Hải vương là một người đàn ông góa vợ. Ông đã già, dưới gối có sáu cô con gái. Các nàng công chúa biển đều vô cùng xinh đẹp, trong đó cô út là đẹp nhất. Chỉ có điều, cũng giống như các chị, cô không có chân mà chỉ có một chiếc đuôi cá. Tất cả bọn họ đều là những nàng tiên cá nhỏ, sống quây quần bên bà nội của mình và từ nhỏ đã nghe bà kể chuyện.
Công chúa út từ nhỏ đã trầm tính ít nói, không thích cười đùa. Một ngày nọ, cô tìm được một bức tượng cẩm thạch hình một chàng trai khôi ngô. Bức tượng này từ một con tàu bị lật rơi xuống và chìm dưới đáy biển. Cô vô cùng yêu thích bức tượng này, không gì có thể khiến cô vui sướng hơn thế. Cô liên tục nài nỉ bà nội kể những câu chuyện về thế giới loài người trên đất liền, và cảm thấy vô cùng kinh ngạc đối với nơi đó. Bà nội bảo họ rằng, chỉ cần đến tuổi mười lăm, là có thể nổi lên mặt biển để ngắm nhìn thế giới loài người.
Thứ tự tuổi tác của sáu nàng công chúa cách nhau một tuổi. Đại công chúa tròn mười lăm tuổi đã nổi lên mặt biển. Năm thứ hai, nhị công chúa cũng tròn mười lăm tuổi, nổi lên mặt biển. Năm thứ ba, tam công chúa cũng nổi lên mặt biển. Tiếp theo là năm thứ tư, năm thứ năm, chị tư và chị năm lần lượt nổi lên mặt biển. Họ đều nhìn thấy cảnh tượng ở cõi người, rồi về kể lại cho người em út nghe. Cứ thế, trong những năm tháng khát khao ấy, công chúa út đã lớn lên đến tuổi mười lăm, và cô cuối cùng cũng có tư cách nổi lên mặt biển.
Mặt trời vừa lặn, mặt biển phẳng lặng như tờ, neo đậu một con tàu lớn. Trên tàu có rất nhiều người mặc trang phục lộng lẫy, trong đó có một vị hoàng tử thiếu niên anh tuấn. Nhân dịp sinh nhật hoàng tử, các thủy thủ bắn pháo hoa lên trời, toàn tàu mở tiệc mừng vui vẻ. Ngay lúc đó, cơn bão đáng sợ ập đến, những con sóng đánh vỡ con tàu. Công chúa út nhìn thấy hoàng tử đang chìm dần xuống đáy biển. Cô biết con người không thể sống dưới nước, bèn bơi tới cứu chàng, đỡ đầu chàng nhô lên mặt nước, để sóng đưa cô và hoàng tử trôi đi.
Buổi sáng, mặt trời mọc, nàng tiên cá nhỏ hôn lên trán hoàng tử, hy vọng chàng có thể sống lại. Nhìn thấy phía trước có đất liền, trên bờ có những ngôi nhà cao và cây cối, cô bèn kéo hoàng tử bơi vào bờ, đặt chàng lên bãi cát, rồi trốn trong những bọt sóng biển để dõi theo từ xa.
Một cô gái đi đến chỗ hoàng tử, hoàng tử tỉnh lại và mỉm cười với cô gái ấy. Sau đó, cô gái đó tìm mấy người đến khiêng hoàng tử đi. Nàng tiên cá nhỏ đành lao xuống đáy biển đau lòng quay về nhà. Từ đó, cô càng trở nên trầm tính hơn.
Khi nàng tiên cá nhỏ buộc phải thổ lộ bí mật trong lòng với các chị, họ đã cùng cô bơi đến dưới cửa sổ cung điện của hoàng tử. Từ đó, mỗi sáng và tối nàng tiên cá nhỏ đều đến ngắm nhìn chàng, nhưng hoàng tử hoàn toàn không hề hay biết. Nàng tiên cá nhỏ ngày càng yêu mến loài người, khao khát được trở thành một thành viên trong số họ. Bà nội bảo cô rằng, tuổi thọ của con người còn ngắn ngủi hơn cả tiên cá, tiên cá có thể sống ba trăm năm, khi chết sẽ biến thành bọt nước nổi lên mặt biển. Tiên cá không có linh hồn bất tử và vĩnh viễn không có một sinh mạng nào khác; trong khi con người có linh hồn, và nó sẽ tồn tại vĩnh cửu.
Nàng tiên cá nhỏ thà từ bỏ tuổi thọ ba trăm năm của mình để đánh đổi lấy việc được làm con người trong một ngày, có được một linh hồn bất tử. Thế nhưng bà nội bảo cô rằng, điều này là không thể, trừ phi có một người yêu cô sâu đậm, coi cô trân trọng hơn cả cha mẹ, đồng thời để mục sư đặt tay anh ta vào tay cô, hứa sẽ đối xử trung thành với cô mãi mãi, thì linh hồn của anh ta mới chảy vào cơ thể cô, và cô mới có được một linh hồn. Bà nội nói rằng, những chuyện như thế chưa từng xảy ra bao giờ, bởi vì trong mắt loài tiên cá thì chiếc đuôi cá vốn vô cùng xinh đẹp ấy, qua cái nhìn của con người trên đất liền lại vô cùng xấu xí, con người là phải có đôi chân.
