Trong《Truyện cổ Andersen và Grimm》, "Ông lão đánh cá và vợ" là một trong những câu chuyện được lưu truyền rộng rãi nhất. Trường ca tự sự "Câu chuyện về người đánh cá và con cá vàng" của Pushkin chính là sự phỏng tác lại tác phẩm ấy, hoặc có thể xem như một phiên bản khác của câu chuyện cổ tích này.

Hầu hết "Truyện cổ Grimm" đều được sưu tầm từ dân gian, mà những câu chuyện lưu truyền trong dân gian vốn dĩ đã có thể vượt qua giới hạn của một dân tộc, một quốc gia để có muôn hình vạn trạng các phiên bản khác nhau. "Câu chuyện về người đánh cá và con cá vàng" của Pushkin tuy có những khác biệt về chi tiết so với "Ông lão đánh cá và vợ" của anh em nhà Grimm, nhưng về tổng thể thì cơ bản giống nhau.

Đúng như học giả cấu trúc luận Lévi-Strauss từng nói, thần thoại (tất nhiên nên bao gồm cả những câu chuyện cổ tích như "Truyện cổ Grimm") dù có bao nhiêu phiên bản khác nhau đi nữa, thì về mặt ý nghĩa bản chất chúng vẫn hoàn toàn giống nhau. Trong tất cả các hình thức văn học, chỉ có thần thoại (tất nhiên bao gồm cả truyện cổ tích) là không bị mất mát gì trong quá trình dịch thuật.

Người đánh cá và vợ sống trong một chiếc lều tranh rách nát bên bờ biển, cuộc sống vô cùng nghèo khó, ngày ngày người đánh cá đều ra biển đánh cá mưu sinh.

Hôm ấy từ sáng đến tối, ông hết lần này đến lần khác thả lưới, nhưng lưới nào cũng về tay không, cuối cùng vớt lên được một con cá vàng nhỏ. Cá vàng nhỏ thiết tha cầu xin người đánh cá, chỉ cần thả nó trở về đại dương, nó sẽ đáp ứng mọi yêu cầu của ông. Người đánh cá không đòi hỏi bất cứ điều gì mà thả cá vàng về với biển cả, rồi kéo chiếc lưới không lủi thủi đi về nhà.

Vợ ông đang ngồi giặt quần áo trước túp lều tranh rách bằng chiếc chậu gỗ thủng, thấy chồng về tay không liền hậm hực trách mắng sao lại chẳng thu hoạch được gì? Người đánh cá liền kể lại chuyện bắt được cá vàng rồi thả nó về biển lớn ra sao. Mụ vợ nghe xong liền mắng mỏ rằng: Sao ông không đòi nó một cái chậu giặt mới cơ chứ? Chậu giặt nhà chúng ta hỏng mất rồi. Hôm sau, người đánh cá ra bờ biển, cất tiếng gọi cá vàng. Cá vàng bơi lên mặt nước. Người đánh cá bảo nó: Vợ ta bảo tao đến đòi một cái chậu giặt. Cá vàng đáp: Ông cứ về đi, nhà ngươi sẽ có cái chậu giặt mới.

Người đánh cá về đến nhà, mụ vợ đã ngồi trước chiếc chậu giặt hoàn toàn mới để giặt quần áo. Thấy chồng về, mụ chẳng những không vì có được chậu gỗ mà bằng lòng, ngược lại còn tiếp tục mắng mỏ: Ông không thấy nhà tranh của chúng ta vừa rách vừa nát đấy phỏng, ông phải đi đòi nó một ngôi nhà tử tế chứ. Hôm sau, người đánh cá lại ra bờ biển gọi cá vàng, sau khi cá vàng bơi lên mặt nước, người đánh cá liền đem yêu cầu mới của mụ vợ nói cho cá vàng nghe. Nghe xong lời kể của người đánh cá, cá vàng nói: Ông cứ về đi, nhà ngươi sẽ có một ngôi nhà đẹp.

Người đánh cá đánh cá xong trở về nhà, thấy mụ vợ đã dọn vào ở trong một ngôi nhà lớn hoàn toàn mới. Thế nhưng, mụ vợ vẫn chưa chịu thỏa mãn: Sao chúng ta không thể ở trong cung điện chứ? Ông quay lại nói với cá vàng rằng, tao muốn làm vua. Người đánh cá đành chịu, lại phải ra bờ biển gọi cá vàng. Người đánh cá bảo rằng, mụ vợ muốn làm vua, muốn được ở trong cung điện. Cá vàng lắc cái đuôi nói: Ông cứ về đi, nhà ngươi sẽ có cung điện.

