Freud đã phân tích thần thoại Oedipus cổ xưa, từ đó phát hiện ra phức cảm Oedipus, và những luận bàn về phức cảm này là một phần không thể thiếu trong toàn bộ học thuyết của ông. Theo lý thuyết của Freud, phức cảm Oedipus có vai trò quyết định to lớn đối với sự hình thành nhân cách.
Để lĩnh hội đầy đủ hơn chân lý mà Freud đã phát hiện, đồng thời dựa trên cơ sở đó để làm rõ những hạn chế của Freud đối với đề tài này, chúng ta cần tiến hành khảo sát sâu hơn về lý thuyết của Freud.
Freud cho rằng cấu trúc nhân cách gồm có ba bộ phận: "Bản ngã" (id), "Ngã" (ego), và "Siêu ngã" (superego). Ba yếu tố này hình thành dưới cơ chế hoạt động của ý thức, vô thức, và trong mối quan hệ phát triển của xung lực tính dục.
(1) "Bản ngã": Là một nguồn năng lượng nguyên thủy, là bản năng được di truyền lại. "Bản ngã" đòi hỏi phải thỏa mãn các nhu cầu sinh học cơ bản, không hề che đậy hay ràng buộc, luôn tìm kiếm sự khoái lạc thể xác trực tiếp. Nếu những đòi hỏi này bị chậm trễ, nó sẽ cảm thấy phiền muộn bực bội, kết quả là động lực nguyên thủy đó không hề biến mất hay suy giảm, mà thay vào đó là yêu cầu được thỏa mãn lại càng trở nên bức thiết hơn. Do đó, dưới động lực của "Bản ngã", mọi khó khăn, đau đớn và trắc trở đều phải được vượt qua bằng mọi giá. Sức mạnh do "Bản ngã" thúc đẩy nếu bị kìm nén, sẽ thay đổi phương hướng và chuyển dời sang nơi khác.
"Bản ngã" là phần cổ xưa nhất trong lịch sử phát triển cá thể. Trẻ sơ sinh hoàn toàn bị chi phối bởi các xung động sinh học - nhu cầu ăn, khát, giữ ấm, nhu cầu ngủ, v.v. - thúc đẩy các hoạt động của mình. "Bản ngã" chính là những xung động sinh học này. Hoạt động của trẻ sơ sinh không có ảnh hưởng xã hội nào đáng kể, bởi vì phải ít nhất hai tháng sau trẻ mới có tri giác xã hội rõ rệt. Freud cho rằng các nhu cầu sinh học vẫn tiếp tục tồn tại suốt cuộc đời con người, vì vậy "Bản ngã" là một phần vĩnh cửu của nhân cách, đóng vai trò quan trọng nhất trong đời sống tinh thần suốt cuộc đời con người.
(2) "Ngã": "Ngã" là lớp bề mặt của cấu trúc nhân cách, nhưng cũng chỉ là một phần ý thức mà thôi. Nếu con người sống trong một xã hội bị "Bản ngã" kiểm soát, thì sự nguy hiểm và sợ hãi sẽ là điều không thể tưởng tượng nổi, bởi vì "Bản ngã" không chịu bất kỳ sự quản chế nào. May mắn thay, "Bản ngã" lại chịu sự kiểm tra của "Ngã" trong nhân cách. "Ngã" là mặt đối lập của "Bản ngã", phát triển từ "Bản ngã" trong quá trình tiếp xúc với môi trường.
Đứa trẻ ban đầu chỉ có phần "Bản ngã", nhưng chẳng bao lâu sau trẻ sẽ phản ứng lại các mặt khác nhau của môi trường, bao gồm cả mặt xã hội. Khi đứa trẻ lớn lên, ảnh hưởng của các xung động sinh học bị thay đổi theo nhiều cách khác nhau. Theo quan điểm của Freud, để thỏa mãn các yêu cầu của "Bản ngã", đứa trẻ dần hiểu ra rằng dùng một số phương thức và một số nơi chốn nhất định sẽ giúp đạt được sự thỏa mãn nhanh chóng và hiệu quả hơn so với các phương thức và nơi chốn khác. Kết quả là đứa trẻ sẽ phát triển hoặc kìm hãm hành động của mình dựa trên những bài học từ hậu quả của hành động đó. Lúc này, hành vi của đứa trẻ trở nên bớt mù quáng hơn so với lúc mới sinh ra. Freud nói rằng: Dưới ảnh hưởng của thế giới bên ngoài thực tế bao quanh chúng ta, một phần của "Bản ngã" đã có sự phát triển đặc biệt, sinh ra một tổ chức đặc biệt đóng vai trò trung gian giữa "Bản ngã" và thế giới bên ngoài, phần này trong đời sống tinh thần của chúng ta có thể được gọi tên là "Ngã".
"Ngã" là bộ phận điều tiết mối quan hệ giữa "Bản ngã" và thế giới bên ngoài. "Ngã" phải điều tiết giữa thế giới bên ngoài và "Bản ngã", một mặt khiến "Bản ngã" thích ứng với các yêu cầu của thế giới bên ngoài, mặt khác dùng các hoạt động cơ bắp để làm cho thế giới thỏa mãn những ham muốn của "Bản ngã". Chức năng của "Ngã" đối với thế giới bên ngoài là cảm nhận các kích thích từ bên ngoài, tiêu hóa và lưu trữ kinh nghiệm. Nếu kích thích bên ngoài quá mạnh, "Ngã" sẽ tránh đi, nếu phù hợp thì sẽ tiến lại gần. Chức năng của "Ngã" đối với "Bản ngã" là chỉ huy nó, quyết định xem các yêu cầu khác nhau của nó có được phép thỏa mãn hay không. Sự điều tiết này được tiến hành dựa trên nguyên tắc khoái cảm - không khoái cảm và nguyên tắc hiện thực. Nếu các yêu cầu của "Bản ngã" được thỏa mãn thì sẽ sinh ra cảm giác khoan khoái, nếu không được thỏa mãn thì sinh ra cảm giác khó chịu, nếu gặp phải tình huống có khả năng làm tăng cảm giác khó chịu thì sẽ sinh ra sự lo âu bất an.