Để giành được tình yêu của hoàng tử, có được linh hồn bất tử, nàng tiên cá nhỏ hạ quyết tâm tìm gặp mụ phù thủy biển. Mụ phù thủy biển bảo cô rằng, mụ có thể cho cô uống một loại nước, làm cho chiếc đuôi nứt làm đôi, biến thành hai chiếc chân xinh đẹp, nhưng nàng tiên cá nhỏ sẽ phải chịu tổn thương, giống như có một thanh gươm sắc bén đâm vào cơ thể vậy. Kể từ đó, mỗi bước cô đi sẽ đau đớn như dẫm lên dao nhọn, đôi bàn chân sẽ rướm máu. Đồng thời, một khi nàng tiên cá nhỏ đã mang hình hài con người, thì không thể biến trở lại thành tiên cá được nữa. Điều nghiêm khắc nhất là, nếu cô không thể giành được tình yêu của hoàng tử, thì cũng sẽ không có được linh hồn bất tử, và vào buổi sáng đầu tiên khi hoàng tử kết hôn với người khác, nàng tiên cá nhỏ sẽ biến thành bọt biển trên mặt biển.
Nàng tiên cá nhỏ quyết định nhẫn nhịn mọi đau đớn ấy. Để làm cái giá mà phù thủy đòi hỏi, cô lại dâng cả giọng hát du dương của mình, mặc cho phù thủy cắt đứt chiếc lưỡi, từ đó biến thành kẻ câm. Khi cô bơi lên mặt biển đến bãi cát và uống thứ thuốc phép mụ phù thủy cho, cô đã đau đớn đến ngất lịm đi. Lúc tỉnh lại, cô nhìn thấy hoàng tử xuất hiện trước mặt, còn chiếc đuôi của mình thì đã biến mất, đổi thành một đôi chân thon dài xinh đẹp.
Hoàng tử cởi áo khoác khoác lên người nàng tiên cá nhỏ, rồi dìu cô vào cung điện. Mỗi bước cô đi, hai bàn chân đau đớn như dẫm trên mũi dao. Cô cắn răng đi vào trong cung điện, từ đó trở thành một cô gái xinh đẹp không biết nói năng.
Hoàng tử rất quý mến cô, nhưng chưa từng nghĩ đến việc cưới cô gái câm này làm vợ. Dĩ nhiên chàng không biết nàng tiên cá nhỏ chính là con gái của Hải vương, cũng không biết chính cô đã cứu mình giữa đại dương bao la. Hoàng tử từng nói với nàng tiên cá nhỏ rằng, nếu tự mình chọn vợ, chàng thà cưới cô. Nói xong còn hôn cô. Nàng tiên cá nhỏ liền mơ mộng về hạnh phúc chốn nhân gian và việc có được một linh hồn bất tử.
Thế nhưng, dưới sự sắp đặt của cha mẹ, cuối cùng hoàng tử vẫn cưới công chúa nước láng giềng. Khi con tàu của hoàng tử tiến vào cảng thủ đô nước láng giềng và nhìn thấy vị hôn thê xinh đẹp, hoàng tử vô cùng vui mừng. Chàng nói với nàng tiên cá nhỏ rằng: Ta có được hạnh phúc, em cũng sẽ vui mừng, bởi vì em yêu anh. Thế nhưng, trái tim nàng tiên cá nhỏ bắt đầu tan vỡ.
Hoàng tử và tân nương cử hành hôn lễ, đêm hôm đó ngủ trong một chiếc lều trên boong tàu lớn. Nàng tiên cá nhỏ biết rằng, đây là đêm cuối cùng cô ở lại cõi đời này, trời sáng ra, cô sẽ biến thành bọt biển của đại dương. Đúng lúc đó, mấy người chị của cô bơi lên mặt biển, họ dùng mái tóc của mình để đổi lấy một con dao từ mụ phù thủy biển. Họ bảo nàng tiên cá nhỏ, chỉ cần trước khi mặt trời mọc, cô dùng con dao này đâm vào lồng ngực hoàng tử, máu nóng của chàng chảy lên người cô, thì cô có thể biến trở lại thành một nàng tiên cá, trở về đại dương.
Trước khi mặt trời mọc, nàng tiên cá nhỏ vén rèm lều lên, nhìn thấy cặp đôi mới cưới đang ngủ say. Khi cô cúi người dịu dàng hôn lên đôi mắt đang nhắm nghiền của hoàng tử, hoàng tử lại lẩm bẩm gọi tên tân nương trong giấc mơ. Nàng tiên cá nhỏ yêu chàng sâu sắc, không nỡ ra tay sát hại chàng. Khi mặt trời sắp ló dạng, cô ném con dao xuống biển sâu, rồi tự mình lao xuống biển, hòa tan thành bọt nước đại dương.
Hành động lương thiện này của nàng tiên cá nhỏ cuối cùng đã được thần linh công nhận, biến cô từ bọt biển trên mặt biển hóa thành luồng ánh sáng trên trời bay về phía Thượng đế, đi đến một cõi thiên quốc có thể nhận được linh hồn.
Đó chính là câu chuyện cổ tích Nàng tiên cá (lại gọi là Chú cá nhỏ), đây là một tác phẩm mang tính đại diện nhất trong Truyện cổ tích Andersen, đồng thời cũng là một trong những câu chuyện cổ tích được lưu truyền rộng rãi nhất.
Andersen sinh năm 1805, có thể coi là người cùng thời với anh em nhà Grimm (anh Jakob: 1785–1869; em Wilhelm: 1786–1859). Truyện cổ tích Andersen và Truyện cổ tích Grimm đều là những câu chuyện cổ tích nổi tiếng nhất thế giới, cộng thêm Nìnhtrăm lẻ một đêm của Ả Rập, được mệnh danh là ba tập truyện cổ tích lớn trên thế giới.