Khi người đánh cá về đến nhà, mụ vợ đã lên làm vua, sống trong cung điện nguy nga lộng lẫy. Thế nhưng, mụ vẫn chưa thỏa mãn: Tao còn muốn làm hoàng hậu đứng trên cao. Dưới sự mắng mỏ của mụ vợ, người đánh cá đành phải một lần nữa ra bờ biển, cá vàng nghe xong lời của người đánh cá liền đáp: Thôi được, ông cứ về đi, bà ta bây giờ đã là hoàng hậu rồi.

Người đánh cá trở về nhà, mụ vợ đã trở thành hoàng hậu, oai vệ ngồi trên ngai vàng cao ngất trong cung điện nguy nga. Thế nhưng, mụ vợ vẫn chưa chịu thỏa mãn, mắng mỏ người đánh cá: Ông mau chóng quay lại bờ biển, nói với cá vàng rằng, tao muốn làm bá vương trên biển, tao muốn cá vàng ngày ngày phải hầu hạ tao, nghe theo sự sai bảo của tao. Người đánh cá đành bất lực quay ra bờ biển. Lúc bấy giờ biển cả mây đen bao trùm, sóng cuộn trào dâng, sau hồi lâu gọi lớn, cá vàng mới ngoi lên mặt nước. Người đánh cá nói: Mụ vợ ta muốn làm bá vương trên biển, còn muốn cá vàng ngày ngày đến hầu hạ mụ, nghe theo sự sai bảo của mụ.

Lần này, cá vàng chẳng nói một lời nào, quẫy đuôi một cái rồi lặn sâu xuống lòng đại dương thăm thẳm.

Người đánh cá từ bờ biển trở về. Cung điện nguy nga lộng lẫy đã biến mất không dấu vết, trước mặt ông vẫn là túp lều tranh rách nát đã ở bao năm qua, mụ vợ vẫn đang ngồi trước cửa lều dùng chậu rách giặt quần áo.

Đọc xong câu chuyện cổ tích mang mác buồn mà lại vô cùng sâu sắc này, rất nhiều độc giả sẽ sinh lòng cảm thán, câu nói thốt lên đầu tiên giữa nỗi u hoài nhân thế bao la có lẽ là: Con người ta không thể quá tham lam. Khi người lớn kể câu chuyện này cho lũ trẻ nghe, chắc chắn lũ trẻ cũng sẽ rút ra được bài học răn đe về sự không tham lam từ đó.

Đi sâu nghiên cứu sức hút của câu chuyện cổ tích này, trước hết chúng ta nhận ra rằng, ở điểm răn đe sự tham lam, nó quả thực đã chạm đến những xung đột sâu sắc trong nội tâm con người.

Trên thế giới này, xét về bản chất thì ai nấy đều là kẻ "tham lam vô độ". Nói theo cách hào nhoáng hơn một chút, chính là mong cầu không có điểm dừng, chính là không ngừng khai phá, chính là mãi mãi không thỏa mãn, chính là khát khao tiến bộ. Không một ai sẵn lòng dừng chân ở những thành tựu đã có, thế nhưng, rất nhiều người lại có thể thất bại vì mục tiêu vượt quá giới hạn, vì lòng tham quá độ. Những bài học như thế nhiều không kể xiết.

Ai nấy đều có thể thường xuyên rơi vào một trạng thái mâu thuẫn: Đó là mâu thuẫn giữa sự theo đuổi vô hạn với khả năng có hạn, là mâu thuẫn giữa nguyện vọng vô hạn với sức mạnh hữu hạn, là mâu thuẫn giữa chủ quan và khách quan.

Trong chính trị, bất kỳ một cuộc cách mạng, một sự nghiệp, một thế lực, một tập đoàn, một hành động nào cũng đều có "lòng tham" bành trướng vô hạn, đều đang hết sức tranh thủ những gì mình có thể giành lấy. Thế nhưng, một khi mục tiêu vượt quá giới hạn, lòng tham quá lớn, tất yếu sẽ dẫn đến thất bại. Sự sụp đổ toàn cục về mặt chính trị do mục tiêu quá cao gây ra vẫn thường xuyên xuất hiện trong lịch sử.

Trong quân sự cũng tương tự như vậy. Bất kỳ cuộc chiến tranh nào cũng đều tồn tại vấn đề ước lượng về sự tương quan lực lượng giữa hai bên. Phát huy tối đa sức mạnh của bản thân để tranh thủ chiến thắng lớn nhất có thể là "lòng tham" mà bất kỳ nhà cầm quân nào cũng có. Bảo thủ thì có thể đánh mất thành quả đáng lẽ phải đạt được; thế nhưng, dã tâm vượt qua giới hạn lại có thể khiến toàn bộ cục diện chiến thắng đã giành được tan thành mây khói.

