệt đối.

Lại có thêm một nhà khoa học giữ thái độ mâu thuẫn trung lập hóa ra lại chính là người con cả đầu lòng.

Một thống kê như thế về hai mươi ba nhà khoa học mang tính đại diện, về cơ bản đã bao quát toàn bộ những nhân vật đại diện chủ chốt nhất có quyền đánh giá học thuyết của Darwin trong thời kỳ đó. Thống kê này không nghi ngờ gì nữa đã chứng minh mối tương quan không thể phớt lờ giữa sự hình thành nhân cách bảo thủ, nhân cách phản nghịch với thứ tự sinh nở trong gia đình từ nhỏ của một người. Tác giả của cuốn sách còn sử dụng thêm nhiều số liệu thống kê và phân tích nữa để luận chứng cho điểm này.

Nếu xuất phát từ sự gợi mở của thành quả nghiên cứu này để quan sát các trường hợp sinh động khác nhau trong cuộc sống, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, thứ tự sinh nở quả thực đang ảnh hưởng đến hình tượng nhân cách bảo thủ hay phản nghịch của một người.

Đối với các bé gái, quy luật này cũng tồn tại tương tự.

Đứa con gái đầu lòng trong nhà chính là "người mẹ nhỏ", con bé sẽ bắt chước và kế thừa một loại uy quyền nào đó của người mẹ, mang theo một thứ tính chất chính thống...

Ai cũng có nhân cách, muôn hình vạn trạng nhân cách đều gắn kết mật thiết với môi trường gia đình sinh trưởng từ thủa nhỏ. Khi chúng ta mang nhân cách bảo thủ có xu hướng chính thống, tuyệt đối đừng cho rằng đây là đạo lý thiên kinh địa nghĩa, nó chẳng qua chỉ là sự nhào nặn của môi trường sống từ nhỏ mà thôi. Khi chúng ta mang nhân cách phản nghịch khao khát nổi loạn, thì cũng đừng cho rằng đây là điều thiên kinh địa nghĩa, nó cũng được nhào nặn nên trong môi trường sống từ nhỏ. Nó không chỉ liên quan đến mối quan hệ giữa chúng ta với cha mẹ, mà còn liên quan đến mối quan hệ giữa chúng ta với anh chị em trong nhà. Đương nhiên, còn liên quan đến rất nhiều yếu tố khác nữa.

Thế nhưng, có một điều tuyệt đối không ngoại lệ, đó là mọi nhân cách đều có quá trình hình thành và nguyên nhân vốn có gắn liền với bẩm sinh.