Điểm khác biệt giữa Truyện cổ tích Andersen với Truyện cổ tích Grimm và Nghìn lẻ một đêm, đó là Truyện cổ tích Grimm và Nghìn lẻ một đêm đều được lưu truyền trong dân gian trước, sau đó mới được sưu tầm chỉnh lý; còn Truyện cổ tích Andersen lại là sáng tác văn học của nhà văn. Thế nhưng, một câu chuyện cổ tích dù bắt nguồn từ dân gian hay từ sáng tác của nhà văn, chỉ cần nó được lưu truyền rộng rãi, thì đó chính là giấc mơ chung của nhân loại.
Ngay cả những câu chuyện cổ tích bắt nguồn từ dân gian, thì cũng chắc chắn bắt nguồn từ sự sáng tạo ban đầu của một người nào đó, rồi dần dần phát triển thay đổi trong quá trình lưu truyền. Một câu chuyện cổ tích dù ban đầu hình thành như thế nào, chỉ cần có thể bay xa đến muôn nhà, thì vẫn là vì nó đã chạm đến tâm hồn của nhân loại.
Khi bắt đầu viết, Andersen từng nói thế này trong một bức thư gửi bạn bè: "Tôi dùng tất cả tình cảm và tư tưởng của mình để viết truyện cổ tích, nhưng đồng thời tôi cũng không quên người lớn. Khi tôi viết một câu chuyện kể cho trẻ em nghe, tôi luôn ghi nhớ rằng cha và mẹ của chúng cũng sẽ ở bên cạnh lắng nghe, vì thế, tôi cũng phải viết cho họ một chút gì đó để họ suy ngẫm." (Tuyển tập truyện cổ tích Andersen, Diệp Quân Kiện dịch, Nhà xuất bản Văn học Chiết Giang, tháng 2 năm 1995) Cứ cho là như vậy, Truyện cổ tích Andersen vừa là câu chuyện của trẻ em, vừa là câu chuyện của người lớn.
Tất cả các câu chuyện cổ tích đều là như vậy.
Những câu chuyện cổ tích được lưu truyền trong dân gian ấy luôn luôn được người lớn kể cho trẻ con nghe qua từng thế hệ. Khi chúng tuôn ra từ miệng những người lớn, thì không nghi ngờ gì nữa, chúng mang theo tư tưởng và tình cảm của người lớn. Cho nên, những câu chuyện cổ tích được lưu truyền rộng rãi thực ra chính là câu chuyện của toàn thể nhân loại.
Nàng tiên cá dĩ nhiên là một câu chuyện như thế.
Nó là một giấc mơ vô cùng tinh tế trong số rất nhiều giấc mơ tươi đẹp lơ lửng trên bầu trời xã hội loài người, và giấc mơ đẹp đẽ ấy lại bắt nguồn sâu sắc từ đời sống xã hội loài người.
Chúng ta bắt đầu phân tích Nàng tiên cá, chúng ta sẽ từng lớp vạch chiếc màn che phủ câu chuyện cổ tích này.
Thứ nhất, trước tiên chúng ta đừng để hình tượng thần tiên Hải vương mê hoặc, cũng tuyệt đối đừng để cái gọi là cung điện Hải vương và thế giới trong lòng biển mê hoặc, tự nhiên cũng không bị thân phận kiểu "tiên nữ" của Nàng tiên cá mê hoặc.
Trong câu chuyện cổ tích, tất cả sự sắp đặt của thế giới thần tiên đều đang ẩn dụ cho xã hội loài người. Giống như những câu chuyện về loài vật cũng đang ẩn dụ cho đời sống xã hội của con người vậy, ở đây không có nhiều tính thần bí nào để mà bàn đến.
Đồng thời, chúng ta hoàn toàn không cần thiết phải xem câu chuyện về nàng tiên cá nhỏ là câu chuyện sinh vật cấp thấp khao khát sinh vật cấp cao. Mặc dù trong trí tưởng tượng của loài người, cũng sẽ có những phỏng đoán khác nhau về thế giới nội tâm của loài vật, họ có lẽ cũng sẽ bịa ra trí tưởng tượng loài vật khao khát bước vào xã hội loài người. Trong rất nhiều câu chuyện cổ tích và thần thoại của cả phương Đông lẫn phương Tây, đều có những câu chuyện loài vật nỗ lực tu luyện thành người. Thế nhưng, ngay cả trong những câu chuyện dạng này, những nhân vật loài vật ấy thực ra vẫn đang mô phỏng đời sống của con người.
Cứ như vậy, bất kể bản thân Andersen khi sáng tạo câu chuyện này có ý thức tự giác ra sao, chúng ta đều có thể kiên định không dời mà nhìn nhận thế giới Hải vương dưới đáy biển là một phần của thế giới loài người, nhìn nhận Nàng tiên cá và tất cả các thành viên trong gia đình cô đều là thành viên của loài người.
Vậy thì, kết luận tiếp theo mà chúng ta đưa ra có vẻ hơi khiến người ta cảnh giác: Trong câu chuyện cổ tích này, thế giới dưới đáy biển thực chất là tầng lớp thấp trong xã hội loài người, còn Nàng tiên cá thực ra là một cô gái đến từ gia đình tầng lớp thấp trong xã hội. Khát khao vươn lên mặt biển bước vào cõi nhân gian của cô, đã thể hiện sự ngưỡng mộ và hướng tới cuộc sống tầng lớp cao hơn của một cô gái xuất thân từ gia đình nghèo hèn.