Trong đấu tranh ngoại giao, mỗi nhà lãnh đạo chính trị đều không ngừng phỏng đoán mối quan hệ giữa ta và địch. Mọi cuộc đấu tranh ngoại giao, đàm phán song phương đều là quá trình mặc cả. Ra giá thấp thì chắc chắn sẽ đánh mất thành quả đáng lẽ có thể đạt được. Ra giá quá cao, lại có thể khiến những thành quả sẵn có cũng theo dòng nước trôi đi.

Trong kinh tế, mỗi thực thể kinh tế đều chìm đắm trong xung động bành trướng vô hạn, khi ấy, nắm vững ranh giới giữa dục vọng và sức mạnh chắc chắn là trí tuệ hàng đầu. Những nhà tư bản thiên tài có thể tạo nên kỳ tích bành trướng quy mô của bản thân thông qua những bản kế hoạch táo bạo, khiến những kẻ tầm thường phải hít khói. Nhưng thiên tài và thất bại thường chỉ cách nhau một bước chân, khá nhiều thực thể kinh tế quy mô lớn chính là đã sa chân vào vực thẳm sụp đổ trong quá trình phát triển đại trà với dã tâm vượt quá giới hạn.

Hầu như trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đều tồn tại sự lựa chọn mâu thuẫn này: Đâu là yêu cầu mà bản thân nên đưa ra, đâu là giới hạn mục tiêu của chính mình?

Một người chơi chứng khoán, khi cổ phiếu tăng giá mà cố gắng kiên trì đến tận điểm cao nhất mới xả hàng thì chắc chắn là có lợi nhất, thế nhưng, rất nhiều người thường ôm nỗi tiếc nuối khôn nguôi vì không kịp thời xả hàng vào khoảnh khắc cổ phiếu đã vượt qua đỉnh điểm rồi bất ngờ lao dốc diện rộng.

Trong cờ bạc, con bạc đã mờ mắt vì thắng cuộc luôn muốn đánh tiếp để thắng nhiều hơn nữa. Quả nhiên hắn cũng thắng ngày càng nhiều, giống như những gì vợ ông lão đánh cá ngày một có nhiều thêm; thế nhưng, khi hành động của hắn vượt quá một giới hạn, cục diện ngược lại sẽ xoay chuyển chóng mặt, thua liên tiếp hết ván này đến ván khác, cho đến khi nướng sạch cả vốn lẫn lời. Đó là một cái kết thê thảm hơn cả vợ ông lão đánh cá; vợ ông lão đánh cá ít ra vẫn có thể trở về túp lều tranh và cái chậu gỗ thủng ngày trước để sinh sống; còn con bạc thua trắng tay thì có lẽ đã mất đi tất cả, chỉ còn lại con đường duy nhất là nhảy lầu tự vẫn.

Xung đột giữa sự theo đuổi và khả năng là xung đột mà bất cứ ai cũng sẽ gặp phải. Giới hạn cao nhất của mục tiêu hợp lý là gì, chính là bài kiểm tra trí tuệ của mỗi người.

Từ mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, đời sống xã hội cho đến từng trò chơi mà con người giải trí, hầu như đều có một bộ cơ chế thưởng phạt đang tôi luyện lòng người.

Đánh bóng bàn, quả bóng càng đến gần vạch biên thì càng có khả năng tạo ra mối đe dọa cho đối phương, càng dễ ghi điểm, quả bóng chạm mép bàn hầu như chắc chắn thắng lợi. Thế nhưng, chỉ cần vượt ra ngoài dù chỉ một chút xíu, quả bóng chạm mép ấy sẽ biến thành bóng ngoài biên, ngược lại sẽ bị mất điểm.

Thắng thua của một quả bóng có lẽ không đáng kể, nhưng giả sử việc một hành động vượt vạch biên gây ra sự sụp đổ toàn diện của một tập đoàn đa quốc gia, khiến cho công sức nỗ lực cả đời của một người đổ sông đổ bể, khiến cho một sự nghiệp từ chiến thắng huy hoàng chuyển thành thất bại thảm hại, thì điều đó tuyệt đối sẽ chạm đến tâm can con người.

Câu chuyện người đánh cá và vợ trải qua việc vì tham dục quá độ mà cuối cùng chẳng thu được gì chứa đựng chân lý sâu sắc.