(3) "Siêu ngã": Trong quá trình giao tiếp với môi trường, cuối cùng trẻ em không chỉ phát triển "Ngã", mà còn biết được đâu là điều đúng và đâu là điều sai, có khả năng phân biệt giữa đúng và sai. Đây chính là "Siêu ngã" trong nhân cách, tương tự như lương tâm theo cách gọi của người bình thường. Freud đưa "Siêu ngã" vào nhân cách là vì trong quá trình phân tâm học, ông phát hiện ra rất nhiều bệnh nhân bày tỏ sự cắn rứt vì vi phạm lương tâm, có một cảm giác tội lỗi mãnh liệt. Có thể thấy "Siêu ngã" có rất nhiều giới hạn và quy tắc nghiêm ngặt, ép buộc "Ngã" phải tuân theo. Mà những quy tắc giới hạn này đều đến từ nội tâm, từ "Bản ngã" và xung đột nội bộ của "Bản ngã", chứ không phải do sự thúc đẩy từ các quy tắc ứng phó của môi trường bên ngoài.
Nhìn từ sự phát triển của chủng loại, "Siêu ngã" bắt nguồn từ người nguyên thủy. Động vật vì tiếp xúc với môi trường nên phần nào cũng có thể phát triển một ít "Ngã", nhưng "Siêu ngã" lại là điều chỉ con người mới có. Nguyên hình của "Siêu ngã" mặc dù được truyền lại cho cá thể thông qua di truyền, nhưng chủ yếu được dựa trên cơ sở những xung động tính dục bị cản trở ở thời kỳ trẻ em. Cho nên nó là kết quả của việc kéo dài thời kỳ sơ sinh và sự trì hoãn tính dục.
"Siêu ngã" phụ thuộc vào ảnh hưởng của cha mẹ ở mức độ lớn hơn. Giống như Freud đã nói: "Trong thời kỳ thơ ấu dài đằng đẵng này, con người đang lớn lên phụ thuộc vào cuộc sống của cha mẹ, để lại một lớp trầm tích. Lớp trầm tích này cấu thành nên một cơ quan đặc biệt bên trong 'Ngã', khiến cho ảnh hưởng của cha mẹ có thể tồn tại lâu dài." Trẻ em (đặc biệt trong giai đoạn nhỏ tuổi) trong quá trình tiếp xúc với cha mẹ, thông qua cơ chế nội phóng tâm lực hoặc thu nạp (introjection), đã biến nhân cách của cha mẹ và đạo đức xã hội của tổ tiên thành của chính mình. Chính mặt này của nhân cách – "Siêu ngã" – đã thể hiện các đặc điểm tính cách của con người, khiến con người hành động theo các quan niệm giá trị và lý tưởng của riêng mình. Một khi "Siêu ngã" đã hình thành, "Ngã" có trách nhiệm phải đồng thời thỏa mãn các yêu cầu từ ba phía: xung động bản năng, "Siêu ngã" và hiện thực... "Ngã" muốn làm cho các yêu cầu của "Bản ngã" được thỏa mãn, không những cần phải cân nhắc xem môi trường bên ngoài có cho phép hay không, mà còn phải cân nhắc xem "Siêu ngã" có công nhận hay không. Bằng cách này, mọi hoạt động tâm lý của con người có thể được làm sáng tỏ từ mối quan hệ động lực nhân cách giữa "Bản ngã", "Ngã" và "Siêu ngã". Ngoài ra, nguồn gốc các đặc trưng nhân cách của con người cũng không thể tách rời tính dục. Gần đây có người dựa trên nghiên cứu của người đi trước để tổng kết lại học thuyết phân tâm học chính thống về mối quan hệ giữa đặc trưng nhân cách và tính dục, lập bảng phân tích, đồng thời chỉ ra rằng trong nửa thế kỷ qua mọi người vẫn không ngừng sửa đổi và thảo luận về điều này, hơn nữa trong tương lai chắc chắn vẫn sẽ tiếp tục diễn ra. (Bản tóm tắt về lý thuyết cấu trúc nhân cách của Freud nêu trên được trích dẫn từ cuốn "Tâm lý học nhân cách" do Trần Trọng Canh và Trương Vũ Tân biên soạn, Nhà xuất bản Nhân dân Liêu Ninh, bản xuất bản năm 1987)
Đó chính là lý thuyết cấu trúc nhân cách của Freud, ông cho rằng ba bộ phận "Bản ngã", "Ngã", "Siêu ngã" đều đồng thời hoạt động và làm việc, một con người muốn sống suôn sẻ và hiệu quả thì bắt buộc phải dựa vào ba loại sức mạnh này để duy trì sự cân bằng. Một khi xuất hiện sự mất cân bằng, kết quả sẽ là rối loạn tâm lý.
Khi đối mặt với các cá thể hiện tượng tâm lý khác nhau hoặc đối mặt với trải nghiệm tâm lý của chính mình, chúng ta đều có thể nhận thấy rằng mô hình cấu trúc nhân cách "ba trong một" gồm "Bản ngã", "Ngã", "Siêu ngã" của Freud mang tính chân lý khá cao.
Đây không phải là sự diễn dịch logic trừu tượng, mà là những sự thật tâm lý sinh động và cụ thể. Miễn là chúng ta có thể vượt qua những khái niệm đã trở nên cũ kỹ và tê liệt sau bao nhiêu năm, xuyên qua ngôn ngữ văn bản để bước thẳng vào thế giới tâm lý sinh động như gió mây vần vũ, thì chúng ta không chỉ có thể khám phá lại những phát hiện mà Freud từng thực hiện, mà còn có thể có những sự bổ sung mới.
Trước hết, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng "Bản ngã" thực sự tồn tại.
Nó dĩ nhiên không tồn tại bằng từ vựng đơn giản này, mà được thể hiện qua các loại xung động mang tính bản năng sinh học của mỗi người. Nhu cầu ăn, khát, giữ ấm, nhu cầu tình dục đều tồn tại một cách chân thực không giả dối, một thực tế rõ mồn một trước mắt là đây là bản năng bẩm sinh của mỗi người. Chúng ta dùng cái nhìn tự soi xét để ngẫm lại một chút, thì sẽ biết rằng những nhu cầu và xung động bản năng này luôn tồn tại như một phần bản chất của sự sống. Khi nó được thỏa mãn, nó sẽ im lìm, yên tĩnh. Chỉ cần có chút không được thỏa mãn, nó sẽ ngấm ngầm náo động bên trong thân và tâm. Nếu chịu sự áp ức cực độ, nó sẽ trồi lên náo động mãnh liệt, cho đến khi lý trí nhận thức đầy đủ và thỏa mãn nó thì thôi. Chừng nào con người còn sống, thì những bản năng và xung động sống động này vẫn còn tồn tại, chúng ta chỉ gọi chung nó là "Bản ngã" mà thôi.
Tiếp theo, chúng ta cũng sẽ phát hiện ra rằng "Ngã" cũng tồn tại.