Bất kể nhận định này phá hủy vẻ đẹp của câu chuyện đến mức nào, thì toàn bộ sự phân tích của chúng ta đối với Nàng tiên cá đều sẽ chứng minh điều này. Chỉ cần xuất phát từ điểm này để phân tích toàn bộ hành vi và tư tưởng của nàng tiên cá nhỏ, chúng ta sẽ có được sự thấu hiểu vô cùng triệt để.
Thứ hai, trong gia đình có địa vị xã hội thấp kém này, Hải vương với tư cách người cha chỉ là hữu danh vô thực.
Cô con gái út thực ra lớn lên trong một gia đình vừa nghèo khó vừa thiếu thốn tình cha, đây không nghi ngờ gì là hoàn cảnh sống vô cùng quan trọng của tiểu thư nhà người ta. Có thể tưởng tượng rằng, trong một gia đình có địa vị xã hội thấp kém, trong hoàn cảnh hầu như không có tình cha, một cô gái nhỏ sẽ phải lớn lên vất vả nhường nào.
Thứ ba, Hải vương là một kẻ góa vợ, cho nên, đây lại là một gia đình không có mẹ.
Sự thiết lập bối cảnh câu chuyện có lẽ hoặc có thể cho thấy sự bài xích của phức cảm Electra đối với người mẹ, hoặc có thể trực tiếp coi như người mẹ hoàn toàn không tồn tại trên thực tế. Dù là trường hợp nào đi nữa, thì cũng đều chỉ hướng về một kết luận: Cô gái nhỏ của chúng ta từ nhỏ đã không có tình mẹ, chỉ có bà nội lải nhải kể chuyện.
Đây là chút quan tâm và chỉ bảo duy nhất từ bề trên mà một cô gái nhỏ thiếu thốn cả tình cha lẫn tình mẹ có thể nhận được.
Thứ tư, tiểu công chúa có năm người chị, cô là em út.
Đây lại là một khía cạnh cực kỳ quan trọng trong điều kiện sinh tồn từ nhỏ của cô. Vì nhỏ tuổi nhất, cô lại càng ở vị trí thấp kém nhất trong cái gia đình vốn đã có địa vị thấp kém này. Bất kỳ sự tò mò, huyễn tưởng, thăm dò, quan sát nào của cô đối với thế giới bên ngoài đều phải vượt qua sự che chắn và cản trở của năm người chị. Điều kiện thực tế này hẳn đã tạo hình mạnh mẽ cho nhân cách của cô.
Cô con gái út lớn lên trong môi trường này, khi khao khát cuộc sống nhân gian trên mặt biển, vừa là sự khao khát cuộc sống tầng lớp xã hội cao hơn của người ở tầng lớp xã hội thấp, vừa là sự khao khát thế giới người lớn bên ngoài gia đình của một cô gái nhỏ tuổi; vế trước mang sự khác biệt về tầng lớp xã hội, vế sau mang sự khác biệt về độ tuổi.
Trong Nàng tiên cá, lúc nào cũng tràn ngập sự khát vọng và mong mỏi đặc trưng ấy của một cô gái nhỏ.
Thứ năm, khi năm người chị tròn mười lăm tuổi, từng người một lần lượt nổi lên mặt biển.
Quy củ của thế giới Hải vương lại chính là quy củ mà người lớn ở thế giới loài người dành cho lũ trẻ, những cô gái tròn mười lăm tuổi có thể bước vào giới thượng lưu rồi. Sau khi các chị lần lượt theo thứ tự bước vào xã hội, cuối cùng cũng đến lượt cô con gái út.
Trong sự chờ đợi đằng đẵng ấy, hoàn toàn có thể tưởng tượng được rằng cô gái nhỏ có thứ hạng nhỏ nhất trong số biết bao chị em này đã mang theo sự khao khát và mong mỏi nhường nào. Sự chờ mong tạo nên khát khao, khát khao lại củng cố sự chờ mong. Lắng nghe các chị kể hết năm này qua năm khác về thế giới người lớn bên ngoài kia, đặc biệt là kể về những tầng lớp xã hội cao quý và những khung cảnh sinh hoạt ấy, cô gái nhỏ sẽ sinh ra những ảo tưởng phong phú nhường nào.
Khi các chị hào hứng kể về những kiến thức mới lạ của mình ở bên ngoài, cô sẽ ngẩng đầu lên với ánh mắt đầy thèm thuồng và ghen tị mà nhìn họ. Các chị từ lâu đã quen với sự tự do giao du đã có được, chỉ có cô là đang nung nấu trong lòng sự khát vọng và mong mỏi ngày càng mãnh liệt.
Như vậy, chúng ta có thể nhìn nhận một cách tương đối toàn diện về toàn bộ môi trường sống thời thơ ấu của nàng tiên cá nhỏ, từ đó thăm dò cơ sở ban đầu hình thành nên phức cảm của nàng tiên cá nhỏ.
Thứ nhất, cô là một cô gái trong gia đình tầng lớp xã hội thấp; thứ hai, cô là một cô gái không có tình cha; thứ ba, cô lại là một cô gái không có tình mẹ; thứ tư, cô là cô gái nhỏ tuổi nhất trong số đông đảo chị em; cho nên, cô thực chất là một cô gái bị xã hội, bị gia đình phớt lờ và coi thường.
