Tích tụ lại thành quận, quận tích tụ lại thành thiên hạ. Quận huyện có yên trị, thiên hạ mới không nơi nào chẳng yên bình……
Trích từ lời tựa cuốn "Cổ Lăng Huyện Chí"
Quang Tự năm thứ sáu (Canh Thìn)
Biển núi non đồng bãi mịt mùng đều đang chìm trong giấc ngủ say giữa màn đêm. Một tòa tháp gỗ ngàn năm sừng sững uy nghiêm tối sẫm. Gió lạnh từ phía bên kia núi thổi tới, những chiếc chuông đồng nhỏ dưới từng tầng mái hiên của tháp khua lên leng keng rả rích. Tiếng chuông ấy hòa vào bóng tối bao la mà mát lạnh của buổi sớm mai đầu hạ, đơn điệu lẻ loi, xa xăm mà thê lương, gợi lên những tiếng vang vọng mơ hồ, như có như không nơi những rặng núi xa bốn bề. Suốt một ngàn năm qua, tiếng chuông vẫn cứ khua vang leng keng như thế.
Bất chợt, từng dãy đèn điện bên trong và bên ngoài tháp đồng loạt bật sáng.
Tòa tháp gỗ cổ kính lập tức hiện ra với vẻ uy nghi, hùng vĩ và tráng lệ giữa trời đất tối sầm. Đây là một tòa tháp gỗ chín tầng. Tầng cao nhất treo một tấm biển lớn thếp vàng, trên đề ba chữ lớn: Thích Ca Tháp.
Nhân vật chính trẻ tuổi của chúng ta, Lý Hướng Nam, dưới sự tháp tùng của một ông lão gác tháp gầy gò còng lưng, bước qua cánh cửa lớn sơn đỏ; ùa vào mặt là mùi gỗ ẩm mốc xưa cũ. Ngôi tháp này trưng bày những di vật lịch sử được khai quật và lưu truyền của huyện Cổ Lăng, chính là một bảo tàng nho nhỏ của huyện. Đây là tầng thứ nhất. Trên lớp vải nhung đỏ trong từng tủ kính bày những hóa thạch động vật từ mấy chục triệu năm trước: có sừng tê giác, có răng và xương cốt của dã thú hung dữ. Xa xưa biết nhường nào.
Lý Hướng Nam cúi người nhìn tấm thẻ thuyết minh trong tủ kính, khẽ mỉm cười. Khi ấy vẫn chưa có loài người.
Men theo cầu thang gỗ nặng nề trầm đục uốn quanh bước lên tầng thứ hai, nơi trưng bày các tạo vật của thời kỳ đồ đá cũ. Có hóa thạch xương người, đồ đá, đồ xương. Đồ đá toàn là những vật có đầu nhọn, bảo là rìu thì không hẳn giống rìu, bảo là mũi giáo cũng chẳng hoàn toàn giống mũi giáo. Hình dáng thô ráp hỗn độn, hầu như rất khó nhận ra những mảnh đá từng được con người ghè đẽo gia công này có điểm gì khác biệt so với đá tự nhiên. Đồ xương thì là mấy chục chiếc kim khâu bằng xương, đây là thứ do con người chế tạo, chẳng cần nhà khảo cổ học khảo cứu cũng nhìn ra ngay được. Mọi sự mài mòn của tự nhiên, mọi sự gặm nhấm của dã thú đều không thể tạo ra những chiếc kim mảnh mai có lỗ ở đuôi và cùng một quy cách như thế này. Con người thuở ấy đã biết may vá, nghĩ đến điều đó thật thấy kỳ diệu khôn xiết. Lại có những mẩu xương thú, răng thú được xâu lỗ đặt trên nền nhung đỏ trong tủ kính, đó là đồ trang sức của loài người thời bấy giờ. Hơi ấm no một chút là đã biết hướng đến cái đẹp. Thật là những con người nguyên thủy đáng yêu. Từng tấm thẻ thuyết minh ghi rõ: Những đồ đá, đồ xương này do con người từ mấy trăm ngàn năm đến một triệu năm trước để lại.
