Khi chúng ta gọi "Tây Du Ký" là Oedipus phương Đông, chẳng qua là muốn nói trong "Tây Du Ký" câu chuyện chủ yếu được kể cũng xoay quanh mối quan hệ giữa một đứa con trai và cha mẹ của cậu ta. Trong đó cũng tiềm ẩn một "phức cảm yêu mẹ ghét cha" thời thơ ấu của đứa con.
Thế nhưng, "Tây Du Ký" không nghi ngờ gì là một câu chuyện trọn vẹn hơn rất nhiều, phức cảm ghét cha yêu mẹ từ lâu đã bị nền văn hóa hòa hợp của nhân loại dung hòa đến mức gần như vô hình —— đây là một câu chuyện mà con người hiện đại đều có thể tìm thấy hình mẫu cho đời sống gia đình từ trong đó.
Cũng có thể vì "Tây Du Ký" không xảy ra vào thời đại cổ xưa như câu chuyện về Oedipus, cũng có thể vì văn hóa phong kiến Trung Quốc vào thời điểm "Tây Du Ký" ra đời đã phát triển vô cùng rực rỡ và trưởng thành, câu chuyện về Tôn Ngộ Không có sự khác biệt khá lớn so với câu chuyện của Oedipus.
Trong câu chuyện của Oedipus, sự đối lập giữa cha và con vô cùng tàn nhẫn. Nếu như việc Oedipus vô tình giết cha đã thể hiện sự căm ghét cha mãnh liệt của người con, thì trước đó, việc người cha vứt bỏ con mình đã sớm thể hiện sự địch ý và bài xích của người cha. Cảm xúc đối địch của người cha đối với con cái có lẽ là một nguyên nhân dẫn đến cảm xúc đối địch của con cái đối với cha. Còn trong "Tây Du Ký", thái độ của người cha ôn hòa hơn nhiều. Ông có những lời răn dạy nghiêm khắc, thế nhưng, suy cho cùng không hề vứt bỏ cậu, mà là dẫn dắt cậu bước lên con đường lớn của cuộc đời.
Thái độ vừa nghiêm khắc vừa từ bi, rộng lượng bao dung của người cha trong "Tây Du Ký" hoàn toàn khác biệt với hình ảnh vị vua già thành Thebes. Cho dù việc nhà vua Thebes vứt bỏ đứa con diễn ra dưới sự báo trước của thần linh, thì nó vẫn phản ánh sự tàn nhẫn tột cùng của người cha. Trong câu chuyện "Tây Du Ký" mà tạm thời chúng ta gọi là Oedipus phương Đông này, chúng ta đã nhìn thấy một hình tượng người cha vô cùng trọn vẹn.
Nếu dùng mối quan hệ cha con để tiếp tục so sánh câu chuyện về Oedipus và "Tây Du Ký", chúng ta có thể phát hiện ra rằng, trong Oedipus, người cha bị thanh kiếm của đứa con đâm thủng, đứa con đã thể hiện sự căm ghét và chống đối người cha bằng phương thức cực đoan là giết cha. Còn trong "Tây Du Ký", đứa con tuy cũng từng có sự chống đối gay gắt với sự thống trị của người cha, cũng từng bị người cha trấn áp nghiêm khắc, thế nhưng, sau khi nhận được sự khoan hồng giải thoát từ cha mẹ, đứa con phủi sạch lớp bụi năm trăm năm rơi trên người rồi lên đường đi Tây Trúc thỉnh kinh. Cậu không hề có biểu hiện đánh đổ người cha, cũng chưa từng mưu đồ lật đổ uy quyền của người cha. Sau khi xảy ra xung đột với ý chí của người cha, cuối cùng cậu đã chấp nhận lời khuyên nhủ của cha. Điểm này cho thấy văn hóa truyền thống "lấy cha làm gốc" của Trung Quốc đã ăn sâu vào tiềm thức thế nào, ngay cả một câu chuyện thần thoại yêu ma như "Tây Du Ký" cũng không hề bộc lộ giấc mơ muốn lật đổ sự thống trị của cha từ phía đứa con.