Người đánh cá cứu cá vàng mà không đòi hỏi gì cả, có lẽ là điều rất đáng khen ngợi; mụ vợ của ông thoạt đầu đưa ra những yêu cầu đối với cuộc sống, biết đâu lại phù hợp với bản tính con người. Thế nhưng, khi sự vòi vĩnh ấy cuối cùng lại tan thành mây khói chỉ vì vượt quá giới hạn hợp lý, thì có lẽ lại là điều khiến người ta cảm thán. Hai vợ chồng già sau một phen tiến thủ thoạt nhìn thì vô cùng oanh liệt, đổi mới từng ngày ấy, những thứ huy hoàng từng có được trước kia bỗng chốc tan thành mây khói, lại quay về với túp lều rách nát, chắc chắn khiến người ta cảm thấy sự tiêu điều và bất lực khi phải thui thủi qua nốt quãng đời còn lại.

Lúc bấy giờ, mụ vợ ngồi lại trước chiếc chậu giặt rách để giặt quần áo, đương nhiên sẽ chẳng còn đưa ra bất kỳ yêu cầu nào nữa, mọi thứ đều trôi qua tựa chiêm bao. Người đánh cá ngày ngày kéo theo chiếc lưới rách tơi tả trở về, trong lòng chẳng còn chút tương lai nào đáng để mong chờ. Họ sẽ chìm đắm trong cảnh nghèo khó, đầu tắt mặt tối làm lụng ngày qua ngày, cho đến tận điểm tận cùng của sinh mệnh.

Mỗi người đều đang nỗ lực không ngừng nghỉ để vươn lên, ai nấy đều mang theo một phần "lòng tham", ai ít nhiều cũng từng có giấc mơ giống vợ ông lão đánh cá, ngay cả người đánh cá cũng không hề khước từ giấc mơ của vợ mình. Chính vì thế, câu chuyện về người đánh cá và con cá vàng mới có thể

chạm đến tâm hồn độc giả.

Đây thậm chí có thể được coi là quy luật đệ nhất thế gian.

Mặc dù chân lý rằng việc vòi vĩnh không được vượt quá giới hạn chính là sức mạnh độc nhất vô nhị của câu chuyện cổ tích này, thế nhưng, sức mạnh đánh vào lòng người của câu chuyện này còn vượt xa thế. Trong mối quan hệ giữa ba nhân vật là người đánh cá, mụ vợ và cá vàng ẩn chứa những tầng ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.

Lần theo xu hướng cảm xúc hiển nhiên ấy, đào sâu xuống giống như phân tích giấc mơ, chúng ta phát hiện ra rằng trong câu chuyện còn ẩn giấu một kiểu quan hệ vợ chồng.

Đây là một kiểu quan hệ vợ chồng mà đàn ông chẳng ai muốn mình rơi vào đó.

Trước hết, chúng ta nhìn thấy, trong mối quan hệ vợ chồng này, người đàn ông thì yếu đuối, phục tùng, nhọc nhằn thậm chí là trăm bề vâng lời, còn người phụ nữ thì chuyên quyền, bá đạo, tham lam, hống hách sai khiến.

Kiểu quan hệ vợ chồng này tuyệt đối không hiếm gặp. Nguyên nhân nông cạn nhất dẫn đến việc này, có lẽ là do tính cách bẩm sinh của hai vợ chồng tạo nên. Khi một người đàn ông yếu đuối kết hôn với một người phụ nữ cường tráng, thì phần lớn người phụ nữ sẽ bá đạo, còn người đàn ông sẽ phục tùng. Trong kiểu gia đình như thế, người phụ nữ đương nhiên là kẻ thống trị.

Tiếp theo, chúng ta nhìn thấy, kết quả trực tiếp do sự khác biệt về tính cách này tạo ra chính là, khi đối mặt với thế giới bên ngoài, người đàn ông thì yếu đuối, không dám đòi hỏi, còn người phụ nữ thường trở thành kẻ thúc đẩy việc vòi vĩnh thế giới bên ngoài.

Giống như trong rất nhiều gia đình, mặc dù chồng là trụ cột kiếm tiền nuôi gia đình, thế nhưng, hễ anh ta đòi hỏi những thứ đáng lẽ mình phải nhận được từ thế giới này, thì thường tỏ ra vô cùng rụt rè, nhút nhát, trong khi người vợ lại thường đóng vai trò không thể chối từ. Sự khác biệt về tính cách tạo ra sự khác biệt về thái độ hành xử, mà sự khác biệt về thái độ hành xử lại càng làm sâu sắc thêm cục diện vợ chuyên quyền, chồng phục tùng trong đời sống gia đình.