Khi nhìn thấy các chị từng người một hào hứng nổi lên mặt biển, cô không kìm được mà tích tụ trong lòng sự khao khát mãnh liệt đối với cuộc sống. Ở đây không chỉ có sự khát khao của một cô gái nhỏ tuổi đối với thế giới người lớn, không chỉ có sự khao khát cuộc sống tầng lớp cao của một cô gái trong đời sống tầng lớp thấp, mà còn có cả sự khao khát vượt lên trên các chị của người em gái.
Sự khao khát này dần dần chuyển hóa thành tinh thần phản kháng mãnh liệt.
Cô không thỏa mãn với việc đi theo các chị nổi lên mặt biển ngắm nhìn một cái rồi hùa theo đám đông với sự mãn nguyện, không thỏa mãn với việc có được một chút kích thích săn lùng cái lạ trong cuộc sống tầng tầng cao rồi lại quay về gia đình sống theo khuôn phép; cô muốn có lối đi riêng, cô muốn độc lập một cõi, cô muốn chống lại trào lưu, cô muốn theo đuổi những mục tiêu khác biệt với người khác, cô muốn sống một cuộc sống hoàn toàn khác với các chị, cô muốn theo đuổi cảnh giới cuộc sống trong lý tưởng.
Nàng tiên cá nhỏ cứ xuất phát từ phức cảm mãnh liệt như thế, để bắt đầu hành trình theo đuổi cuộc đời khác biệt với số đông.
Thứ nhất, cô quyết định rời khỏi đáy biển để đến với thế giới loài người, phấn đấu trở thành một thành viên của nhân loại.
Nguyện vọng này không chỉ bắt nguồn từ sự khao khát thế giới loài người từ nhỏ của cô, bắt nguồn từ tâm lý vượt qua các chị của cô, mà còn bắt nguồn từ việc cô đã nhận thức và đem lòng yêu hoàng tử.
Cứ như vậy, sự khát khao và phức cảm mãnh liệt hình thành từ sự kìm nén từ nhỏ đã được thể hiện một cách vô cùng cụ thể thành mục tiêu của cuộc đời: Cô quyết định từ bỏ tuổi thọ ba trăm năm của tiên cá, để theo đuổi tư cách thành viên loài người dẫu chỉ trong một ngày, nhằm đổi lấy một linh hồn cao quý mà chỉ con người mới có.
Chúng ta nhìn thấy ở đây một quyết tâm đập nồi dìm thuyền khi một thiếu nữ theo đuổi cuộc sống hạnh phúc.
Bởi vì khao khát cuộc sống tầng lớp cao của xã hội nên cô đã đem lòng yêu một nam nhân thuộc tầng lớp cao; và lại bởi vì yêu nam nhân thuộc tầng lớp cao này nên cô càng khao khát trở thành một thành viên trong số họ. Vào thế kỷ mười tám khi Truyện cổ tích Andersen ra đời, đây là một hiện tượng xã hội cực kỳ dễ khiến người ta thấu hiểu.
Thứ hai, nàng tiên cá nhỏ đem lòng yêu hoàng tử chốn nhân gian, đồng nghĩa với việc một cô gái thuộc tầng lớp đáy xã hội đem lòng yêu một nam nhân thuộc tầng lớp thượng lưu xã hội. Lúc này, liệu cô có thể có được mối tình này hay không, có thể vì mối tình này mà bước vào xã hội tầng lớp trên hay không, điều kiện duy nhất chính là nam nhân kia có dành tình yêu đích thực cho cô hay không.
Dùng lời của bà nội để giảng giải, thì người đó phải yêu cô sâu đậm, và coi cô trân trọng hơn cả cha mẹ mình. Ở đây, chỉ có tình yêu đích thực thôi là chưa đủ, mà còn phải có hôn nhân hợp pháp nữa. Bà nội bảo cô rằng: "Nếu anh ta để mục sư đặt tay anh ta vào tay cô, hứa sẽ đối xử trung thành với cô mãi mãi, thì linh hồn của anh ta sẽ chảy vào cơ thể cô, và cô cũng sẽ tận hưởng được niềm vui chốn nhân gian, anh ta sẽ ban cho cô một linh hồn." Sự xuất hiện của vị mục sư và nghi lễ được hoàn thành chẳng qua chỉ tượng trưng cho cuộc hôn nhân hợp pháp.
Vào thời đại mà Truyện cổ tích Andersen ra đời, một cô gái dưới đáy xã hội mưu toan trở thành một thành viên tầng lớp thượng lưu xã hội, không những phải có được tình yêu của người đàn ông tầng lớp trên, mà còn phải có được cuộc hôn nhân hợp pháp với anh ta.
Câu chuyện Nàng tiên cá miêu tả rất rõ ràng bức tranh vốn chỉ có ở xã hội loài người tại đây.
Thứ ba, để có thể nổi lên mặt biển, bước vào xã hội loài người, nàng tiên cá nhỏ buộc phải vứt bỏ chiếc đuôi cá của mình, hóa thành đôi chân người.
Đây là một cuộc lột xác vô cùng đau đớn. Nó chẳng qua chỉ cho thấy rằng, một cô gái đang ở tầng lớp đáy xã hội nếu muốn bước vào xã hội thượng lưu, thì bắt buộc phải khiến bản thân xảy ra sự thay đổi mang tính căn bản, chỉ có như vậy mới có thể được tầng lớp mới dung nạp.
Trong quá trình này, cô thậm chí còn phải từ bỏ tiếng nói của mình để trở thành kẻ câm. Nàng tiên cá nhỏ bị cắt đứt chiếc lưỡi, điều này ngụ ý rằng một cô gái có xuất thân thấp hèn bắt buộc phải từ bỏ văn hóa ngôn ngữ quen thuộc của mình, cô chỉ có thể dựa vào hành vi cao thượng đầy im lặng để thực hiện mục đích dung nhập vào xã hội mới của mình. Cô không có quyền sử dụng âm thanh vốn có của bản thân.