Nghệ thuật là bức tranh do tiềm thức tạo ra. Khi phức cảm Oedipus biểu hiện ở Hy Lạp cổ đại dưới hình thức cực đoan "giết cha lấy mẹ", đó chẳng qua chỉ là giấc mơ nguyên thủy của trẻ em. Mà khi phức cảm Oedipus bộc lộ một cách âm ỉ bằng phương thức ôn hòa như thế trong "Tây Du Ký", phức cảm của trẻ thơ đã bị văn hóa kìm nén rồi. Nghệ sĩ dù có biên soạn truyện thần thoại cũng không dám bộc lộ phức cảm đánh đổ cha, điều này đủ để cho thấy sức mạnh của quan niệm đạo đức luân lý gia đình trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, nó đã lắng đọng trong tiềm thức của người nghệ sĩ.
Tiếp tục so sánh thần thoại Oedipus và "Tây Du Ký", chúng ta phát hiện ra rằng, Oedipus thể hiện phức cảm yêu mẹ mang tính trẻ con nguyên thủy bằng phương thức vô tình lấy mẹ. Còn trong "Tây Du Ký", tình yêu thương mà Tôn Ngộ Không bộc lộ đối với Bồ Tát Quan Âm – người "mẹ" này – chỉ dừng lại ở mức dám trêu chọc thân mật có chút nghịch ngợm với bà. Kiểu trêu chọc này là sự đãi ngộ hợp lý mà một người mẹ vừa nghiêm khắc vừa từ bi thường nhận được trước mặt đứa con được sủng ái mà không sợ hãi.
Biểu hiện yêu mẹ sinh động mà có tiết chế của đứa con nghịch ngợm Tôn Ngộ Không, một lần nữa lại cho thấy sức mạnh quy phạm to lớn của văn hóa đạo đức luân lý gia đình Trung Quốc. Nó đi sâu vào tiềm thức của người nghệ sĩ, trở thành mô hình vô thức trong sáng tạo nghệ thuật.
Trong toàn bộ thái độ của Tôn Ngộ Không đối với Bồ Tát Quan Âm, chúng ta nhìn thấy màn trình diễn của đứa con trước mặt người mẹ trong văn hóa Trung Quốc. Khi Tôn Ngộ Không tay cầm gậy như ý, với tinh thần chiến đấu sục sôi bước đi trên con đường thỉnh kinh ở phương Tây, cậu tuy rời xa cha mẹ, nhưng lại luôn nằm dưới sự quan tâm bao bọc của cha mẹ, toàn bộ mối quan hệ của cậu với cha mẹ đã cho thấy một gia đình và xã hội có phức cảm Oedipus đã được văn hóa nhân loại kìm nén và điều tiết rất tốt.
Câu chuyện về Tôn Ngộ Không là câu chuyện về sự phát triển nhân cách kiện toàn của một bé trai.
Khảo sát các điều kiện và mắt xích trong sự phát triển nhân cách kiện toàn của Tôn Ngộ Không, chúng ta sẽ rút ra được một chuỗi khá hoàn chỉnh:
Thứ nhất, giai đoạn sơ sinh và thơ ấu của Tôn Ngộ Không vô cùng tự do tự tại, không bị gò bó, điều đó ít nhiều ẩn dụ cho việc một bé trai trong gia đình đông con của xã hội truyền thống Trung Quốc đã lăn lộn, vui đùa giữa đám trẻ con sống cuộc đời như thế nào.
Chúng thoát khỏi sự kìm kẹp của cha mẹ, giương cao lá cờ và vũ khí của chính mình trên Hoa Quả Sơn để vui đùa không kiêng nể gì, đây không nghi ngờ gì là điều kiện cần thiết cho sự trưởng thành của một bé trai. Một bé trai thiếu đi giai đoạn vui đùa vô pháp vô thiên, không gì không dám ấy, rất có thể sẽ khó mà hình thành nên một nhân cách kiện toàn hoàn mỹ.
Đặc biệt đối với một nhân cách giàu tính sáng tạo như Tôn Ngộ Không, ắt hẳn phải có một giai đoạn tuổi thơ nghịch ngợm gây sự, đến đâu cũng quậy phá.