Khi chúng ta dùng "cái nhìn của tôi" để đối đãi với thế giới và bản thân, khi chúng ta đối mặt với thế giới bằng một cá thể có ý thức, khi chúng ta dò dẫm và trải nghiệm thật kỹ ý thức của mình về "Ngã", thì sẽ có thể vừa cảm nhận một cách chính xác lại vừa mơ hồ mông lung về sự tồn tại của "Ngã" đó. Điều này vẫn rất khó để dùng một từ vựng đơn giản đại diện cho nó, chỉ là tạm mượn hai chữ "Ngã" mà thôi.
Toàn bộ tư tưởng, hành vi của chúng ta đều do "Ngã" này chỉ huy thực hiện, chúng ta dùng đôi mắt của "Ngã" để nhìn thế giới, dùng đôi tai của "Ngã" để nghe thế giới, dùng tư tưởng của "Ngã" để tư duy về thế giới, dùng thái độ của "Ngã" để đối xử với thế giới, dùng mọi cảm giác của "Ngã" để cảm nhận thế giới. "Ngã" vừa tồn tại trong ánh nhìn của chúng ta, vừa tồn tại trong đại não của chúng ta, lại vừa tồn tại trong cảm giác của khắp cơ thể chúng ta. "Ngã" này có lẽ là khái niệm mà triết học và tâm lý học của loài người mãi mãi khó lòng khám phá cho tận cùng.
Hơn nữa, chúng ta cũng thường xuyên có thể cảm nhận được mối liên hệ giữa nó và "Bản ngã". Cho dù là đói khát, hay là xung động tính dục, nhu cầu nóng lạnh, một khi dâng trào trong sinh mệnh, thì sẽ lơ mơ cảm nhận được đó chính là yêu cầu của "Tôi". Để thỏa mãn những yêu cầu này, "Tôi" sẽ tìm mọi cách để hành động.
Trải nghiệm kỹ hơn nữa, cái "Ngã" mang tính quan sát lớn, tính tư tưởng đối với thế giới dường như lại có sự phân biệt với xung động bản năng đói khát. Giống như con người có lúc sẽ vỗ bụng nói rằng: "Thế này là mày ăn no rồi chứ gì?" Đại não và cái bụng dường như là hai người. "Ngã" vừa gắn kết lại vừa phân biệt với "Bản ngã" lúc này đang tham gia vào việc phê phán phức cảm Oedipus; rõ ràng là, những xung động bản năng về ăn, khát, ấm, tình dục của chúng ta không nhất thiết phải tham gia trực tiếp vào nghiên cứu này.
Lại tiếp theo đó, chúng ta cũng sẽ phát hiện ra rằng "Siêu ngã" quả thực cũng là một tồn tại tâm lý chân thực không sai vào đâu được.
Nhìn một cách nông cạn nhất, trong đầu mỗi người đều có một đống quy định và điều khoản về đạo đức, luân lý, trật tự của thế giới. Trải nghiệm sâu sắc hơn, thì sẽ biết rằng trong lòng chúng ta ẩn chứa sức mạnh tự quy phạm lớn hơn rất nhiều so với các quy định và điều khoản rõ ràng. Đó là thứ sức mạnh ảnh hưởng và chế ngước bạn một cách vô thức khi làm bất cứ việc gì; thường thể hiện ra ngay lúc bạn không cần suy nghĩ. Nó khiến cho bạn khi làm một số việc tỏ ra do dự, mâu thuẫn, cắn rứt, đau đớn, bất an, sợ hãi, lo lắng, bồn chồn, nhút nhát, nó quy phạm bạn mọi lúc mọi nơi, "Ngã" của bạn trong phần lớn các trường hợp có lẽ không hề tự giác, nhưng thực ra đã chịu sự quy phạm rồi.
Chỉ cần suy nghĩ nghiêm túc một chút sẽ hiểu rằng, chúng ta làm rất nhiều việc trên thế giới này không phải là thông suốt không hề bị cản trở, không chỉ ở thế giới bên ngoài không thể thông suốt không hề bị cản trở, mà ngay trong chính bản thân mình cũng như vậy, chính sức mạnh tạm thời có thể gọi là "Siêu ngã" này đang chi phối chúng ta.
Nhân cách và tâm lý là một tồn tại to lớn và phức tạp, con người có thể thực hiện những mô tả cấu trúc khác nhau về nó từ các góc độ khác nhau, thậm chí chia cắt nó thành vô số các phương diện. Ở đây, việc thiết lập mọi mô hình cốt sao để phù hợp một cách ngắn gọn và chính xác nhất với các sự thật tâm lý, đồng thời có ích cho việc nghiên cứu quy luật vận động tâm lý. Theo ý nghĩa này, chúng ta thừa nhận lý thuyết "ba trong một" về cấu trúc nhân cách của Freud là có lý.
Chúng ta tiếp theo sẽ phát hiện ra rằng, trong hoạt động tâm lý sống động, sức mạnh có thể gọi là "Ngã" đó, với tư cách là trung gian giữa "Bản ngã" và thế giới khách quan, thường xuyên xảy ra xung đột với "Bản ngã".
"Bản ngã" là một loại xung động bản năng, nó chỉ có xu hướng tiến thẳng về phía trước để thỏa mãn chính mình, còn "Ngã" vì đã tiếp nhận và khái quát thế giới khách quan, nên nó không thể răm rắp nghe lời, thỏa mãn không chút giảm bớt nhu cầu của "Bản ngã". Nó phải cân nhắc đến các khả năng và con đường để hiện thực hóa "Bản ngã". Nó phải dựa vào tình hình thực tế của thế giới khách quan, từ đó đưa ra đủ loại quy định và hạn chế đối với những yêu cầu không kiềm chế của "Bản ngã". Mỗi người đều sẽ thường xuyên trải nghiệm được sự kiềm chế và che đậy của "Ngã" đối với các xung động bản năng khác nhau của "Bản ngã".
Chúng ta cũng đồng thời sẽ phát hiện ra rằng, "Ngã" với tư cách là trung gian giữa "Bản ngã" và thế giới khách quan, thường lại là đại diện duy nhất của "Bản ngã". "Ngã" mang theo toàn bộ xung động của "Bản ngã" để tìm mọi cách lợi dụng thế giới khách quan và chiến thắng thế giới khách quan, trong những nỗ lực hiện thực hóa yêu cầu của "Bản ngã", nó không ngừng xảy ra xung đột dữ dội với thế giới khách quan đang đối mặt. "Ngã" quả thực đang ở trong hai chiến tuyến. Khi nó đại diện cho thế giới khách quan, nó muốn kìm hãm "Bản ngã". Khi nó đại diện cho "Bản ngã", nó muốn chiến đấu với thế giới khách quan.