Nàng tiên cá nhỏ cứ thế xuất hiện trên bãi cát, được hoàng tử dìu đi về phía vương cung. Đúng như lời mụ phù thủy biển đã nói, mỗi bước cô đi đều đau đớn như dẫm lên mũi dao. Điều này biểu thị sự đau đớn khi nàng tiên cá nhỏ bước đi về phía cõi nhân gian, đồng thời cũng tượng trưng cho sự đau đớn tột cùng mà những cô gái ở tầng lớp đáy xã hội tất yếu phải gánh chịu khi theo đuổi địa vị hợp pháp trong đời sống xã hội thượng lưu. Đó không phải là sự đau đớn của đôi chân, mà là sự đau đớn của cõi lòng.
Thứ tư, hoàng tử đã đem lòng yêu cô gái câm xinh đẹp lương thiện này. Ở đây, chúng ta chẳng qua chỉ nhìn thấy cái gọi là dục vọng tình yêu của hoàng tử đối với một nữ nô xinh đẹp. Việc này khá giống với những công tử quý tộc giới thượng lưu cách đây hơn một thế kỷ đùa cợt một cô gái đến từ đáy xã hội, chàng ta sẽ yêu thương cô, nhưng chưa từng nghĩ đến việc cưới cô làm vợ.
Trong Nàng tiên cá, mối tình tưởng chừng xinh đẹp giữa hoàng tử và nàng tiên cá nhỏ đã cho chúng ta thấy rõ bản chất sự bất công trong tình yêu của xã hội loài người. Hoàng tử dẫu có anh tuấn cao quý và tràn ngập chân tình đến đâu, thì về mặt bản chất cũng vẫn là kẻ đạo đức giả; sự theo đuổi của nàng tiên cá nhỏ chỉ có thể là điều hão huyền.
Và chúng ta cũng đã nhìn thấy cô vẫn luôn hão huyền trong câu chuyện cổ tích này.
Khi hoàng tử nói với cô rằng, nếu để chàng lựa chọn, chàng vẫn thà cưới nàng tiên cá nhỏ làm vợ, nàng tiên cá nhỏ liền tựa vào lồng ngực hoàng tử, tưởng tượng về nguyện vọng tốt đẹp là mình đã bước vào thế giới loài người để có được một linh hồn cao quý.
Thứ năm, cuối cùng hoàng tử cũng kết hôn với công chúa nước láng giềng, giới quý tộc tầng lớp trên đã vứt bỏ cô gái lương thiện đến từ tầng lớp đáy xã hội. Lúc này, chiếu theo quy tắc mà bà nội đã kể, vào sáng ngày hôm sau nàng tiên cá nhỏ sẽ biến thành bọt nước, tan biến không để lại dấu vết.
Điều này chẳng qua chỉ cho thấy rằng, sự hão huyền theo đuổi tình yêu của một cô gái như nàng tiên cá nhỏ sẽ tan vỡ hoàn toàn như bọt nước, và sinh mệnh của cô cũng sẽ mất đi bất kỳ lý do nào để tồn tại.
Một cái kết như thế, trong các bi kịch tình yêu của xã hội loài người tuyệt đối không phải là chuyện hiếm thấy: Đối với một cô gái lương thiện đến từ đáy xã hội, khi sự hão huyền của cô tan vỡ như bọt nước, thì mọi thứ của cô cũng có thể từ đó mà chấm dứt.
Thứ sáu, lúc này, các chị của nàng tiên cá nhỏ đã hiện lên mặt biển, họ đưa cho cô một con dao, chỉ cần trước khi trời sáng đâm vào lồng ngực hoàng tử, khiến máu tươi của hoàng tử chảy lên người nàng tiên cá nhỏ, thì cô có thể biến lại chiếc đuôi cá của mình, sống sót trở về đại dương, tiếp tục tuổi thọ ba trăm năm của mình.
Điều này chẳng qua chỉ tượng trưng cho việc, một cô gái bị đùa cợt tình yêu từ xã hội tầng lớp trên giống như nàng tiên cá nhỏ, chỉ có cách giết chết kẻ đã đùa cợt mình, thì mới có thể cân bằng lại nỗi đau trong lòng, tìm lại dũng khí để tiếp tục sống sót dưới đáy xã hội.
Thế nhưng, cô vẫn đang chìm đắm trong tình yêu si mê.
Cô thừa biết mình đã bị vứt bỏ, nhưng lại không nỡ đâm lưỡi dao trả thù vào lồng ngực hoàng tử. Cô ném con dao xuống biển sâu, rồi tự mình nhảy xuống biển hóa thành bọt nước. Sinh mệnh của cô gái nhỏ cứ thế kết thúc không tăm tích, toàn bộ sự theo đuổi đầy đau khổ và anh dũng của cô đều tan thành mây khói.
Khi tiếng gọi của thần linh vang lên trên bầu trời, hứa hẹn rằng cô có thể bay lên thiên quốc để có được linh hồn cao quý, thì điều đó chẳng qua chỉ là chút ảo tưởng tự an ủi cuối cùng của cô gái ấy vào lúc hấp hối mà thôi.
Trong phần phân tích kể trên, chúng ta đã “dịch” Nàng tiên cá thành một cuốn tiểu thuyết hiện thực chủ yếu miêu tả đời sống xã hội loài người. Trong cuốn “tiểu thuyết” này, câu chuyện về nàng tiên cá nhỏ đã trở thành câu chuyện về một cô gái xuất thân hèn kém khao khát cuộc sống tầng lớp thượng lưu xã hội.