Thứ hai, đối với hành vi vô pháp vô thiên của trẻ nhỏ, lại cần phải có sự giáo quản cần thiết, tự do là phải có giới hạn.
Lúc này, hình tượng người cha đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Phật Tổ Như Lai đối với cách làm đại náo thiên cung của Tôn Ngộ Không, trước tiên là dùng đạo lý để khuyên bảo, tiến hành giáo dục thuyết phục. Khi việc thuyết phục không có hiệu quả, ngài cũng sử dụng biện pháp chế tài nghiêm khắc cần thiết để khuất phục. Ngài giả vờ phớt lờ đứa con phạm lỗi lớn, để cậu tự kiểm điểm trong sự cô lập. Khi đứa con đã nhận đủ bài học, mới chỉ cho cậu con đường đời đi thỉnh kinh.
Ở đây, một người cha Trung Quốc đã thể hiện sự nghiêm khắc đúng mực trong việc dạy dỗ con cái, đây là quy phạm cần thiết đối với hành vi bướng bỉnh thời thơ ấu đang bành trướng vô hạn của đứa con.
Thứ ba, hình tượng người mẹ lại là một yếu tố vô cùng quan trọng.
Bồ Tát Quan Âm đã thể hiện thái độ thích hợp của một người mẹ Trung Quốc. Bà xuất hiện rất đúng lúc sau khi sự chế tài nghiêm khắc của người cha đã mang lại cho đứa con những bài học đủ sâu sắc. Bà phối hợp với phương châm giáo dục của người cha, dùng hình ảnh từ bi của người mẹ để giải thoát cho đứa con đang chịu phạt, đồng thời theo ý nguyện của người cha, chỉ cho đứa con một con đường đời đúng đắn.
Thứ tư, nếu kết hợp thái độ thích hợp của cha và mẹ lại với nhau, đó chính là vừa từ bi vừa nghiêm khắc, thương yêu nhưng không nuông chiều, cho con không gian hoạt động tự do không bị gò bó, nhưng không để con vô pháp vô thiên không giới hạn, đồng thời tiến hành răn dạy nghiêm khắc vào thời điểm cần thiết, trao cho con lối thoát sau khi đã răn dạy nghiêm khắc.
Tất cả những quy phạm vừa từ bi vừa nghiêm khắc này, cuối cùng kết hợp phương thức chặn và xua dòng lại với nhau, dẫn dắt đứa con tiến về phía trước theo hướng đúng đắn giống như một dòng hồng thủy đang cuồn cuộn chảy.
Thứ. năm, khi Bồ Tát Quan Âm dùng phương thức vừa dỗ dành vừa dạy bảo để dẫn dắt Tôn Ngộ Không bước lên con đường đi Tây Trúc thỉnh kinh, chúng ta có thể nói rằng, Tôn Ngộ Không chẳng qua chỉ bước lên con đường đời dẫn đến vương quốc của người cha, cậu đến chỗ người cha để thỉnh kinh, kế thừa sự nghiệp của cha. Khi thế giới cực lạc của Phật Tổ Như Lai lấp lánh ánh vàng ở phương Tây xa xôi xuyên qua chặng đường dài mịt mờ khói yêu quái, chúng ta lại nhìn thấy một điều kiện vô cùng thuận lợi cho sự trưởng thành của một bé trai, đó chính là tấm gương của người cha.
Có tấm gương của người cha, việc quy phạm và giáo dục đứa con liền trở nên có sẵn, sự tiến thủ trong đời của đứa con cũng có được mục tiêu vô cùng sinh động.
Đương nhiên, một người cha quá mức hùng mạnh một mặt có thể cung cấp khuôn mẫu huy hoàng cho sự trưởng thành của con cái; mặt khác cũng có thể trở thành sự hạn chế, khiến đứa con rất khó vượt qua người cha vĩ đại. Tôn Ngộ Không không hề khai phá ra một thế giới cực lạc hoành tráng hơn Phật Tổ Như Lai, cậu chẳng qua chỉ có được một vị trí tương đối vinh quang trong thế giới do người cha thống trị. Kết cục này vừa là kết quả tất yếu của quan niệm "lấy cha làm gốc" trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, vừa có thể xem như một loại sự kìm hãm đối với sự trưởng thành của đứa con do người cha vĩ đại luôn cao cao tại thượng bao trùm trên đầu tạo ra.