Chúng ta tiếp theo lại phát hiện ra rằng, "Ngã" lại đang đứng ở vị trí trung gian giữa "Siêu ngã" và "Bản ngã". Khi nó đứng trước "Siêu ngã" với tư cách là đại diện duy nhất của "Bản ngã", nó tìm mọi cách để phá vỡ những điều cấm kỵ và hạn chế của "Siêu ngã". Một con người để thỏa mãn các loại xung động xuất phát từ bản năng, loại bỏ sự trói buộc của quan niệm đạo đức luân lý có thể gọi là "Siêu ngã", thường phải trải qua một phen xung đột trong tư tưởng, chỉ khi chiến thắng được những khuôn phép của "Siêu ngã" thì mới có thể hành động không kiêng nể gì.
Chúng ta đương nhiên cũng sẽ phát hiện ra rằng, "Ngã" lại thường xuyên đại diện cho "Siêu ngã" để tiến hành kìm hãm và đấu tranh với "Bản ngã". Một con người sẽ thường xuyên xuất phát từ quan niệm đạo đức luân lý rõ ràng hoặc tiềm ẩn, để thực hiện việc quy phạm đối với những xung động bản năng bất chấp hậu quả của chính mình. Sự quy phạm và đấu tranh này thường vô cùng gian nan, kéo theo xung đột dữ dội trong nội tâm.
Như vậy, chúng ta đã hiểu đại khái về ba loại sức mạnh tâm lý mà Freud đã nói là "Bản ngã", "Ngã", "Siêu ngã", chúng đều tồn tại một cách sống động quấn quýt không thể tách rời trong hoạt động tâm lý của chúng ta. Sự phân chia chúng tuyệt đối không giống như sự phân chia lãnh thổ rõ mồn một về không gian, mà là một mối quan hệ đan xen da thịt thấm đẫm lẫn nhau, chuyển hóa lẫn nhau, đồng nhất lẫn nhau, đối lập lẫn nhau.
Freud và các nhà tâm lý học sau ông mô tả sự phân bố của ba phần nhân cách trong toàn bộ ý thức nhân loại như sau:
"Ngã" có một phần được thể hiện ra bằng hiển ý thức, phần lớn hơn được lưu trữ trong vô thức. Ở giữa hiển ý thức và vô thức, một phần của "Ngã" lại được thể hiện ra bằng hạ ý thức (hoặc tiền ý thức). Khi một con người suy nghĩ nghiêm túc, thì đó không nghi ngờ gì là "Ngã" ở hiển ý thức. Khi một con người đi bộ hoặc đi xe đạp, là hạ ý thức đang vận hành tứ chi. Khi một con người ngủ vào ban đêm, những điều thấy, điều nghe, điều làm trong giấc mơ, chính là sự bộc lộ vô thức của "Ngã".
Xem ra, "Bản ngã" hoàn toàn chìm lắng trong vô thức. Khi "Ngã" mất tri giác, thường không cảm nhận được sự tồn tại của "Bản ngã". Khi "Ngã" có tri giác, toàn bộ xung động của "Bản ngã" mới được ý thức đến. Khi "Ngã" không biết không giác, "Bản ngã" sẽ tác động đến "Ngã" theo phương thức tiềm tàng. Trải nghiệm một chút sẽ biết rằng, "Bản ngã" mặc dù có thể được hiển ý thức nhận thức, thế nhưng, hiển ý thức đó là hiển ý thức của "Ngã", còn bản thân "Bản ngã" thì luôn ẩn nấp trong đại dương vô thức.
Còn về "Siêu ngã", dường như một cách khá đương nhiên, nó đồng thời tồn tại trong hiển ý thức và vô thức. Trong hiển ý thức là các điều khoản lý thuyết trừu tượng, trong vô thức là sức mạnh chi phối to lớn mông lung hỗn độn, vô tận vô biên.
Học thuyết cấu trúc nhân cách "ba trong một" của Freud tự nhiên lại có những hạn chế của nó.
Khi học thuyết này xuyên suốt vào phức cảm Oedipus, "Bản ngã" chủ yếu chỉ tính dục của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trong phức cảm Oedipus, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ coi người mẹ là đối tượng của bản năng tính dục, mà coi người cha là kẻ thù thực hiện mong muốn bản năng này. "Siêu ngã" đương nhiên bắt nguồn từ các quy chuẩn văn hóa như đạo đức luân lý xã hội loài người. Mà "Ngã" của trẻ nhỏ, không nghi ngờ gì nữa, được phát triển dần trong quá trình điều tiết mối quan hệ giữa "Bản ngã" và "Siêu ngã".
Chính trong phức cảm Oedipus, chúng ta đã phát hiện ra những điểm lệch lạc và hạn chế trong học thuyết cấu trúc nhân cách của Freud. Thiếu sót và hạn chế lớn nhất của ông, chính là việc ông đã sinh học hóa hoàn toàn bản năng tính dục của con người.
Trong toàn bộ học thuyết của Freud, chúng ta đều có thể nhìn thấy khuynh hướng này, ông đem sức mạnh quy chuẩn của văn hóa xã hội loài người và bản năng mang tính sinh học của con người đối lập với nhau theo một phương thức khá đơn giản hóa. Xung đột giữa bản năng tính dục và quan niệm đạo đức luân lý xã hội loài người là tư duy cơ bản để ông mổ xẻ bệnh tâm lý và hiện tượng tâm lý.
Mà điều chúng ta muốn chỉ ra là, không những các quan niệm như luân lý, đạo đức hoàn toàn mang tính xã hội hóa, tính văn hóa hóa, mà ngay cả cái gọi là "bản năng" như tính dục của con người trong xã hội loài người cũng đã bị "văn hóa hóa" rồi. Xét theo một ý nghĩa nào đó, loài người hầu như không có tính dục và xung động mang tính sinh học theo nghĩa tuyệt đối.
Tính dục biểu hiện dưới hình thức xung động tính dục, thoạt nhìn có vẻ là hiện tượng thuần túy sinh lý, nhưng đối với loài người mà nói, nó đồng thời lại là hiện tượng tâm lý. Thoạt nhìn có vẻ là hiện tượng thuần túy sinh học, trên thực tế lại là hiện tượng văn hóa. Bất kỳ người đàn ông hay người phụ nữ trưởng thành nào chỉ cần suy nghĩ một chút sẽ hiểu rằng, rất khó tìm thấy tính dục thuần túy sinh lý, thuần túy sinh học.