Thế nhưng, sự ẩn dụ của Nàng tiên cá tuyệt đối không hề hẹp hòi và cụ thể như vậy, trong cuốn “tiểu thuyết” mà chúng ta đã “dịch”, cũng mang ý nghĩa ẩn dụ tương tự.
Tầng đáy xã hội chẳng qua chỉ tượng trưng cho sự thấp kém trong toàn bộ hoàn cảnh sống của một con người; mà tầng lớp thượng lưu xã hội lại tượng trưng cho cuộc sống ở tầng lớp cao hơn mà con người ta theo đuổi. Chỉ có nhìn nhận như vậy, Nàng tiên cá mới mở ra một diện mạo rộng lớn.
Sự khao khát thế giới trên biển đối với thế giới dưới đáy biển là một loại ẩn dụ, sự khao khát tầng lớp xã hội cao đối với tầng lớp xã hội thấp cũng là một loại ẩn dụ. Trong hai loại ẩn dụ này, thứ mà chúng ta khảo sát chính là cùng một việc, đó là phức cảm của một cô gái.
Nói cho cùng, đây là phức cảm về cuộc đời và sự theo đuổi của một cô gái.
Cụ thể hơn, đó là phức cảm tình yêu của một cô gái.
Cụ thể hơn nữa, đó là phức cảm tình yêu đơn phương của một cô gái.
Truy cứu tận gốc rễ, đây tuyệt đối không phải là thứ tình cảm của một cô gái sinh ra trong cảm giác ưu việt; ngược lại, nó thực chất là phức cảm được sinh ra trên nền tảng của vô vàn cảm giác tự ti.
Phức cảm này có khả năng là do từ nhỏ thiếu thốn tình cha; có khả năng là do từ nhỏ thiếu thốn tình mẹ; có khả năng là vì bị cha mẹ phớt lờ nhiều nhất trong số các anh chị em; lại cũng có khả năng là vì địa vị xã hội thấp kém.
Sự thiếu thốn tạo nên sự khao khát, tự ti mới đi tìm sự bù đắp.
Trước tiên, chúng ta nhìn thấy, ẩn giấu trong phức cảm này là sự theo đuổi đáng thương mà lại vô cùng thành kính đối với tình cha.
Phức cảm Nàng tiên cá, ngay từ khi bắt đầu có lẽ đã bao hàm sự cống hiến vừa oán hận vừa không oán hận của một người con gái đối với cha mình, mang theo sự hướng về đầy ươn ướt lệ nhòa đối với thứ tình cha xa vời. Đây là giấc mơ tiêu biểu của một cô gái bị người cha phớt lờ.
Khi nàng tiên cá nhỏ bước lên con đường phiêu lưu cuộc đời, mỗi bước phấn đấu rướm máu của cô đều có khả năng bao hàm sự theo đuổi âm thầm này. Khi cô vén tấm lều lên, nhìn thấy hoàng tử và tân nương đang ngủ say, thứ mà chúng ta nhìn thấy mặc dù là nỗi buồn bã của một cô gái đối với người mình yêu mà cô không thể có được, nhưng ngẫm nghĩ kỹ lại, ở đây còn có cả nỗi buồn khổ trong tâm hồn non nớt của một cô gái không thể kết hôn với cha mình. Những cô gái có phức cảm luyến phụ cực kỳ mạnh mẽ khi đọc đến đây, sẽ vô tình sinh ra một chút liên tưởng liên quan đến người cha. Cô không hiểu tại sao ký ức về cha lại nổi lên ngay khoảnh khắc nàng tiên cá nhỏ vén tấm lều lên.
Trong trái tim của một cô gái không nhận được trọn vẹn tình mẹ, từ trước đến nay vẫn luôn thèm thuồng tình mẹ mà những đứa trẻ khác có được. Khi hàng vạn nàng tiên cá nhỏ nỗ lực theo đuổi trong cuộc sống, thì ở một mức độ tương đối lớn, họ là vì muốn đưa ra một lời tuyên bố với người mẹ đang tại thế hoặc đã không còn trên đời: Mẹ từng phớt lờ con như vậy, là sai rồi.
Điều này tự nhiên chuyển hóa thành động lực vượt qua họ, cuối cùng hình thành nên mục tiêu cuộc đời nhất định phải xuất chúng. Trong phức cảm Nàng tiên cá, chúng ta có thể nhìn thấy tác dụng mạnh mẽ của động lực này, rất nhiều cô gái cả đời bị động lực này chi phối.
Giống như quyết tâm dũng cảm của nàng tiên cá nhỏ vậy, những cô gái mang phức cảm Nàng tiên cá, dù từ nhỏ họ có thể trầm tính ít nói không gây chú ý, thế nhưng đến một độ tuổi nhất định, họ sẽ thể hiện ra sự táo bạo khiến người ta kinh ngạc và phẩm chất tuyệt đối không hùa theo thói đời thông thường. Họ thường đưa ra những lựa chọn mà người bình thường khó lòng đưa ra.
Không phải tất cả các nàng công chúa biển đều dám đưa ra lựa chọn mạo hiểm như hy sinh giọng nói, làm nứt đuôi, dẫm lên mũi dao bước vào thế giới trên bãi cát, nếu thất bại thì từ đó sẽ biến thành bọt nước không dấu vết; thế nhưng, nàng tiên cá nhỏ đã làm được.