Thứ sáu, khi Tôn Ngộ Không bước lên con đường thỉnh kinh, chúng ta nhìn thấy trải nghiệm tự lực cánh sinh của cậu dưới sự quan sát từ xa của cha mẹ.
Chính vì trao cho con môi trường tự lực cánh sinh, mới khiến cậu có đầy đủ khả năng phát huy tài trí, rèn luyện năng lực. "Tây Du Ký" ở một mức độ lớn là câu chuyện Tôn Ngộ Không rời xa cha mẹ để tự mình phấn đấu. Các bậc phụ huynh ngày nay không nghi ngờ gì sẽ lĩnh hội được phương pháp đúng đắn "mong con hoá rồng" từ câu chuyện của Tôn Ngộ Không.
Thứ bảy, cha mẹ tuy cho con không gian tự do rộng lớn để tự lực cánh sinh, thế nhưng, lại không để con hoàn toàn thoát khỏi sự quy phạm của cha mẹ.
Khi Bồ Tát Quan Âm tròng chiếc vòng kim cô mà Phật Tổ Như Lai giao cho lên đầu Tôn Ngộ Không, và truyền thụ chú ngữ cho Đường Tăng, thì đó chính là lúc cha mẹ tròng những quy tắc chuẩn mực đạo đức luân lý cơ bản lên đầu con cái. Đường Tăng, giống như phân tích ở trên, có thể được coi là sự tồn tại "siêu tôi" của Tôn Ngộ Không. Chính "siêu tôi" này đã nắm giữ chiếc vòng kim cô mà cha mẹ ban tặng, đại diện cho những quy phạm do cha mẹ và xã hội định ra. Thiếu đi sự quản thúc cần thiết này, một bé trai vừa bước chân vào con đường đời tự lực cánh sinh vẫn có thể vượt qua ranh giới hợp lý.
Thứ tám, Tôn Ngộ Không cứ thế mà tự lực cánh sinh trong trời đất rộng lớn dưới sự ràng buộc cần thiết của chiếc vòng kim cô do Đường Tăng nắm giữ. Lúc này, sự phát triển nhân cách của cậu chủ yếu được thực hiện thông qua đấu tranh và xung đột ở hai phương diện: một là đấu tranh với đủ loại khó khăn hiểm trở, chiến thắng muôn vàn yêu ma quỷ quái, mài giũa ý chí, tăng trưởng tài năng, đúc kết tố chất toàn diện của bản thân; mặt khác, chính là liên tục xung đột với "siêu tôi" và "bản ngã" của chính mình, rèn luyện tính toàn vẹn của "cái tôi" trong xung đột.
Trên con đường thỉnh kinh dằng dặc, cậu vừa phải đấu tranh và dung hợp vừa thỏa mãn vừa hạn chế, vừa khoan dung vừa nghiêm khắc với "bản ngã" đại diện cho "bản tính ăn uống sắc dục" do Trư Bát Giới đại diện, lại vừa phải đấu tranh và dung hợp vừa đối lập vừa thống nhất với "siêu tôi" mang những quy tắc câu nệ, cổ hủ, cứng nhắc do Đường Tăng đại diện.
Ở đây, nếu chúng ta xem Tôn Ngộ Không là "cái tôi" của một bé trai, xem Trư Bát Giới và Đường Tăng lần lượt là "bản ngã" và "siêu tôi", nhìn lại những xung đột mang tính kịch nghệ của ba người này, nghĩ đến sự thô kệch chất phác của Trư Bát Giới, sự cố chấp cổ hủ của Đường Tăng,
sự ứng biến linh hoạt của Tôn Ngộ Không, thì có thể lĩnh hội một cách vô cùng sinh động sự hợp lý nào đó trong lý thuyết cấu trúc nhân cách của Freud.
Thứ chín, trong quá trình thỉnh kinh của Tôn Ngộ Không, chúng ta không chỉ nhìn thấy sự tự lực cánh sinh của cậu, mà còn nhìn thấy cha mẹ ngoài việc thông qua vòng kim cô để tiến hành quản thúc từ xa đối với cậu, còn cung cấp sự giúp đỡ cần thiết khi cậu gặp khó khăn. Trách nhiệm và vai trò mà cha mẹ gánh vác, đóng vai ở đây là vô cùng thỏa đáng.