Thiếu sót lớn nhất trong lý thuyết của Freud, đó là ông chưa từng nhận thức được rằng, kể từ khi lao động sáng tạo ra con người, bản chất của con người chính là thực tiễn, nó là một sinh mệnh cấp cao vừa sáng tạo thế giới vừa sáng tạo chính mình trong thực tiễn, toàn bộ hoạt động của nó đều thể hiện tính thực tiễn, đều thể hiện giai điệu chủ đạo là không ngừng giải quyết mâu thuẫn, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới. Giai điệu này chi phối mọi lĩnh vực đời sống xã hội của loài người, ngay cả tình dục cũng trở thành một lĩnh vực thực tiễn đặc biệt của xã hội loài người, nó cũng giống như các thực tiễn xã hội khác của loài người, mang theo giai điệu cơ bản tất yếu phải biểu hiện ra trong thực tiễn của con người là giải quyết mâu thuẫn, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới.
Động vật cũng có hành vi tính dục, tranh giành tính dục, chiếm hữu tính dục; trong bầy đàn động vật, đối với tính dục còn có sự chiếm hữu vượt ra ngoài nhu cầu sinh lý mang tính "quan niệm", "quyền lực" và sự ghen tuông đực rực loại trừ tuyệt đối. Thế nhưng, con người kể từ khi có thực tiễn lao động sản xuất và thực tiễn văn hóa xã hội toàn cục sinh ra trên cơ sở đó, thì tình dục đã trở thành một lĩnh vực thực tiễn vô cùng quan trọng của con người. Tình dục đồng thời cũng mang đậm toàn bộ các đặc trưng văn hóa của thực tiễn loài người, cái gọi là bản năng tính dục sinh lý đơn thuần hoàn toàn bị ngâm mình và nhào nặn bởi văn hóa.
Thứ nhất, đối với loài người mà nói, tình dục trước hết là vì để giải quyết vấn đề tái sản xuất dân số.
Tái sản xuất dân số là bộ phận cấu thành quan trọng trong toàn bộ lao động sản xuất của loài người, là một nửa trong toàn bộ sản xuất của loài người. Dù cho hoạt động tình dục của con người hiện đại có lệch lạc khỏi khái niệm tái sản xuất sức lao động theo nghĩa nguyên thủy đến đâu, có xa rời khái niệm nối dõi tông đường truyền thống đến đâu, thì trong ý thức tiềm tàng của con người vẫn không thể tránh khỏi việc tồn tại khái niệm tái sản xuất dân số.
Trong xã hội hiện đại, khi những người đàn ông phụ nữ đã sinh con cái đánh giá những người đàn ông phụ nữ quyết định không sinh đẻ suốt đời, họ sẽ nói một câu rất đơn giản: "Nếu tất cả mọi người đều không sinh đẻ, thì loài người sẽ tuyệt chủng." Trong lời đánh giá này, đã thể hiện quan niệm sinh tồn cơ bản về tái sản xuất dân số của loài người. Đây là nhu cầu sinh tồn của con người. Đây là quan niệm tầng sâu mà con người hiện đại cũng không thể xóa bỏ hoàn toàn. Quan niệm này cũng đang nhào nặn bản năng tính dục của chúng ta.
Con người thời cổ đại đối mặt với nhu cầu tái sản xuất dân số trực tiếp mà sản sinh ra văn hóa sùng bái cơ quan sinh dục, con người hiện đại dường như từ lâu đã rời xa nền văn hóa này, nhưng về mặt bản chất thì vẫn chìm đắm trong đó. Khi họ nhìn thấy những công trình kiến trúc hùng vĩ như tháp đền và đài tưởng niệm sừng sững vươn cao, cảm giác sùng kính, hào tráng, trang nghiêm, thần thánh dâng trào trong lòng đó, chính là sự tái bản của sự sùng bái cơ quan sinh dục của con người thời cổ đại.
Trên thực tế, con người hiện đại cũng có đủ loại hình thức sùng bái cơ quan sinh dục biến tướng. Một trong những cơ sở tinh thần khiến rất nhiều nam nữ chuẩn bị sinh đẻ hoặc đã sinh đẻ quyết định tiến hành hành vi sinh sản, chính là để thể hiện năng lực sinh sản của bản thân. Theo lời của rất nhiều người, chỉ có sinh đẻ mới có thể chứng minh bản thân là một con người trọn vẹn. Nhu cầu và sự thỏa mãn tinh thần này là phiên bản hiện đại của sự sùng bái cơ quan sinh dục được sinh ra trên cơ sở nhu cầu tái sản xuất dân số của loài người. Quan niệm này thường ảnh hưởng đến xung động tính dục. Vì nghĩ rằng đời sống tình dục sẽ dẫn đến việc sinh đẻ, nên vừa có thể kích thích tính dục, vừa có thể kìm hãm tính dục.
Thứ hai, trong khá nhiều quá trình hiện thực hóa tính dục của con người, không những thỏa mãn nhu cầu sinh lý, đồng thời còn thỏa mãn nhu cầu tâm lý, trong đó có một loại, chính là trong quá trình đời sống tình dục rất nhiều người có một loại xung động chứng minh năng lực tính dục hoàn bị của bản thân được thực hiện. Đây là điều mà những con người trong xã hội văn minh đều có thể tự soi xét và thừa nhận. Việc con người hiện đại chứng minh năng lực tính dục của mình kiện toàn thậm chí xuất sắc, được gắn chặt chẽ vào toàn bộ thực tiễn tính dục thỏa mãn nhu cầu xung động sinh lý.
Ở đây, chúng ta nhìn thấy điểm tương thông giữa thực tiễn tính dục của con người và các thực tiễn khác của con người. Đây không chỉ là nhu cầu thuần túy sinh lý, mà còn có nhu cầu văn hóa, nhu cầu tâm lý theo đúng nghĩa đen. Nhu cầu văn hóa, tâm lý này cũng đang nhào nặn tính dục, nhào nặn xung động. Khi một con người vì để chứng minh năng lực tính dục của mình mà làm tăng cường (hoặc làm suy yếu) bản năng tính dục, chúng ta buộc phải nói rằng, bản năng tính dục của anh ta quả thực tuyệt đối không phải là thuần túy sinh học.
Thứ ba, một điểm khác biệt nữa giữa thực tiễn tính dục của con người và hành vi tính dục thuần túy sinh lý của động vật, đó là nó luôn xuyên suốt các nhu cầu tâm lý tình cảm khác nhau.
Các kiểu giao tiếp tính dục, đời sống tình dục đều không chỉ vì thỏa mãn xung động tính dục sinh lý, mà còn vì tìm kiếm sự ve vuốt lẫn nhau về mặt tâm lý. Mà sự giao lưu tâm lý và an ủi lẫn nhau giữa nam và nữ, lại thường trực tiếp tạo ra tính dục. Ở đây, bản năng thuần túy sinh học hoàn toàn quấn quýt lấy văn hóa xã hội và tâm lý.
