Khi chúng ta thẳng thắn nhìn vào thời thơ ấu xa xôi với mục đích nhận thức rõ nhân cách của chính mình, tuyệt đại đa số mọi người đều sẽ cảm thấy ngập ngừng. Tuổi thơ, đặc biệt là những năm tháng một hai tuổi, ẩn hiện mờ ảo dưới đường chân trời mà trí nhớ khó lòng soi sáng. Dù là sự cố ý quên đi theo nghĩa tâm lý học, hay là sự vô ý quên đi của thời gian, hầu hết những trải nghiệm thời thơ ấu đều rất khó hồi tưởng lại.

Ngay cả ở những nơi ký ức có thể chạm tới, chúng ta vẫn cảm thấy bản thân có sự né tránh, không muốn nhớ lại toàn bộ. Những câu chuyện nổi lên trước mắt phần lớn là những điều chúng ta muốn nhớ lại; còn những câu chuyện bị che giấu đi để né tránh ánh mắt của chính mình có lẽ lại quan trọng hơn. Bởi vì ở đó chứa đựng những cấm kỵ về đạo đức và luân lý, chứa đựng sự hổ hổ và tủi nhục, chứa đựng tổn thương và đau đớn, chứa đựng niềm áy náy và cảm giác tội lỗi, giống như vết sẹo mà người ta không muốn chạm vào.

Còn về những giấc mơ đêm và mộng ban ngày thời thơ ấu, chúng lại càng mông mông ảo ảo trốn ngoài tầm mắt tìm kiếm của chúng ta.

Tìm kiếm tuổi thơ là điều khó khăn; tuy nhiên, muốn nhận thức nhân cách bản thân thì bắt buộc phải đi vào tuổi thơ. Giờ đây, chúng ta đã tìm ra một phương pháp để chạm tới ký ức tuổi thơ, đó là bắt đầu từ những câu chuyện cổ tích (và chuyện thần thoại) mà ai ai cũng biết.

Những câu chuyện cổ tích (và chuyện thần thoại) được lưu truyền rộng rãi là câu chuyện của toàn nhân loại, là giấc mộng của tất cả trẻ em.

Chuyện cổ tích sở dĩ được trẻ em yêu thích sâu sắc, gợi lên sự đồng điệu trong tâm hồn chúng, là vì nó đã nói lên giấc mộng trong tâm hồn trẻ thơ; chuyện cổ tích sở dĩ cũng được người trưởng thành yêu thích, là vì dù đã trưởng thành nhưng trong tâm lý nhân cách của họ vẫn còn khắc sâu mọi điều của thời thơ ấu.

Phân tích về truyện cổ tích trong cuốn sách này cố gắng chạm đến tâm hồn độc giả, kích hoạt ký ức tuổi thơ, thắp sáng một vùng trời nơi đường chân trời xa xôi tưởng chừng đã bị lãng quên, soi rực những gì từng trải qua đầy xáo trộn thời thơ ấu.

Khi một người kết nối những suy nghĩ và hành động của mình hôm nay với những trải nghiệm và ước mơ thời thơ ấu, họ sẽ nhìn rõ quỹ đạo mình đã cưỡi trên một con ngựa như thế nào để đi tới từ đường chân trời bắt đầu của sự sống. Bạn cũng sẽ nhìn thấy lịch sử hình thành nhân cách của chính mình.

Sự hình thành nhân cách là quá trình tăng trưởng về năng lực, khí chất, tính cách, động cơ, sở thích, lý tưởng và niềm tin của một người. Việc khám phá quá trình hình thành hệ thống này, đối với một người bình thường, e rằng quá đỗi mênh mông. Ngoại trừ những người thực sự có chí khám phá tâm lý học, nhìn chung không cần phải đi đến tận cùng mọi khía cạnh trong quá trình hình thành nhân cách của mình. Đối với con người bận rộn ngày nay, điều quan trọng nhất là có thể biết rõ những khía cạnh quan trọng nhất trong nhân cách mà bản thân bắt buộc phải biết.

