Như vậy, chúng ta đã chính thức bàn đến một khái niệm: nhân cách.

Những con người khác nhau có những cách sống khác nhau, không chỉ vì hoàn cảnh hiện tại của họ khác biệt, mà còn bởi vì họ có nhân cách khác nhau; những người có nhân cách khác nhau trong cùng một môi trường sẽ có những phản ứng hoàn toàn khác biệt đối với cuộc sống.

Nhân cách là một khái niệm tâm lý học, ban đầu nó bắt nguồn từ tiếng Latinh persona, nghĩa gốc là mặt nạ. Định nghĩa nhân cách là chiếc mặt nạ hàm chứa hai tầng ý nghĩa: tầng thứ nhất là muôn vàn hành vi được biểu diễn giống như đóng một vai diễn trong cuộc sống; tầng thứ hai là bản ngã chân thật ẩn giấu bên dưới chiếc mặt nạ này.

Sau khi khái niệm nhân cách bước vào phạm trù nghiên cứu nghiêm túc của tâm lý học, nó đã trải qua nhiều lần biến đổi và có vô số định nghĩa khác nhau. Nhà tâm lý học nhân cách Allport cũng từng tổng thuật năm mươi định nghĩa liên quan đến nhân cách, những định nghĩa khác nhau này thể hiện xuất phát điểm nghiên cứu của các trường phái tâm lý học, các nhà tâm lý học khác nhau, đồng thời cũng thể hiện kết quả nghiên cứu của họ.

Nói một cách tổng quát, nhân cách có thể coi là một loại hành vi thường quán của con người.

Nhà tâm lý học người Mỹ B. R. Hergenhahn từng luận thuật như sau trong cuốn "Tâm lý học nhân cách" của mình: "Hầu như tất cả các nhà lý luận nhân cách đều tán đồng quan điểm này, đó là nhân cách có thể được miêu tả dựa trên mô thức hành vi thường quán của một người. Dưới những tình huống khác nhau muôn hình vạn trạng, sự khác biệt trong định thế phản ứng của mọi người đã hình thành nên những đặc trưng cá tính khác nhau của từng cá nhân. Chính những mô thức hành vi thường quán này mới giúp chúng ta có thể đưa ra những dự đoán có độ chính xác nhất định đối với hành vi tương lai của con người. Khi chúng ta thấy một ai đó mà mình ngỡ là rất quen thuộc lại có những hành vi bất thường, chúng ta sẽ vô cùng kinh ngạc mà thốt lên: 'Đây chẳng giống chuyện anh ta sẽ làm chút nào.' Khi con người không còn phản ứng với một tình huống nào đó theo cách thức trong quá khứ nữa, thì chúng ta nói rằng nhân cách của họ đã xảy ra biến đổi."

Từ nhân cách trong tiếng Anh là "personality", nếu muốn đưa ra một định nghĩa ngắn gọn nhất nhưng lại tương đối có tính uy quyền, chúng ta có thể trích dẫn mục từ trong "Bách khoa toàn thư Britannica": "Nhân cách (personality) là sự kết hợp hữu cơ giữa các tính trạng (hoặc đặc trưng) tâm lý - sinh lý mang tính đặc thù của mỗi người, bao gồm các thành phần di truyền và tập nhiễm sau này; nhân cách giúp một người phân biệt với người khác, và có thể biểu hiện thông qua mối quan hệ giữa người đó với môi trường cùng các nhóm xã hội. Người ta đã đưa ra nhiều học thuyết khác nhau về nhân cách nhằm giải thích một người giống và khác người khác như thế nào, cũng như yếu tố nào đã tổ chức các điểm tương đồng và dị biệt của một người thành một mô thức hoàn chỉnh."

Nếu dùng tiếng Trung để chú giải cho nhân cách, từ thỏa đáng nhất chính là cá tính.