Tầng thứ ba là những phát hiện khảo cổ thuộc thời kỳ đồ đá mới. Đồ đá trưng bày ở đây có hình dáng rõ ràng, bề mặt nhẵn bóng, lưỡi bén nhọn. Rìu đá, dao đá, mũi tên đá, chày đá, con quay dệt sợi bằng đá, thứ nào cũng đều như thế. Việc phát minh ra đá mài, dùng nó để mài nhẵn đồ đá, đã kết thúc lịch sử mấy trăm ngàn năm gia công đồ đá bằng phương pháp đập gõ của loài người. Chỉ một bước tiến này thôi, một bước tiến vừa giản đơn lại vừa gian nan biết bao, đã đưa loài người bước sang một thời kỳ văn minh mới: Thời kỳ đồ đá mới.
Nghĩ đến điều này, Lý Hướng Nam không khỏi bùi ngùi xúc động.
Anh cúi người chăm chú nhìn những món đồ trong tủ kính, bên trong còn có kim xương, dùi xương, vài chiếc bát, hũ, đỉnh bằng gốm thô, trong đó một chiếc chậu gốm vẽ hoa văn bề mặt đỏ au, trong ngoài đều được mài nhẵn bóng đã thu hút sự chú ý của anh; bố cục trang nhã, kiểu dáng tuyệt mỹ, chính là khí vật của nền văn hóa Ngưỡng Thiều vùng Trung Nguyên nước ta, một sản phẩm thủ công nguyên thủy chừng năm ngàn năm trước. Văn hóa Ngưỡng Thiều cũng đã du nhập tới Cổ Lăng cách xa ngàn dặm, điều này khiến người ta phải kinh ngạc. Lại nghĩ đến việc đủ loại nền văn minh cổ đại đều có thể lan tỏa khắp địa cầu vào thời điểm ấy, càng cảm thấy khó tin. Nhưng tính toán sơ một chút thì lại rất giản đơn: Một nền văn minh nhân loại chỉ cần một năm lan xa trăm dặm, thì một trăm năm có thể lan vạn dặm, vài trăm năm là có thể truyền khắp thế giới. Trăm năm, trong lịch sử loài người thì có là gì đâu? Trước thời gian dằng dặc nhường ấy, không gian địa cầu này bỗng trở nên thật nhỏ bé.
Đây đã là tầng thứ tư. Từ những khung cửa sổ mở toang bốn phía có thể cảm nhận được luồng gió lạnh trên cao thổi tới phần phật. Nơi đây trưng bày đồ đồng thanh thời Thương - Chu. Có giáo, có dao, có rìu bôn, có chén cô, có tước, có chiếc thạp đồng hoa văn núm đinh thời Thương với tạo hình dày dặn vững chãi, hoa văn tinh xảo, có chiếc đỉnh phân cách đáy hoa văn thao thiết thời Tây Chu với minh văn ngắn gọn, kiểu dáng cổ kính mộc mạc. Lớp gỉ đồng màu xanh lạnh lẽo cùng mùi hương ngai ngái buốt giá của nó thể hiện niên đại xa xưa của trang lịch sử ấy, đồng thời gợi người ta nhớ đến sự âm u dã man, đồ sộ và nặng nề của chính quyền chủ nô. Chiếm số lượng nhiều nhất trong đồ đồng vẫn là mũi tên, cung tên. Phát minh vĩ đại vốn đã xuất hiện từ cuối thời kỳ đồ đá cũ này, kết hợp cùng việc sử dụng lửa, đã giúp loài người chiến thắng dã thú và tự nhiên. Mà người chế tạo ra cây cung và mũi tên đầu tiên chính là vị anh hùng vô danh vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại. Người đó là ai, e rằng vĩnh viễn chẳng thể khảo chứng được nữa. Một vạn năm sau, khi tất cả những gì của thời hiện đại đều trở thành lịch sử xa xưa, hậu thế sẽ tiến hành nghiên cứu khảo chứng ra sao?