Nhìn chung, chính sự giáo đạo và tấm gương của người cha đã trao cho con sự nâng đỡ về niềm tin cơ bản, mặc dù ông tuyệt đối không phải là người lo toan tỉ mỉ mọi chuyện. Ông rộng lượng để đứa con tự mình xông pha ở khoảng cách xa xôi, có vẻ như không bận tâm đến chuyện vụn vặt, thế nhưng, khi đứa con gặp phải khó khăn khó giải quyết nhất, ông sẽ ra tay giúp đỡ đúng lúc vô cùng. Ông hoàn thành một cách trọn trách nhiệm nhiệm vụ mà chỉ có người cha mới có thể hoàn thành.
Bồ Tát Quan Âm với tư cách là người mẹ, lại trao cho con nhiều sự giúp đỡ cụ thể hơn nữa. Mỗi khi đứa con gặp phải nan đề trên con đường đời, bà luôn là người biết trước thấy trước từ khoảng cách xa xôi, nhưng lại chưa bao giờ vội vàng xuất hiện trước thời hạn, nhằm cho đứa con đủ thời gian và cơ hội tự lập rèn luyện. Khi đứa con thực sự khó mà giải quyết một số khó khăn nào đó, bà mới chủ động hoặc theo thỉnh cầu của đứa con mà xuất hiện. Mà khi bà giúp con thu phục từng con yêu ma quỷ quái, giải quyết từng nan đề xong, không mọc thêm lời cảm ơn nghịch ngợm nào từ đứa con, liền tay cầm tịnh bình phất phơ bay đi.
Cha mẹ của Tôn Ngộ Không có thể nói là những bậc cha mẹ hoàn hảo cho sự phát triển nhân cách kiện toàn của một bé trai. Chính những người cha mẹ như vậy đã cấu thành nên hậu phương vững chắc cho sự phấn đấu trong cuộc đời của bé trai.
Ngoài sự giúp đỡ của cha mẹ ra, chúng ta còn nhìn thấy sự ủng hộ của toàn xã hội dành cho bé trai Tôn Ngộ Không này. Khi cậu bước lên con đường huy hoàng dẫn về phía người cha, sự ủng hộ của xã hội cũng mang lại môi trường trưởng thành cần thiết cho bé trai.
Thứ mười, Tôn Ngộ Không có thể kiên cường bất khuất bước đi trên con đường thỉnh kinh, là vì chính quả ở phương Tây đang vẫy gọi cậu.
Sở dĩ một bé trai có thể kiên trì phấn đấu trên con đường đời, và dần phát triển nên nhân cách lý tưởng, là vì có một phần thưởng lớn nhất đang chờ đợi cậu. Phần thưởng lớn nhất này chính là sự khẳng định của cha mẹ và toàn xã hội, đây là nguồn gốc của mọi động lực.
Phần thưởng này giống như ngọn hải đăng rực rỡ soi sáng bé trai đang bước đi trên con đường muôn vàn khó khăn nguy hiểm. Có hay không phần thưởng này, là điều kiện quan trọng nhất quyết định đứa con có thể trưởng thành kiện toàn hay không. Có giỏi hay không trong việc tạo dựng nên phần thưởng này, và lúc nào cũng dùng nó để soi sáng hành trình của con cái, là yếu tố cốt lõi đầu tiên trong việc giáo dục thế hệ sau của các bậc phụ huynh và toàn thế giới người lớn.
Thưởng phạt là toàn bộ quyền bính để vua chúa thống trị đất nước, thưởng phạt cũng là toàn bộ thủ đoạn để cha mẹ nuôi dưỡng con cái. Trong lúc dùng những hình phạt cần thiết để đưa ra quy phạm cho những hành vi phạm lỗi của trẻ, phần thưởng cần thiết và đầy đủ chính là động lực quan trọng nhất thúc đẩy trẻ phát triển nhân cách kiện toàn.
Cha mẹ vĩ đại giỏi sử dụng phần thưởng vĩ đại.