Bất kỳ tính dục thuần túy sinh lý, thuần túy thể xác nào cũng đều sẽ biểu hiện ra bằng sự giao lưu và an ủi lẫn nhau về tinh thần, tình cảm; mà sự giao lưu và an ủi lẫn nhau về tình cảm, tinh thần lại đang tạo ra và phát triển tính dục có vẻ như thuần túy sinh học, thuần túy sinh lý đó. Ở đây, rất khó nhìn thấy tính dục thuần túy mang tính sinh học.
Thứ tư, trong cuộc sống sống động, chúng ta còn có thể thấy ghen tuông tình dục thường là một nhân tố tâm lý quan trọng kích thích và kìm hãm tính dục.
Sự tranh giành lẫn nhau giữa các con đực trong bầy đàn động vật, cho dù là cuộc đọ sức húc sừng của bò đực, hay là sự tranh đấu lẫn nhau của gà trống, đều cho thấy chúng cũng tồn tại ghen tuông tình dục. Thế nhưng, ghen tuông tình dục của con người sâu sắc hơn, mạnh mẽ hơn, rộng rãi hơn động vật rất nhiều, nó có liên quan đến văn hóa của con người. Mỗi người đều vì các nguyên nhân văn hóa xã hội mà phóng đại cực độ bán kính ghen tuông tình dục của chính mình, ghen tuông tình dục do các nguyên nhân văn hóa xã hội gây ra thường trực tiếp sản sinh ra tính dục và xung động.
Trong rất nhiều cốt truyện mang tính văn học, tính dục thường được sinh ra trực tiếp bởi sự kích thích của ghen tuông tình dục, có người đàn ông chỉ vì nhìn thấy người phụ nữ vốn đã bị mình chán ngấy lại được một người đàn ông xuất sắc khác yêu mến, liền lập tức nảy sinh tình yêu mới đối với người phụ nữ này. Khi tình yêu này đồng thời đi kèm với xung động mãnh liệt có thể gọi là bản năng tính dục, chúng ta chẳng qua sẽ khoan dung nhìn cái bóng của anh ta, lộ ra một nụ cười mỉa mai.
Thứ năm, trong xã hội hiện đại, thậm chí có thể nói là trong xã hội từ xưa đến nay, thực tiễn tính dục không chỉ biểu hiện ở hai bên tiến hành giao tiếp tính dục, mà còn đối diện với toàn bộ văn hóa xã hội.
Sự chinh phục tính dục của rất nhiều người hoàn toàn không phải để thỏa mãn nhu cầu tính dục đơn thuần, mà là để thỏa mãn một thứ cảm giác chiếm hữu, cảm giác thành tựu, cảm giác địa vị, cảm giác sức mạnh, cảm giác tự tôn, hay gọi chung là cảm giác hư vinh. Trong sự chinh phục đối phương khác giới, không phải bản năng tính dục đơn thuần duy nhất tạo nên động lực, mà quan trọng hơn là những quan niệm văn hóa xã hội của con người này đang hình thành động lực, bao gồm cả việc hình thành bản thân tính dục.
Ở đây, không cần thiết mọi người đều phải là nhà văn lớn, nhà tâm lý học lớn, chỉ cần là người có thể tự soi xét một chút đều có thể phát hiện ra điều này. Biết bao nhiêu xung động tình yêu, bao gồm cả xung động tính dục đi kèm theo đó, đều được kích thích lên trong sự theo đuổi cảm giác chiếm hữu, cảm giác thành tựu, cảm giác địa vị, cảm giác sức mạnh, cảm giác quyền lực. Dù là đàn ông hay phụ nữ, trong quá trình anh (cô) ta chinh phục người khác giới, tính dục mãnh liệt không những thường không phải là nguyên nhân xung động của sự chinh phục, mà thậm chí hoàn toàn có khả năng bắt nguồn từ xung động của sự chinh phục. Địa vị xã hội, trình độ văn hóa và những biểu tượng vinh quang khác của đối phương đánh dấu cảm giác thành tựu của bản thân trong việc chinh phục đối phương, chứng minh năng lực của bản thân, hoàn toàn dùng những nguyên nhân phi sinh lý để tạo ra thứ tính dục và xung động thoạt nhìn có vẻ là thuần túy sinh lý.
Thứ sáu, tính dục và xung động của con người thường còn có một khuynh hướng rõ ràng, đó là sự theo đuổi cảm giác mới mẻ trong tình dục. Điều này lại là thứ mà bản năng tính dục thuần túy sinh lý không thể giải thích được.
Trong cuộc sống, cho dù một con người có yêu đương rộng rãi trong hành vi đến đâu, hay tuân thủ nghiêm ngặt quy phạm đạo đức "một lòng một dạ đến cùng", thì sự tò mò về tình dục, sự hướng về cảm giác mới mẻ trong tình dục lại là bản chất mà ai ai cũng có. Nếu vứt bỏ quy phạm đạo đức sang một bên, thì "cả thèm chóng chán" thực ra là khuynh hướng phổ biến của con người trong đời sống tình yêu.
Mỗi người đều có sự khao khát không thể kìm nén đối với những đối tượng tính dục nằm ngoài đối tượng tính dục mà mình đã có được, sự khao khát này tuyệt đối không phải là xung động tính dục thông thường, thuần túy sinh lý, cũng không phải là mấy loại nhu cầu tâm lý kể trên, mà là sự pha trộn với thành phần rất lớn là việc theo đuổi sự mới mẻ trong tình dục. Khi sự theo đuổi và khao khát này vượt qua các quy phạm đạo đức luân lý để biến thành hành vi tính dục thực tế, chúng ta thường nhìn thấy, người đàn ông hoặc phụ nữ phạm quy làm như vậy, không phải vì đối phương mới mẻ tốt đẹp hơn đối người mà mình vốn đã có được, mà chỉ vì ở đây hàm chứa sự theo đuổi cảm giác mới mẻ của tình dục.
Đương nhiên, xã hội loài người cũng đưa ra những sự phê phán và hạn chế về mặt đạo đức luân lý đối với đủ loại hành vi phạm quy ngoài hôn nhân. Điều mà chúng ta muốn chỉ ra theo nghĩa tâm lý học, đó là việc theo đuổi sự mới mẻ trong tình dục chính là một trong những nguyên nhân tâm lý của hành vi phạm quy này.