Từng bước dẫm lên bậc thang gỗ phát ra tiếng kêu trầm đục uốn quanh đi lên, một nỗi niềm dâu bể bỗng trào dâng trong lồng ngực.
Đây là tầng thứ năm, cũng là tầng cao nhất. Tòa tháp này nhìn từ ngoài có chín tầng, nhưng bên trong là năm tầng nổi bốn tầng chìm. Năm tầng bên trong này đã là đỉnh tháp rồi. Gió lùa qua bốn bề cửa sổ tối om om mang lại cảm giác buốt giá tê tái. Những thứ trưng bày ở tầng này thuộc về suốt hai ngàn năm qua. Một con hổ đá điêu khắc thời Hán, cổ phác vụng về; mấy bức tượng Thích Ca nhỏ bằng đá thời Bắc Tề; một bức tượng Quan Âm bằng đá gãy mất một cánh tay thời Đường; và nhiều nhất là đồ gốm sứ, bình hũ chậu ấm. Nào là men trắng vẽ hoa, men trắng vẽ màu đỏ lục thời Tống, đồ sứ thanh hoa thời Nguyên, đồ sứ ngũ thái thời Minh, lại thêm những bình chậu tráng men thời Thanh, quả là rực rỡ muôn màu. Chúng phản ánh đời sống xã hội loài người ngày càng phồn hoa náo nhiệt.
Cổ Lăng chẳng hổ danh là Cổ Lăng. Bản thân anh vừa tới đây nhận chức Bí thư Huyện ủy mới được hai tuần, hôm nay mới là lần đầu tiên bước lên tòa tháp cổ này. Đi qua từng tầng, anh đã ngắm nhìn lịch sử tự nhiên mấy chục triệu năm của Cổ Lăng, lịch sử nhân loại mấy trăm ngàn năm, và lịch sử có văn tự mấy ngàn năm. Anh tắt đèn điện, bước ra lan can bao quanh bên ngoài tháp nhìn ra xa.
Vừa rồi dưới ánh đèn sáng rực, bầu trời một màu đen kịt. Giờ tắt đèn đi, mới thấy bức màn đen của bầu trời đang hé lộ chút ánh sáng mờ ảo như có như không. Một ngôi sao lớn đơn độc tỏa sáng. Đằng xa là những dãy núi trập trùng đen thẫm. Gió thốc mạnh vào mặt và ngực anh, mang theo hơi sương mát lạnh thấu da và hương lúa mì thơm ngát từ cánh đồng mùa hạ. Chiếc áo sơ mi vải dệt rung lên phần phật. Chuông đồng nhỏ dưới mái hiên tháp vẫn khua leng keng rả rích. Bầu trời đêm mịt mù hỗn độn khiến lòng người trầm tư.
Phía đông dần ửng sáng, rạng đông đang chầm chậm để lộ vầng trán mát lành.
Dưới ánh mắt của nó rọi chiếu, từng lớp màn đêm bị vén lên, núi sông đồng bãi, khe rãnh mương máng của Cổ Lăng đều dần dần hiện ra trong bóng tối. Hướng bắc, hướng tây đều là núi lớn, đỉnh non trùng điệp, dãy núi nhấp nhô, lại gần hơn thì biến thành những ngọn đồi đất vàng, gần hơn nữa thì thành những vách đất vàng dốc đứng đổ thẳng xuống, hóa thành một dải đồng bằng thung lũng. Huyện lỵ cùng tòa tháp gỗ cách thành không xa này tọa lạc trên một khu đất cao nhô lên giữa dải thung lũng ấy. Bốn bề bao bọc bởi bãi sông rải đầy sỏi cuội. Bãi sông uốn lượn dòng nước nhỏ, trên những mảnh ruộng đắp bờ lấn đất ngoài bãi bồi, đã thấy lấp loáng bóng người đang lom khom cuốc ngô. Vùng đồng bằng men theo hướng bãi sông tiếp tục trải dài về phía đông và phía nam, cho đến tận chân trời bị những dãy núi chắn lại.