Phần thưởng vĩ đại đúc kết nên những đứa con vĩ đại.
Nếu chúng ta không đưa ra dị nghị gì đối với trật tự chính thống do Phật Tổ Như Lai, Bồ Tát Quan Âm và toàn bộ thế giới thần tiên trên thiên cung đại diện, nếu chúng ta không yêu cầu Tôn Ngộ Không làm một kẻ cách mạng lật đổ trật tự chính thống, chúng ta phải thừa nhận rằng, nhân cách của Tôn Ngộ Không quả thực là nhân cách nam tính khá kiện toàn, lý tưởng.
Cậu tự do tự tại, dám nghĩ dám nói, dám làm dám xông pha, sự dũng cảm thể hiện qua việc đại náo thiên cung vẫn luôn xuyên suốt trong nhân cách của cậu. Cậu lại có thể thản nhiên chấp nhận những lời răn dạy không thể chối cãi và hoàn toàn đúng đắn. Khi cậu bị Phật Tổ Như Lai đè dưới Ngũ Hành Sơn năm trăm năm, rồi nhảy ra dưới sự giải thoát của Bồ Tát Quan Âm, cậu không hề có sự cố chấp bệnh hoạn hay bi tráng nào, mà là hớn hở vui tươi chấp nhận con đường mà cha mẹ đã chỉ ra. Đây là biểu hiện vô cùng lành mạnh của một đứa trẻ.
Cậu có thể đối xử đúng đắn với cha mẹ bằng những phương thức khác nhau ở các giai đoạn tuổi tác khác nhau, thể hiện nhân cách kiện toàn vừa nhận được sự yêu thương cần thiết vừa chịu sự quản giáo cần thiết. Cậu có thể tùy cơ ứng biến chống đối và trêu chọc uy quyền của cha mẹ, duy trì không gian tự do của bản thân, đồng thời lại không hề bướng bỉnh kiêu ngạo, khóc lóc om sòm, mà luôn giữ tấm lòng trẻ thơ vui vẻ chấp nhận những quy định và sắp xếp bắt buộc phải chấp nhận từ cha mẹ.
Cậu cũng có thể đối xử đúng đắn với xã hội. Vừa có thể đối xử đúng đắn với những người bạn đồng hành thời thơ ấu, tức là những yêu ma quỷ quái vẫn đang quậy phá vô pháp vô thiên, lại vừa có thể đối xử đúng đắn với thế giới người lớn mà cậu từng đắc tội trong thời kỳ đại náo thiên cung. Cậu luôn có thể liên lạc với thiên cung và tiên giới trong tiếng cười đùa vui vẻ không kiêu không nịnh, cầu xin sự hiểu biết và giúp đỡ từ họ.
Cậu tràn đầy nhiệt huyết và dũng khí đối với việc phấn đấu trong cuộc đời, thể hiện sự tràn trề sức sống, kiên cường bất khuất, giống như một tiểu yêu tinh vui vẻ, vĩnh viễn không nhớ đến bi thương. Trên người cậu tỏa ra bầu không khí tích cực tiến lên trong văn hóa dân tộc Trung Hoa. Khi cậu hiên ngang oai vệ vác gậy như ý dũng cảm tiến bước, một nhân cách kiện toàn và lạc quan hiện lên sống động ngay trước mắt chúng ta.
Thế nhưng, giả sử chúng ta tĩnh tâm suy ngẫm xem trong nhân cách lạc quan của bé trai Tôn Ngộ Không này ngưng tụ những phức cảm và nguồn động lực nào, thì chúng ta lại càng đi sâu hơn vào chủ đề của mình.
Điều chúng ta nhìn thấy đầu tiên chính là quy tắc trò chơi, quy tắc này xuyên suốt cả cuộc đời của Tôn Ngộ Không.
Cậu luôn thể hiện sự thôi thúc và niềm vui khi đấu tranh với cuộc sống. Dù là xây dựng Hoa Quả Sơn, hay đại náo thiên cung, hay là ngàn vạn khó khăn hiểm trở sau này trên con đường thỉnh kinh, cậu luôn tràn đầy sự thôi thúc và niềm vui muốn chiến thắng, đấu trí đấu dũng. Quy tắc tâm lý trò chơi của trẻ thơ này, đã trở thành phức cảm khó gỡ bỏ trong suốt cuộc đời cậu.