Lại tiếp đó, chúng ta nhìn thấy, địa vị hèn nhát, phục tùng của người đàn ông trong gia đình thường gắn liền với địa vị xã hội thấp kém của anh ta. Ngay cả trong một gia đình chồng cày vợ cấy, nếu người đàn ông không thể hoàn thành nhiệm vụ cày cấy nuôi gia đình, anh ta sẽ chẳng thể ngẩng cao đầu trước mặt vợ.

Khi người đánh cá trở về tay không từ bờ biển, đối mặt với mụ vợ đang ngồi trước chậu giặt giặt giũ lo toan việc nhà, chắc chắn anh ta chẳng thể nào ngẩng nổi lưng. Kiểu quan hệ vợ chồng chồng yếu đuối phục tùng, vợ chuyên quyền bá đạo này, thường là vì người chồng có sự thiếu hụt.

Trong xã hội loài người, hôn nhân là một mối quan hệ khế ước, đối với gia đình phải có sự cống hiến và trả giá cân bằng. Khi sự cống hiến của người đàn ông không đủ, anh ta liền sinh lòng áy náy trước mặt vợ. Một người đánh cá thường xuyên kéo lưới không đi về, tất yếu sẽ phải khép nép cúi đầu trước mặt vợ.

Lại tiếp theo nữa, chúng ta còn nhìn thấy, trong mối quan hệ gia đình vợ mạnh chồng yếu này, còn ẩn giấu sự bất cân bằng trong quan hệ tình dục.

Khi người đàn ông vì sự yếu kém trong chuyện chăn gối mà tạo nên sự thiếu hụt đối với người vợ, anh ta sẽ sợ vợ, sẽ trở thành một người chồng dạ dạ vâng vâng. Khi người vợ mang trong lòng sự bất mãn sâu kín đối với chuyện chăn gối của chồng, cô ta sẽ bộc lộ nó ra bằng những biểu hiện thô bạo ở các phương diện khác.

Trong lịch sử loài người, sự thiếu hụt về tình dục của người đàn ông thường ẩn giấu bên dưới lớp vỏ cuộc sống bề nổi, trong khi sự bất mãn về tình dục của người vợ lại càng là thứ không thể thốt lên thành lời. Sự thiếu hụt của người chồng và sự bất mãn của người vợ trong rất nhiều trường hợp là điều mà cả hai vợ chồng đều không hề ý thức được trong suốt cuộc đời. Thế nên, sự thiếu hụt của người chồng liền hóa thành thái độ dạ dạ vâng vâng trước vợ, còn sự bất mãn của người vợ lại hóa thành sự vòi vĩnh và ngang ngược ở những phương diện khác.

Khi vợ ông lão đánh cá hết lần này đến lần khác đòi hỏi người đánh cá phải vòi vĩnh cá vàng, thực chất chính là dùng một cách thức ẩn dụ để bộc lộ sự bất mãn chăn gối của người vợ.

Đây là sự trả thù của người đàn ông đối với phụ nữ, đây là sự kỳ thị của người đàn ông đối với phụ nữ.

Khi người đàn ông không chỉ sợ hãi mà còn bất mãn trước sự chuyên quyền của phụ nữ, anh ta sẽ làm một giấc mơ, thực hiện sự trả thù của mình trong cõi mộng. Trong giấc mơ, người đàn ông là một người lương thiện, có sự cống hiến đầy đủ cho vợ, là người đã thỏa mãn muôn vàn thứ dục vọng khó lòng thỏa mãn của vợ; còn người vợ lại là kẻ tham lam vô độ, là kẻ đáng bị lên án. Giấc mơ này đã giải tỏa nỗi áy náy của người chồng, đồng thời cũng trả thù được sự bất mãn đối với người vợ.

Câu chuyện cổ tích này chính là một giấc mơ của kiểu đàn ông ấy.

Việc miêu tả mang ý nghĩa chê bai đầy tính khắc nghiệt đối với người vợ, trong nghệ thuật thường là biểu hiện của sự sợ hãi và bất mãn mà người đàn ông dành cho phụ nữ.

Đương nhiên, nếu truy tìm nhân cách của những người đàn ông bẩm sinh vì yếu đuối mà sợ hãi phụ nữ, bên cạnh vô vàn nguyên nhân thực tế sau khi kết hôn của anh ta ra, thì thường còn có những nguyên nhân lịch sử có từ thời thơ ấu của anh ta.

Những cậu bé từ nhỏ không nhận được tình yêu thương của cha mẹ, đặc biệt là không nhận được tình mẫu tử, rất khó hình thành sự tự tin khi đối mặt với phụ nữ. Hoặc là họ ngoan ngoãn cúi đầu dưới những trận đòn roi mắng chửi của cha, hoặc là họ dạ dạ vâng vâng dưới những lời mắng mỏ của mẹ. Thái độ lạnh lùng tựa băng giá của cha mẹ trở thành dấu ấn sâu đậm trong cuộc đời thời thơ ấu của họ, khiến họ một cách tự nhiên hình thành nên tính cách yếu đuối.