Trong đời sống loài người, những người phụ nữ mang phức cảm này khi đối mặt với sự theo đuổi cuộc đời của chính mình, thường sở hữu phẩm chất giống hệt nàng tiên cá nhỏ.
Một khi đã bước lên con đường phấn đấu của cuộc đời, cô tuyệt đối không mong chờ bất kỳ ưu thế bẩm sinh nào, cũng không mơ mộng về việc chim công vàng bay từ trời tới. Cô nguyện ý bỏ ra những nỗ lực gian khổ, giống như nàng tiên cá nhỏ từng bước dẫm lên mũi dao bước về phía cung điện của hoàng tử. Sự theo đuổi cuộc đời được tạo nên bởi phức cảm Nàng tiên cá, sẽ đặt toàn bộ kỳ vọng vào sự phấn đấu của chính mình.
Khi họ dẫm lên mũi dao tiến về phía trước, họ cũng mơ về chiến thắng, thế nhưng, đó lại là sự ngóng trông xa vời đối với từng bước chân họ bước đi.
Bởi vì phức cảm này bắt nguồn từ sự khao khát to lớn được hình thành từ thuở nhỏ, bắt nguồn từ nhu cầu bù đắp vô tận cho sự tự ti, bắt nguồn từ sự theo đuổi tình cha, bắt nguồn từ sự chứng minh không có điểm dừng cho bản thân. Một khi họ đã đặt ra mục tiêu cực hạn, mang tính lý tưởng hóa, khác biệt với số đông, thì dẫu đó là mục tiêu không dễ đạt được, họ vẫn sẽ luôn ở trong sự theo đuổi mục tiêu ấy.
Một mục tiêu có thể dễ dàng đạt được vốn không hợp với tâm nguyện của họ; mà một mục tiêu vừa lý tưởng vừa khó đạt được lại sẽ trở thành động lực theo đuổi suốt đời của họ.
Sự cống hiến, sự hy sinh, sự si tình, sự chịu khổ, không chỉ là vì đạt được mục đích tối hậu; bản thân quá trình đó chính là ý nghĩa của cuộc đời. Vì sự theo đuổi của chính mình, họ thường thể hiện ra tinh thần dũng cảm tựa như vật hy sinh.
Nàng tiên cá nhỏ mặc dù không có được tình yêu và hôn nhân của hoàng tử, không thể dùng sự thành công để khiến bản thân có được một linh hồn cao quý, thế nhưng, cô lại dùng sự hy sinh, cống hiến và sự cao cả siêu nhiên để chứng minh bản thân, đồng thời cũng nhận được sự đánh giá cao từ Thượng đế.
Mục tiêu cụ thể mà cô theo đuổi suốt đời đã không thực hiện được, hóa thành bọt nước; thế nhưng, sự phấn đấu của cô lại thành tựu cuộc đời cô theo một ý nghĩa khác.
Trong xã hội loài người, rất nhiều người phụ nữ ca khúc khải hoàn thực ra đang bước đi trên con đường của nàng tiên cá nhỏ.
Tình yêu và hôn nhân của hoàng tử đã trở thành mục tiêu cuộc đời cô; khi trải qua chặng đường dài đằng đẵng, có lẽ cô sẽ phát hiện ra mục tiêu ấy chỉ là ảo ảnh; thế nhưng, con đường đời đầy vết máu của cô lại chú giải cho ý nghĩa thực sự của sinh mệnh.
Không phải nàng tiên cá nào quyết tâm dẫm lên mũi dao bước về phía hoàng tử cũng có thể có được tình yêu và hôn nhân, thế nhưng, mỗi nàng tiên cá đều được định sẵn là có thể thể hiện sự cao cả của bản thân trong sự theo đuổi cuộc đời như thế.
Sự theo đuổi đối với cuộc đời và tình yêu này mang ý nghĩa tối hậu mang tính tôn giáo.
Nàng tiên cá nhỏ đã hy sinh và cống hiến vì hoàng tử, và dùng mọi thứ của mình để tuẫn táng cho tình yêu. Người phụ nữ tựa như nàng tiên cá thường tự thương xót tự yêu lấy mình trong sự hy sinh và cống hiến như thế, tự say sưa, tự cao cả, tự thăng hoa, tự giải thoát.
Khi mọi người khó lòng hiểu nổi những việc họ làm, thì họ lại say sưa mê mẩn.
Cô theo đuổi sự thành công, nhưng lại chẳng màng đến sự thành công, cô ở trong sự theo đuổi không bao giờ dừng lại. Việc này giống như một thứ tín ngưỡng. Trong sự theo đuổi này, cô không màng chi phí, không màng được mất, có một khuynh hướng vì theo đuổi mà theo đuổi.
Nàng tiên cá cho đến cuối đời đều là vì để chứng minh bản thân là người phụ nữ đáng yêu nhất, lương thiện nhất, cao thượng nhất.
Trong tất cả những câu chuyện về những người phụ nữ tương tự như Nàng tiên cá, đều có một loại cảm giác oán hận nức nở và cảm giác tự cao xuyên suốt. Đây chính là giai điệu cuộc đời của họ.
Chính sự phân tích về phức cảm này đã cho chúng ta biết rằng, thứ tình cảm tốt đẹp nhất và những sự tích ca khúc khải hoàn thường bắt nguồn từ phức cảm sâu sắc được gieo mầm từ thời thơ ấu. Một người phụ nữ hy sinh và cống hiến vì tình yêu, là bởi vì cô từ nhỏ đã nảy mầm nhu cầu theo đuổi sự cao cả đầy cay đắng.