Con người là sinh mệnh cấp cao của thực tiễn, anh ta thể hiện sự theo đuổi cái chưa biết trong mọi lĩnh vực, đều đang không ngừng giải quyết mâu thuẫn giữa cái chưa biết và cái đã biết, đều có xung động theo đuổi sự mới mẻ. Giai điệu này thấm đẫm toàn bộ hoạt động của con người, cũng tự nhiên thấm đẫm vào hoạt động tính dục của con người. Khi chúng ta nói rằng tâm lý tò mò mang tính văn hóa xã hội hoàn toàn này tạo ra các loại ham muốn và xung động tính dục của con người, thì tuyệt đối không phải là đang bào chữa dù chỉ một chút về mặt đạo đức luân lý cho việc "cả thèm chóng chán" thế này hay thế khác, chúng ta chỉ đang nói rằng ở đây các nhân tố văn hóa xã hội lại đang tạo ra bản năng và xung động tính dục của con người.
Thứ bảy, trong hoạt động tình yêu của con người, chúng ta còn có thể nhìn thấy một hiện tượng vô cùng thú vị, đó là tình yêu và người khác giới càng khó có được bao nhiêu thì lại càng có dục vọng và xung động mãnh liệt bấy nhiêu; còn tình yêu và người khác giới càng dễ có được bao nhiêu thì lại càng thiếu thốn tính dục và xung động bấy nhiêu.
Đây là quy luật tình yêu đã bị các tiểu thuyết gia viết đến nhàm rỡ. Theo đuổi người mình yêu phải trải qua muôn vàn trắc trở, thường khiến cho dục vọng bừng bừng như lửa; trong khi tình yêu có được một cách dễ dàng như tiện tay dắt dê, lại khiến cho dục vọng nhạt nhẽo tựa nước. Ở đây, bản năng tính dục lại một lần nữa biểu hiện ra theo phương thức đặc trưng của loài người.
Con người là con người của thực tiễn, anh ta làm bất cứ việc gì, giai điệu cơ bản là giải quyết mâu thuẫn, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới đều đóng vai trò chi phối. Lĩnh vực thực tiễn tính dục cũng tương tự như vậy. Dù người ta có ca ngợi sự thuần khiết và cao cả của tình yêu đến đâu, thì chúng ta lại phải nói rằng, hàng triệu năm nay, con người sinh tồn và phát triển trong thực tiễn quả thực cũng đã vô tình coi tình dục và tình yêu thành lĩnh vực thực tiễn đặc biệt của chính mình. Trong lĩnh vực này cũng có xung động giải quyết nan đề, tranh giành thắng lợi, đây là một xung động không thể kìm nén.
Những người tuân thủ quy phạm đạo đức, những người coi tình yêu là tình cảm cao thượng, cũng sẽ vô tình chịu sự chi phối của giai điệu cơ bản này. Dù cho trong tình cảm này dường như không có bất kỳ sự theo đuổi hư vinh nào về cảm giác chiếm hữu, cảm giác địa vị, cảm giác sức mạnh, thì vẫn sẽ bị chi phối bởi mối nghi vấn liệu bản thân có giải quyết được nan đề này hay không. Bất kỳ sự thành công hay thất bại nào của anh ta trong thực tiễn tính dục, ví dụ như các mặt tán tỉnh, tìm đối tượng, đạt được sự vuốt ve của khác giới, đều sẽ ảnh hưởng cực lớn đến tâm trạng của anh ta.
Nếu anh ta giải quyết được mâu thuẫn trong thực tiễn tính dục của mình, đạt được tiến triển, anh ta sẽ cảm thấy vui mừng, thiết lập được sự tự tin, sản sinh ra cảm giác khoan khoái của chiến thắng. Nếu chịu trắc trở, thì trắc trở này cho dù là do một mình anh ta gánh chịu, không ai hay biết, không liên quan đến bất kỳ sự hư vinh nào, cũng sẽ khiến anh ta chịu đả kích cực lớn về mặt tinh thần. Giống như một đứa trẻ không thể tự mình chơi tốt một món đồ chơi phức tạp vậy, cậu ta sẽ bồn chồn, sẽ sốt ruột, có lẽ sẽ tiếp tục nỗ lực, có lẽ sẽ nản lòng thoái chí.
Con người vô tình coi tình yêu cũng là một lao động, một sự tiến thủ, một lời giải đáp cho nan đề, một sự chinh phục đối với dự án. Dù là kẻ yếu thế ra sao, xét về mặt bản chất của họ, đều khao khát sự thành công của thực tiễn tính dục. Mọi người đều ngưỡng mộ những anh hùng trong tình yêu, thần thoại từ xưa đến nay có biết bao nhiêu câu chuyện tình yêu, những câu chuyện đó đều đang thể hiện "nhân vật anh hùng" trong thực tiễn tình yêu. Chính cái giai điệu giải quyết mâu thuẫn, đấu tranh với khách thể, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới trong những câu chuyện tình yêu đó, cũng đang kích động tất cả các thành viên của nhân loại từ tận sâu thẳm của sự sống.
Sức mạnh tính dục của một con người, thường không phải xuất phát từ trạng thái sinh lý, mà xuất phát từ xung động chinh phục đề tài tình yêu này.
Thứ tám, con người một khi đã vô tình coi thực tiễn tính dục thành lĩnh vực thực tiễn đặc biệt, thì con người một khi đã đồng thời chịu sự chi phối của giai điệu cơ bản giải quyết mâu thuẫn, chiến thắng khách thể, chinh phục thế giới trong lĩnh vực đặc biệt này, sẽ thể hiện rất triệt để xu hướng mở rộng vô hạn, tiến thủ giống như các thực tiễn khác, anh ta sẽ khao khát chiến thắng các loại nan đề, phá vỡ các loại giới hạn.
Mà trong cuộc sống hiện thực, nan đề và giới hạn lớn nhất lại chính là những quy phạm được cấu thành bởi pháp luật, đạo đức, luân lý, dư luận. Những quy phạm này một mặt trở thành sự hạn chế to lớn đối với thực tiễn tính dục, hoạt động tính dục, mặt khác lại trở thành mặt đối lập có sức kích thích nhất đối với hoạt động tính dục, thực tiễn tính dục.
Thực tiễn của loài người có một loại động lực cơ bản, khao khát giải quyết mâu thuẫn, đặc biệt khao khát giải quyết những mâu thuẫn có độ khó. Thế lực, một mặt là sự tồn tại của sức mạnh quy phạm to lớn, dường như đa số mọi người đều đang tuân thủ quy phạm, một số người trong hành vi lại dường như tuân thủ tuyệt đối; mặt khác, xét về mặt vô thức tầng sâu, hầu như tất cả mọi người đều có xung động khao khát phá vỡ quy phạm.
Chỉ cần khảo sát một chút về đời sống xã hội loài người, là có thể phát hiện ra rằng, hầu như tất cả các hoạt động tính dục phi chính đáng vượt ra ngoài quy phạm đạo đức luân lý đều có một sự kích thích đặc biệt nào đó đối với những người thực tiễn ấy.