Tính cách yếu đuối sẽ đặc biệt thể hiện rõ khi đối xử với phái nữ.

Nếu anh ta lại gặp phải một người vợ cường tráng, thì tự nhiên sẽ lặp lại câu chuyện giữa ông lão đánh cá và người vợ của ông ta.

Bất luận là nguyên nhân lịch sử từ thời thơ ấu, hay là muôn vàn nguyên nhân thực tế sau khi kết hôn, chúng ta đều có thể nhìn thấy ở người đàn ông sợ vợ giống như ông lão đánh cá, trong nội tâm anh ta tồn tại một phức cảm khao khát được làm hài lòng người phụ nữ của mình.

Phức cảm khao khát khép nép lấy lòng phụ nữ được tạo nên bởi sự yếu đuối bẩm sinh và sự thiếu hụt đối với vợ này, chúng ta có thể gọi nó là "phức cảm ông lão đánh cá".

"Phức cảm ông lão đánh cá" thường chi phối mạnh mẽ cuộc đời của một số người đàn ông.

Mối quan hệ giữa người đánh cá và cá vàng là một mối quan hệ nữa mà chúng ta cần phải khám phá. Chúng ta muốn nhìn thấy mối quan hệ của thế giới hiện thực loài người ẩn chứa trong mối quan hệ thoạt nhìn hoàn toàn mang tính tưởng tượng này.

Khi cá vàng nhảy nhót cầu xin tha mạng trong lưới của người đánh cá, khi cá vàng hết lần này đến lần khác bơi lên mặt nước lắng nghe lời kêu van của người đánh cá giữa tiếng gọi của ông, khi nó hết lần này đến lần khác an ủi người đánh cá: Cứ về đi, yêu cầu của mụ vợ sẽ được thực hiện thôi. Con cá vàng mà chúng ta nhìn thấy thực chất chính là một cậu bé đáng yêu.

Đem hỏi rất nhiều độc giả, bất kể họ là nam hay nữ, sau khi nghiền ngẫm suy tư, phần lớn đều có thể đồng tình với cách nói này.

Trải nghiệm sâu sắc hơn nữa, chúng ta phát hiện ra rằng, mối quan hệ giữa người đánh cá và cá vàng giống như cha và con.

Rất có khả năng đây là một cậu bé được người đánh cá cứu giúp thuở nhỏ, nay đã trưởng thành; đây cũng có thể là con trai của người đánh cá với người vợ trước, đành phải đưa nó ra gửi gắm ở xã hội bên ngoài gia đình; đây cũng có thể là con trai do người đánh cá và mụ vợ tham lam vô độ kia cùng sinh ra, người mẹ vô cùng khắc nghiệt trong khi người con lại được người cha trăm bề chăm sóc, sau khi con trai lớn lên liền rời khỏi gia đình, đơn độc bước ra xã hội; đây cũng có thể là con ngoài giá thú của người đánh cá, ông đành phải lén lút chăm sóc nó, để nó lớn lên từng chút một, một khi mụ vợ biết được mối quan hệ này, liền bắt đầu tiến hành màn tống tiền điên cuồng.

Dù là trong hoàn cảnh nào đi nữa, khi người đánh cá gọi cá vàng ở bờ biển, khi ông vô cùng khó xử trần thuật lại những yêu cầu của mụ vợ, mang theo hy vọng nhận được sự giúp đỡ từ cá vàng, chúng ta đều nhìn thấy một hình ảnh điển hình là "sự khất thực của người cha".

Đây là một cuộc khất thực bị ép buộc, bất đắc dĩ, khiến người ta đồng cảm; nhưng đồng thời cũng là một cuộc khất thực cầu được ước thấy trong một giới hạn nhất định.

Nghiền ngẫm thật kỹ cuộc đối thoại giữa người đánh cá đứng bên bờ biển và cá vàng, chúng ta mới có thể lĩnh hội sâu sắc sức mạnh chạm đến tâm can của mối quan hệ mang tên "cha khất thực con" ấy. Người cha đã già nua, người cha lại mang trong mình sự thiếu hụt đối với vợ, thứ duy nhất ông có thể khất thực trên cõi đời này chính là con trai. Con trai chính là chỗ dựa cuối cùng của người cha.

Trong tâm tưởng của độc giả, cá vàng là một nhân vật đáng thương. Dường như cậu ta có phép thần thông quảng đại, thế nhưng, trong câu chuyện này, cậu ta lại là một hình tượng nhỏ bé đáng yêu dường nào.