Như vậy, trong quá trình khám phá nhân cách, chúng ta cần đặc biệt đưa vào khái niệm "mặc cảm" (phức cảm) của tâm lý học: "Mặc cảm (complex) là hiện tượng tâm lý phức tạp có tác dụng tương tự như hạt nhân, được cấu thành từ một số ý niệm bị ý thức dồn nén (tức là tư tưởng, cảm xúc, tri giác, ký ức... vô thức). Nó có thể hấp thụ nhiều kinh nghiệm, khiến tư tưởng, hành vi và cảm xúc của chủ thể dễ bị ảnh hưởng bởi mặc cảm này mà tiến hành theo một phương thức nhất định, hình thành nên mô hình hành vi cố định. Mặc cảm là một khái niệm cơ bản của trường phái tâm phân học. Các nhà tâm phân học dựa vào điển tích vua Oedipus trong thần thoại Hy Lạp cổ đại vì 'số phận vô tình phạm tội giết cha lấy mẹ', đã gọi bản năng 'yêu mẹ ghét cha' của các bé trai là 'mặc cảm Oedipus' (Oedipus complex). Họ cũng gọi tình cảm sâu nặng của bé gái dành cho cha, muốn gạt người mẹ sang một bên như một sự dư thừa và thay thế vị trí của mẹ (tức nguyện vọng tiềm ẩn 'yêu cha ghét mẹ') là 'mặc cảm Electra' (Electra complex). Họ lại gọi nỗi sợ hãi bị cắt bỏ cơ quan sinh dục một cách vô cớ mà con người thường có trong tiềm thức là 'mặc cảm bị hoạn' (castration complex). Freud cho rằng mặc cảm luyến thân là cội nguồn của bệnh thần kinh bộc phát. Mặc cảm thường được tạo ra từ một tổn thương lớn trong kinh nghiệm cảm xúc cá nhân. Tổn thương này bị chôn sâu vào tiềm thức, sẽ cố định trong ý thức con người dưới một hình thái quan niệm đặc biệt. Quan niệm này trở nên đong đầy sắc thái cảm xúc, và luôn ảnh hưởng đến tư tưởng, cảm giác cũng như cuộc sống của họ." ("Đại từ điển Tâm lý học", Chu Trí Hiền chủ biên)

Về "mặc cảm Oedipus" và "mặc cảm Electra" mà Freud đã nói, chúng ta sẽ còn đề cập đến trong phần nội dung chính của cuốn sách này. Việc sử dụng "mặc cảm" ở đây vừa mang nghĩa gốc của trường phái tâm phân học, nói về một số "hiện tượng tâm lý phức tạp có tác dụng tương tự như hạt nhân được cấu thành từ các ý niệm bị ý thức dồn nén", đồng thời có thể áp dụng rộng rãi hơn một chút so với chúng, chẳng hạn như những gì chúng ta thấy trong cuộc sống hàng ngày: người Hoa ở nước ngoài có "mặc cảm lá rụng về cội", các nhà văn Trung Quốc có "mặc cảm giải Nobel", v.v.

Mỗi người đều phải phát hiện ra trong sâu thẫm tâm hồn mình những mặc cảm đang chi phối và ảnh hưởng mạnh mẽ đến bản thân, đó là điều kiện tiên quyết để nhận thức nhân cách của chính mình.

Mặc cảm là một dạng năng lượng, là một mô hình động lực, là một dòng chảy của chuyển động tâm lý, là một quy trình ứng phó của con người đối với các sự vật bên ngoài, là một sự tồn tại tâm lý rễ sâu gốc bền, là sức mạnh thần bí chi phối con người suốt đời, là cõi mộng liên miên không ngắt, là nguồn động lực thúc đẩy hành vi của một người.

Hiểu rõ những mặc cảm chính đang ẩn giấu trong sâu thẫm tâm hồn mình, biết được nguồn gốc của những mặc cảm đó, thì mới có thể có được nhận thức tỉnh táo về những đặc trưng quan trọng nhất trong nhân cách của bản thân.