Trong cuốn "Từ điển lớn Tâm lý học" của Trung Quốc (do Chu Trí Hiền chủ biên) đã đưa ra lời chú giải như sau: "Cá tính (personality), cũng có thể gọi là nhân cách. Chỉ toàn bộ diện mạo tinh thần của một con người, tức là tổng hòa các đặc trưng tâm lý mang tính khuynh hướng nhất định. Cấu trúc cá tính là một chỉnh thể đa tầng thứ, đa phương diện được cấu thành từ sự kết hợp độc đáo của các đặc trưng tâm lý phức tạp. Những tầng thứ này bao gồm: 1, đặc trưng về khả năng tiềm tàng để hoàn thành một hoạt động nào đó, tức là năng lực; 2, đặc trưng động lực của hoạt động tâm lý, tức là khí chất; 3, đặc trưng về phương diện thái độ và phương thức hành vi khi hoàn thành nhiệm vụ hoạt động, tức là tính cách; 4, đặc trưng về phương diện khuynh hướng hoạt động, chẳng hạn như động cơ, hứng thú, lý tưởng, niềm tin, v.v. Những đặc trưng này không tồn tại cô lập, mà đan xen phức tạp, liên hệ tương hỗ, kết hợp hữu cơ thành một chỉnh thể để điều tiết và khống chế hành vi của con người. Nếu mối quan hệ giữa các thành phần hài hòa, hành vi của con người sẽ bình thường; nếu mất điều hòa, sẽ dẫn đến phân liệt cá tính (nhân cách kép hoặc đa nhân cách), sản sinh ra hành vi bất thường. Cá tính không phải do trời sinh, mà được hình thành trên nền tảng cấu trúc sinh lý bẩm sinh, dưới ảnh hưởng của môi trường và giáo dục sau này. Cá tính chịu sự chế ước của điều kiện lịch sử xã hội nhất định và địa vị xã hội của bản thân, nó mang tính chất chung của dân tộc, giai cấp và tập thể. Cho dù trong cùng một điều kiện lịch sử xã hội, con đường đời cụ thể mà mỗi người trải qua cũng khác nhau, từ đó lại hình thành nên những nét đặc thù phân biệt với người khác. Cá tính của con người một khi đã hình thành thì mang đặc điểm ổn định, nhưng cá tính cũng không phải là bất di bất dịch, nó biến đổi ít nhiều theo tính đa dạng và tính hay thay đổi của hiện thực. Những thứ mang ý nghĩa cốt lõi trong cá tính, như lý tưởng, niềm tin và thế giới quan sẽ thay đổi chậm rãi theo sự biến đổi của quan hệ sản xuất và chế độ xã hội; bối cảnh cuộc sống, trạng thái tâm lý nhất thời của cá nhân, đặc điểm tự nhiên của cơ thể con người, tuổi tác và tình trạng sức khỏe cũng ảnh hưởng đến một số nét đặc điểm của cá tính."

Các nhân cách khác nhau có phản ứng khác nhau đối với môi trường, có cách ứng phó khác nhau đối với cuộc sống, khiến con người có những cách sống khác nhau. Nhân cách đã có tính ổn định tương đối, chúng ta có thể từ đó nhìn rõ quán tính "giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời" của chính mình; nhân cách lại không phải là bất di bất dịch, từ đó chúng ta lại có thể nắm bắt được khả năng cải tạo nhân cách của bản thân.

Thành quả nghiên cứu tâm lý học cho chúng ta biết rằng, sự hình thành của nhân cách chịu ảnh hưởng và bị quyết định bởi rất nhiều yếu tố, trong đó chủ yếu nhất gồm có:

Thứ nhất, yếu tố di truyền.

Đây là yếu tố sinh ra đã có sẵn, chính là điều chúng ta thường nói "trong huyết quản của một người chảy dòng máu của gia tộc và cha mẹ họ". Yếu tố di truyền đóng vai trò quyết định ở mức độ lớn hay nhỏ đối với nhân cách của một người.

Thứ hai, văn hóa xã hội.

Nhân cách của một người chắc chắn có mối liên hệ vô cùng mật thiết với thời đại lịch sử, văn hóa khu vực dân tộc nơi người đó sống, và có liên hệ hết sức chặt chẽ với giai cấp, tầng lớp, địa vị của họ trong xã hội.

Thứ ba, môi trường gia đình.

Gia đình nơi một người sinh ra và lớn lên từ nhỏ không chỉ cô đọng văn hóa xã hội một cách cụ thể, mà còn có các mối quan hệ giữa con cái với cha mẹ, với toàn thể thành viên trong gia đình vô cùng cụ thể, nó trực tiếp và mạnh mẽ đúc nặn nên nhân cách dần dần hình thành kể từ ngày một người chào đời.

Thứ tư, học tập.

Một người từ khi sinh ra đã học tập các quy tắc ngôn ngữ và quy tắc hành động đúng đắn dưới cơ chế thưởng phạt của gia đình và môi trường xã hội, học cách nói năng thế nào, hành xử ra sao. Mà trong quá trình học tập ngôn ngữ và hành vi, người đó cũng đã học được cả một hệ thống tư duy cho đến tố chất tâm lý. Quá trình học tập chính là quá trình thiết lập thói quen, là quá trình thiết lập mô thức phản ứng tâm lý, là quá trình tiếp nhận ảnh hưởng và sự đúc nặn của văn hóa xã hội cùng môi trường gia đình.

Thứ năm, cơ chế tiềm ý thức.

Về phương diện này, tâm lý học chiều sâu với đại diện là Freud đã có những luận thuật đáng để khám phá nhất về nhân cách. Bất kể là bản thân Freud, hay Jung hoặc Adler, đều từng đưa ra nhiều lời chú giải về cơ chế tiềm ý thức của nhân cách.

Nếu không dừng lại ở những lý luận tâm lý học quá mang tính học thuật, chúng ta có thể nói rằng, một câu cổ ngữ của Trung Quốc "ba tuổi trông lớn, bảy tuổi trông già" đã nói lên một cách cực kỳ sâu sắc quy luật quan trọng của sự hình thành nhân cách: trải nghiệm thời thơ ấu mang ý nghĩa mang tính quyết định.

Trải nghiệm thời thơ ấu chiếm giữ vị trí quan trọng hàng đầu trong lịch sử hình thành nhân cách của một con người.