Đây là một huyện cổ xưa bên lưu vực sông Hoàng Hà.
Cổ Lăng, cái tên huyện này sớm từ thời Xuân Thu đã có, cổ kính ngang với tên tuổi Khổng Tử. Xe chiến binh đao của các nước Tần, Tề, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy đều từng tung hoành giao tranh nơi đây. Kẻ đánh chiếm phá thành, kẻ chiếm đóng đắp thành, lặp đi lặp lại không biết bao nhiêu lần. Cho đến thời cận đại lại bị súng đạn của phương Đông lẫn phương Tây cướp bóc tàn phá. Hiện giờ tường thành vẫn còn sót lại vài đoạn đổ nát hoang tàn. Từng ngôi làng đối diện đồi núi và dưới chân núi đến nay vẫn còn giữ lại những bức tường lũy bao quanh, ghi dấu những thảm họa binh đao giặc giã từ ngàn xưa.
Huyện cổ kính này lại cũng là một huyện nghèo khó. Trong "Cổ Lăng Huyện Chí" từng ghi lại thế này:
……Dân cày Cổ Lăng nhọc sức nhiều mà thu hoạch ít, đông xuân rét buốt, hạ khổ vì lụt, thu sợ giá sương. Nơi góc núi bến sông hễ có đất trống liền dốc hết sức tranh nhau khai khẩn, già yếu đàn bà chẳng ai dám nhàn rỗi vui chơi. Tháng Ba gieo đậu, tháng Tư cấy kê, tháng Sáu làm cỏ, tháng Tám gặt hái nếu mưa thuận gió hòa. Gặp năm được mùa ăn mừng, thu hoạch mỗi mẫu cũng chẳng quá vài đấu……
Từ đằng xa, một tiếng còi tàu hỏa kéo dài vọng lại, vang rền giữa các dãy núi, nghe thật thê lương trong buổi sớm mai. Một tuyến đường sắt xuyên qua núi non, băng qua đồng bằng sượt qua phía nam huyện lỵ, điểm xuyết một nét hiện đại lên Cổ Lăng. Cùng với tiếng tàu hỏa lao vun vút, rạng đông bừng tỉnh, ngẩng cao vầng trán hơn, những làn sóng ánh sáng khẽ lay động như mặt biển, trời bắt đầu thực sự sáng tỏ. Non sông đồng bãi mênh mông chất phác ngày một hiện lên rõ nét. Gió sớm quét qua các dãy núi mang theo vẻ thê lương mà hào sảng. Chuông trên tháp khua lên leng keng rộn rã. Đằng xa vọng lại tiếng ken két chói tai của cần hãm phanh cỗ xe ngựa đang xuống dốc. Trên ngọn núi đối diện, một giọng hát già nua cao vút cất lên một khúc dân ca cổ xưa: "Bên núi này hát bên núi kia nghe, chẳng biết ai là người tri kỷ……" Tiếng hát ngân nga vang vọng trong sớm mai, khắp mấy chục dặm gần xa trên núi dưới đồi, từng thôn lũy bắt đầu bốc lên làn khói bếp bảng lảng trên ngọn cây hòe.
Cổ Lăng xưa cũ và nghèo nàn.
Giờ đây, anh quyết tâm sẽ đến để lật mở một trang mới cho mảnh đất này.
Một ngàn năm sau, biết đâu trang sử này cũng sẽ được trưng bày bên trong tòa tháp gỗ cổ kính này……