Như vậy, chúng ta đã nhìn thấy một cách rất mang tính văn học, rất mang tính tâm lý học hai câu châm ngôn đơn giản mà mọi người dù không muốn công khai thừa nhận nhưng lại có thể ngầm hiểu:
Hôn nhân dẫn đến cái chết của tình yêu.
Phạm quy duy trì sự cuồng nhiệt.
Khi một số người phá vỡ các quy phạm đạo đức luân lý thậm chí pháp luật để có được sự kích thích của tình yêu, xung động của tính dục, một mặt chúng ta có lẽ sẽ cảnh cáo họ rằng ăn trái cấm là phải chịu trừng phạt; mặt khác, chúng ta lại buộc phải chỉ ra theo ý nghĩa của học nhân học rằng, khát vọng phá vỡ quy phạm này cùng với xung động tính dục do nó tạo ra kỳ thực chẳng qua chỉ là biến tấu của giai điệu cơ bản khao khát giải quyết mâu thuẫn, phá vỡ sự trói buộc của khách thể trong toàn bộ thực tiễn của con người.
Chúng ta không khỏi nhớ đến sự trừng phạt của Thượng đế đối với Adam và Eva trong vườn Eden.
Thứ chín, dưới sự quy phạm của hệ thống quy phạm, thực tiễn tính dục của con người mới duy trì được ranh giới hợp lý. Ở đây, quy phạm nghiêm khắc nhất, có sức mạnh nhất chính là điều cấm kỵ của xã hội loài người đối với việc loạn luân. Điều cấm kỵ này từ xưa đến nay vẫn vô cùng nghiêm ngặt, bởi vì xung động mà nó kìm nén cũng có thể là mãnh liệt nhất, điều này chúng ta ít nhiều đã nhìn thấy trong việc phân tích phức cảm Oedipus.
Mặc dù trên phạm vi toàn thế giới, việc phi quy phạm hóa các mối quan hệ tính dục đã trở thành hiện tượng khá phổ biến, hành vi tính dục ngoài hôn nhân phá vỡ chế độ hôn nhân gia đình đã nhận được sự bao dung của dư luận ở khá nhiều quốc gia và khu vực, sự ràng buộc mang tính pháp luật, tính đạo đức luân lý về hôn nhân gia đình ở các quốc gia khác nhau đều thể hiện mức độ mỏng manh khác nhau, thế nhưng điều cấm kỵ đối với loạn luân cho đến nay vẫn thể hiện sự nghiêm ngặt phi thường ở đại đa số các dân tộc.
Ở đây, hệ thống quy phạm văn hóa của loài người đã thể hiện tính trọn vẹn, tính trưởng thành của nó. Quy phạm đã lắng đọng thành mô hình tâm lý của từng thế hệ thành viên trong xã hội loài người; hầu như không có ai dùng lời nói để kể rõ những điều cấm kỵ này, nhưng mọi người đều đang tuân thủ những điều cấm kỵ này. Hết thế hệ cha mẹ này đến thế hệ cha mẹ khác đều tự nhiên truyền đạt những quy tắc cơ bản tuân thủ điều cấm kỵ cho con cái. Tất cả các bậc cha mẹ đều hiểu rõ mối quan hệ giữa họ và con cái nên là hình dáng thế nào. Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trong quá trình trưởng thành cũng thông qua việc học tập mà hiểu rõ mối quan hệ giữa chúng và cha mẹ nên là hình dáng thế nào; khi chúng trưởng thành làm cha mẹ rồi, mối quan hệ với con cái lại nên là hình dáng thế nào.
Hệ thống quy phạm đạo đức luân lý trưởng thành của loài người, đã sắp xếp mọi thứ ổn thỏa đường hoàng.
Mặc dù phần lớn các thành viên của nhân loại đều tuân thủ nghiêm ngặt điều cấm kỵ này; thế nhưng, xung động phá vỡ điều cấm kỵ trong tận sâu thẳm nội tâm không phải là không tồn tại. Giống như phức cảm Oedipus đã vạch ra, đây là một xung đột quan trọng ảnh hưởng đến sự trưởng thành nhân cách của mỗi người. Lúc này, vô thức sẽ giải quyết mâu thuẫn theo phương thức ẩn kín. Thế là, chúng ta nhìn thấy hiện tượng thế này hay thế khác dưới trật tự luân lý thoạt nhìn có vẻ đường hoàng và bình thường.
Dưới tất cả các tình cảm thân thiết tốt đẹp, chúng ta không chỉ nhìn thấy phức cảm yêu mẹ của con trai, phức cảm yêu cha của con gái, mà còn nhìn thấy sự tồn tại phổ biến của phức cảm yêu con trai của người mẹ và phức cảm yêu con gái của người cha. Đối với điều cấm kỵ loạn luân nhìn chung là tuân thủ, hành vi loạn luân nhìn chung là không có; thế nhưng tính dục tiềm tàng lại được thể hiện ra thông qua những phức cảm này. Trong một số ít gia đình dị hình, nó thể hiện ra vô cùng quá đáng, từ đó tạo ra một số nhân cách dị hình.
Cuối cùng chúng ta đã phác họa được một bức tranh trọn vẹn.
Và chúng ta cũng có thể nói một cách rõ ràng rằng, bản năng tính dục thuần túy sinh học là không tồn tại trong xã hội loài người. "Bản ngã" thuần túy sinh học là không tồn tại.
Sự dò dẫm lý thuyết một mặt khiến chúng ta lĩnh hội đầy đủ hơn sự vĩ đại của Freud khi phát hiện ra phức cảm Oedipus, mặt khác, chúng ta cũng nhìn rõ những hạn chế chủ yếu nhất của Freud về phức cảm Oedipus và lý thuyết cấu trúc nhân cách, từ đó, chúng ta có thể đối xử chính xác hơn với luận điểm về phức cảm Oedipus của Freud từ góc độ con người của thực tiễn, có thể khảo sát nhân cách và phức cảm từ quan điểm văn hóa xã hội rộng lớn và thấu triệt hơn Freud.
Không tồn tại con người mang tính sinh học thuần túy thoát ly khỏi văn hóa xã hội. "Siêu ngã", "Ngã" của con người mang đầy đủ tính chất văn hóa; "Bản ngã" của con người cũng đều bị văn hóa xã hội thấm đẫm và nhào nặn.
Mang theo quan điểm thấu triệt này, chúng ta có thể dùng ánh mắt sắc bén hơn để khám phá thêm nhiều điều bí ẩn về nhân cách từ những câu chuyện cổ tích.