Đây có lẽ là nhân cách hóa của giai điệu cơ bản gồm việc con người giải quyết mâu thuẫn, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới. Xét về điểm này, chúng ta có thể nhìn thấy bóng dáng của Tôn Ngộ Không trong tất cả nhân cách sáng tạo phấn đấu không ngừng nghỉ.
Thế nhưng, tại sao nhân cách sáng tạo phấn đấu tích cực lại có thể được thực hiện trên người Tôn Ngộ Không? Chúng ta buộc phải quay trở lại trải nghiệm thời thơ ấu của cậu.
Và chúng ta cũng phát hiện ra rằng, tinh thần sáng tạo mang tính trò chơi, kiên cường bất khuất của Tôn Ngộ Không, bắt nguồn từ cha mẹ và gia đình cậu. Khi cậu biểu diễn tinh thần lạc quan phấn đấu không ngừng nghỉ trên con đường đi Tây Trúc thỉnh kinh, đằng sau sự thôi thúc trò chơi tranh giành thắng lợi thoạt nhìn có vẻ thuần túy đó lại tồn tại một nguồn sức mạnh sâu sắc hơn, chính là viễn cảnh mà cha mẹ kỳ vọng đang vẫy gọi cậu ở tương lai xa xôi. Đây vừa là sự thành công được xã hội thông thường công nhận, vừa là kỳ vọng mà cha mẹ dành cho cậu từ nhỏ.
Cho dù Tôn Ngộ Không có tự lực cánh sinh thế nào, có trưởng thành ra sao, có vẻ như đang phấn đấu vì cuộc đời của chính mình thế nào đi nữa, thì phức cảm được đúc kết từ tuổi thơ suy cho cùng vẫn rất mãnh liệt. Khi cậu theo đuổi sự khẳng định của xã hội, động lực tâm lý sâu xa hơn bên trong lại chính là đang theo đuổi sự tán thưởng của cha mẹ. Ở đây, chúng ta nhìn thấy một sự chuyển hóa vừa khá phức tạp vừa vô cùng trọn vẹn của phức cảm Oedipus.
Một bé trai từng ôm ấp phức cảm yêu mẹ ghét cha trong thời kỳ tuổi thơ mê muội, giờ đây không chỉ phấn đấu cho cuộc đời vì để nhận được sự khẳng định của mẹ, mà còn phấn đấu vì để nhận được sự khẳng định của cha. Động lực tiềm ẩn trong toàn bộ quá trình phấn đấu của Tôn Ngộ Không với tư cách là đứa con, chủ yếu hơn là vì muốn nhận được sự khẳng định của người cha.
Đây tuyệt đối không phải là sự phỏng đoán theo cảm tính, càng không phải là sự suy diễn logic xuất phát từ bất kỳ học thuyết lý thuyết nào. Chúng ta đều có thể nhìn thấy sự thật này trong trường hợp cá biệt của Tôn Ngộ Không, cũng như trong vô số trường hợp cá biệt trong đời sống được gợi mở liên tưởng từ đó.
Một đứa con trai từng bị cha răn dạy nghiêm khắc, từng khiến cha thất vọng, từng chịu sự phủ nhận của cha, thế nhưng, cha suy cho cùng vẫn rộng lượng, vẫn kỳ vọng đứa con bước lên con đường thành công. Khi đứa con dường như buộc phải chấp nhận quy phạm của người cha dưới sự mơn trớn của tình mẫu tử, thì toàn bộ hành vi phấn đấu cho cuộc đời của cậu lại đang chú giải cho một phức cảm mãnh liệt mà ngay cả bản thân cậu cũng không ý thức được, đó chính là cậu đang khổ công theo đuổi sự khẳng định của người cha.