Việc phân tích những câu chuyện cổ tích tuyệt đối không được xuất phát từ bất kỳ khái niệm trừu tượng nào, mà phải xuất phát từ cảm xúc đọc sách mà nó khơi gợi nên. Phân tích toàn bộ cảm xúc khi đọc, chúng ta mới có thể tìm ra biểu tượng thực sự của mọi yếu tố câu chuyện trong truyện cổ tích.

Cá vàng thực chất là đứa con trai út đáng yêu.

Khi ban đầu nó đáp ứng những yêu cầu đòi chậu giặt, đòi nhà của người đánh cá, điều này dường như rất dễ được người ta chấp nhận; còn khi nó hết lần này đến lần khác bị ép buộc phải thỏa mãn những yêu cầu muốn làm vua, làm hoàng hậu của vợ người đánh cá, thì chúng ta đều cảm thấy nó đang bị tống tiền.

Đây là một cậu bé đang muốn báo đáp ơn nghĩa của cha.

Đây là một cậu bé đang cố gắng hết sức trong sự miễn cưỡng để báo đáp ơn sinh thành của cha.

Nói một cách toàn diện hơn, cá vàng đang phải đối mặt với hai người là người đánh cá và mụ vợ. Điều này tượng trưng cho việc một người con trai đang mưu cầu sự hài lòng từ cha mẹ thông qua hành động báo đáp hết lần này đến lần khác của chính mình. Cậu ta đang cống hiến bằng tất cả sức lực cạn kiệt của bản thân.

Đây là một phức cảm ẩn giấu vô cùng sâu sắc và mạnh mẽ trong tâm trí người con trai. Bất luận phức cảm này được đúc kết từ những nguyên nhân nào đi nữa, chúng ta đều có thể gọi nó là "phức cảm cá vàng".

Trong đời sống hiện thực, những người con trai mang "phức cảm cá vàng" không phải là quá nhiều; thế nhưng, loại phức cảm này thường tương đối mãnh liệt.

Những người con trai mang trong mình "phức cảm cá vàng" luôn nỗ lực làm điều gì đó cho cha mẹ, với hy vọng giành được sự hài lòng từ cha mẹ.

Nhìn từ cội nguồn tâm lý, điều này có lẽ xuất phát từ tư tưởng báo đáp cha mẹ, xuất phát từ tâm lý cảm thấy thiếu hụt với cha mẹ.

Nếu khảo sát sâu hơn nữa, chúng ta còn phát hiện ra một cội nguồn hoàn toàn trái ngược nhưng lại càng sâu sắc hơn. Sở dĩ một người con trai mang trong mình "phức cảm cá vàng" không phải vì ân huệ của cha mẹ, mà rất có thể chính là vì từ nhỏ đã phải chịu sự phớt lờ thậm chí là ruồng bỏ từ cha mẹ. Sở dĩ sau khi trưởng thành cậu ta vẫn luôn trong khả năng có thể mà cống hiến cho cha mẹ, chẳng qua chỉ là muốn giành lấy vị trí mà bản thân chưa từng có được ở trước mặt cha mẹ.

Giả sử trước kia cha mẹ chưa từng yêu thích mình, vậy thì hy vọng hôm nay họ có thể yêu thích. Giả sử cha mẹ trước kia chưa từng hài lòng về mình, vậy thì hy vọng hôm nay họ sẽ hài lòng. Giả sử cha mẹ từng phớt lờ mình, vậy thì hôm nay họ không nên phớt lờ nữa.

Trong những gia đình có đông anh chị em, giả sử một người con trai (hoặc con gái) từ nhỏ đã là đứa trẻ không được cha mẹ coi trọng trong số đông con cái, giả sử cậu ta là đứa trẻ bị cha mẹ phớt lờ hoặc thậm chí bị chán ghét giữa bầy anh chị em, vậy thì trong một số trường hợp, cậu ta sẽ gieo mầm oán hận cha mẹ trong đáy lòng, sự oán hận ấy khiến cậu ta mang đầy oán khí với cha mẹ suốt cả cuộc đời; nhưng ngược lại, trong một số trường hợp khác, cậu ta lại đúc kết nên "phức cảm cá vàng" điển hình. Cậu bé (hoặc cô bé) ấy sau khi lớn lên, sẽ thể hiện sự hiếu thảo với cha mẹ ân cần hơn cả những anh chị em khác của mình.

"Phức cảm cá vàng" sẽ trở thành một động lực tâm lý mạnh mẽ.