Có lẽ ở đây ẩn chứa cảm giác tội lỗi và sự sám hối to lớn vì từng chống đối cha, căm ghét cha, địch ý với cha; có lẽ còn ẩn chứa phức cảm giết cha tiềm ẩn mà đứa trẻ đến nay vẫn chưa tự giác; có lẽ đây là thứ cảm xúc tôn giáo mà con người có khả năng sinh ra từ sự kính sợ người cha; có lẽ ở đây chứa đựng tâm lý trả thù đối với sự trừng phạt quá mức nghiêm khắc mà người cha từng dành cho mình (ta muốn chứng minh rằng cách đối xử với ta trước kia của ngươi là hoàn toàn sai lầm); có lẽ là sự giải tỏa nỗi uất ức khi bị cha mắng nhiếc đánh đập nghiêm khắc thời thơ ấu (từ trước tới nay tôi chưa từng là đứa trẻ hư); có lẽ còn ẩn chứa một sự oán hận ôn hào nào đó đối với người mẹ (người từng giống như cha, tỏ ra thất vọng với con); có lẽ ở đây còn ôm ấp mộtxí đồ vượt qua người cha (những gì người yêu cầu không phải là con không làm được, mà con còn có thể làm tốt hơn người); có lẽ ôm ấp sự tưởng tượng rằng một ngày nào đó khi cha già đi, bản thân vẫn có thể chăm sóc cha với tư cách là một người thành công (đây vừa là báo ân, vừa là báo thù. Ngươi từng là kẻ mạnh, quản giáo ta; ta sẽ trở thành kẻ mạnh, mà chăm sóc ngươi); có lẽ còn có nguyện vọng tẩy sạch tất cả những lời trách mắng, bất mãn, thất vọng và nhục nhã mà cha dành cho mình thời thơ ấu (mỗi một lời chỉ trích ngươi dành cho ta, ta chưa từng quên, nhưng có lẽ ngươi đã quên rồi)...
Cứ như thế, chúng ta nhìn thấy một phức cảm tâm lý được chuyển hóa từ các loại cảm xúc đối kháng với người cha.
Đây có lẽ là phức cảm "đứa con hoang đàng quay đầu". Rất nhiều câu chuyện từ xưa đến nay, rất nhiều trường hợp xảy ra trong thế giới hiện đại, đều cho thấy sức mạnh to lớn của phức cảm này. Bởi vì sự uất ức mà tâm hồn non nớt phải chịu đựng trong thời kỳ thơ ấu, ngày nay đã được chuyển hóa thành động lực theo đuổi to lớn thông qua một loạt cơ chế tâm lý.
Một bé trai đang theo đuổi sự khẳng định của thế giới này, đang theo đuổi sự khẳng định của cha mẹ, và đặc biệt đang theo đuổi sự khẳng định của người cha. Có lẽ cậu ta suốt đời không ý thức được điều này, có lẽ trên bề mặt cậu ta sẽ tỏ ra dửng dưng trước bất kỳ sự khẳng định nào từ cha mẹ, có lẽ cậu ta còn ôm ấp sự trêu chọc khoan dung nào đó đối với cha mẹ, thế nhưng, ở tận sâu thẳm tâm hồn, cậu ta chỉ có một câu nói: Con của ngài không phải đứa trẻ hư, là một đứa trẻ ngoan.
Chính thông qua câu chuyện của Tôn Ngộ Không, chúng ta đã nhìn thấy phức cảm thời thơ ấu được Freud gọi là phức cảm Oedipus đã phát triển thành nhân cách của Tôn Ngộ Không trong một môi trường gia đình và xã hội kiện toàn. Trong nhân cách của Tôn Ngộ Không, cái gọi là phức cảm Oedipus từ lâu đã không còn là biểu hiện tính dục mang tính nguyên thủy như Freud đã nói nữa, nó đã được văn hóa xã hội đúc kết, nó hấp thụ các yếu tố văn hóa từ mọi phương diện từ xã hội đến gia đình, trải qua một loạt sự chuyển hóa, để trở thành một phức cảm tâm lý khao khát có được sự thừa nhận của người cha.
Những bé trai như Tôn Ngộ Không suốt cuộc đời trong tâm lý tiềm ẩn đều khao khát sự thừa nhận của người cha, khao khát chứng minh bản thân trước mặt người cha, phức cảm này thường thúc đẩy một người đàn ông suốt cuộc đời một cách kín đáo nhưng đầy mạnh mẽ.