Cũng có thể, ban đầu cha mẹ không mảy may lĩnh tình, cậu ta vẫn sẽ hết lần này đến lần khác kiên trì đến cùng, cậu ta hy vọng cha mẹ được thỏa mãn, hy vọng bản thân làm ngày càng tốt hơn, trước khi cha mẹ nhận thức được cậu ta là đứa con tuyệt vời nhất, cậu ta có thể mang nỗi nhục nhã gánh vác nặng nề mà tiếp tục làm như thế.

Giả sử cuối cùng cha mẹ cũng nhận thức được điều này, cảm thấy hài lòng về cậu ta, đồng thời coi cậu ta là đứa con tuyệt vời nhất, cậu ta sẽ cảm thấy hạnh phúc vô bờ bến, và khi ấy mới có được sự bình yên trong tâm hồn.

Có những người có lẽ đến cuối cùng cũng chẳng thể đổi lấy sự hài lòng từ cha mẹ, cuối cùng cũng không thể gột rửa sạch sẽ nỗi uất ức vì thất sủng trước mặt cha mẹ từ thuở nhỏ, vậy thì, đành phải giống như con cá vàng trong câu chuyện, lặng lẽ chìm sâu vào lòng đại dương thăm thẳm.

Vợ ông lão đánh cá lại là một kiểu hình tượng điển hình khác. Đối mặt với thế giới, đối mặt với chồng, mụ luôn oán trách trời đất người đời, luôn không ngừng vòi vĩnh. Kiểu vòi vĩnh này thường biểu hiện ra bằng sự tham lam vô độ.

Mụ làm như vậy, vừa là do sự vô năng trong đời sống thực tế của người chồng, do sự thiếu hụt đối với vợ tạo thành, vừa là do trải nghiệm gia đình xã hội từ nhỏ của chính bản thân mụ gây nên.

Bất luận là do những nguyên nhân cụ thể nào hội tụ lại, vợ ông lão đánh cá chắc chắn cả đời đều sống trong phức cảm này: Bất mãn với chồng, bất mãn với gia đình, bất mãn với cuộc sống, luôn cảm thấy bản thân bị đối xử thiếu thốn. Kiểu phức cảm này chúng ta có thể gọi là "phức cảm vợ ông lão đánh cá".

Những phức cảm như thế trong cuộc sống cũng sẽ trở thành nguồn sức mạnh tâm lý cốt lõi chi phối một số người phụ nữ.

Thế nhưng, vòi vĩnh cuộc sống không phải là tội ác; bất mãn với người chồng vô năng cũng không phải là tội ác; tham lam thậm chí mơ mộng một bước lên mây cũng càng không phải là tội ác. Đây có lẽ là dục vọng ẩn sâu trong tâm hồn mỗi người. Chỉ có điều trong hành động, dục vọng không được phép vượt quá giới hạn, một khi vượt quá giới hạn thì sẽ trở thành sự ngu ngốc, và phải chịu trừng phạt.

Khi sự trừng phạt giáng xuống đầu mụ vợ tham lam của ông lão đánh cá, độc giả thậm chí có lẽ sẽ mơ hồ sinh ra một tia đồng cảm đối với mụ vợ già. Đó là sự đồng cảm dành cho một người phụ nữ sau một hồi hoang tưởng viển vông rồi lại phải quay về với chốn lầm than. Nói một cách công bằng, nỗi thống khổ của mụ có liên quan mật thiết đến người đàn ông.

Sau khi xem xét sự chuyển biến cảm xúc từ căm ghét chán chường sang thương xót dành cho mụ vợ tham lam, chúng ta lại liên tưởng đến việc câu chuyện cổ tích này chính là giấc mơ của người đàn ông. Nó khắc họa khắp nơi logic tư tưởng tình cảm của đàn ông.

Logic ấy chính là trả thù người phụ nữ, nhưng đồng thời cũng tha thứ cho người phụ nữ.

Trước hết, dùng việc không ngừng thỏa mãn sự vòi vĩnh của vợ để bù đắp tâm lý thiếu hụt của người chồng; sau đó, lại dùng việc phê phán lòng tham của người phụ nữ để giúp người chồng từng bị chấy rận chà đạp thực hiện được sự trả thù; cuối cùng, dùng cái kết cùng nhau rơi vào cảnh nghèo túng nương tựa vào nhau để thể hiện sự khoan dung đối với người phụ nữ.

Ông lão đánh cá, vợ ông lão đánh cá và cá vàng, đồng thời đều là những nhân vật đáng thương.

Phức cảm ông lão đánh cá, phức cảm vợ ông lão đánh cá, phức cảm cá vàng, đồng thời đều là những phức cảm khiến chúng ta thở dài tiếc nuối.