Truyện cổ tích thường tràn ngập ý nghĩa biểu tượng, và nhiều câu chuyện cổ tích được phân tích trong cuốn sách này chính là những câu chuyện được kết nối bởi các biểu tượng.

Có những biểu tượng tương đối nông cạn, độc giả bình thường chỉ cần động não một chút là có thể giải mã được. "Cô bé quàng khăn đỏ" trong "Truyện cổ tích Perrault" có lẽ là một câu chuyện cổ tích có biểu tượng tương đối dễ hiểu.

Người mẹ bảo cô con gái nhỏ đội chiếc mũ quàng đỏ xinh xắn mang đồ ăn cho bà ngoại sống trong rừng, trước lúc lên đường dặn dò cô bé tuyệt đối không được nói chuyện với người lạ. Cô bé quàng khăn đỏ xách giỏ lên đường, trên đường đi cô gặp sói xám, sói xám khen cô bé xinh đẹp, cô bé liền quên mất lời mẹ dặn và trò chuyện với sói xám, kết quả là mắc bẫy, cả cô bé và bà ngoại đều bị sói xám ăn thịt. May nhờ có thợ săn bắn chết sói xám, mới cứu được họ ra khỏi bụng sói xám.

Trong câu chuyện "Cô bé quàng khăn đỏ", "sói xám" rõ ràng là biểu tượng cho những người đàn ông hư hỏng dụ dỗ các cô bé, người mẹ trước lúc lên đường căn dặn con gái không được nói chuyện với người lạ, chính là thể hiện sự giáo dục quen thuộc của người mẹ dành cho con gái.

Biểu tượng nông cạn này đã trở thành một cách gọi thông dụng trong xã hội, "sói xám" đã trở thành danh xưng để chỉ những người đàn ông hư hỏng dụ dỗ các cô gái.

Mà trong một số câu chuyện cổ tích, biểu tượng lại tương đối ẩn giấu, không dễ bị phát hiện. Tỷ như câu chuyện thần thoại Ả Rập nổi tiếng "Nghìn lẻ một đêm", câu chuyện có "nguồn gốc" như thế này:

Vị vua tàn bạo mỗi ngày đều phải cưới một tân nương, cứ hễ trời sáng là sẽ giết chết cô ấy, ngày hôm sau lại cưới một người mới. Cứ như vậy suốt một thời gian dài, một cô gái thông minh vì muốn giải cứu cho đông đảo phụ nữ, đã tự nguyện gả cho nhà vua. Đêm tân nương, tân nương bắt đầu kể chuyện cho nhà vua nghe, kể đến tận sáng khi trời hửng sáng, câu chuyện vẫn chưa kết thúc, nhà vua không khỏi cảm thấy tò mò về sự phát triển của câu chuyện nên đã không giết cô ấy. Đến đêm thứ hai, tân nương tiếp tục kể câu chuyện của ngày hôm trước, kể đến sáng lại để lại một nút thắt mới, nhà vua đành phải giữ lại tính mạng của cô, để cô tiếp tục kể vào đêm thứ ba. Ngày qua ngày, kể tổng cộng một nghìn lẻ một đêm, lúc này, nhà vua mới bừng tỉnh đại ngộ, từ đó về sau đầu bạc răng long với người phụ nữ này.

Tập truyện cổ tích "Nghìn lẻ một đêm" cứ thế được triển khai liên tục đằng sau "nguồn gốc" ấy ── đó thực ra chính là những câu chuyện mà nhà vua nghe được, thế nhưng, không có mấy người chú ý đến ý nghĩa của "nguồn gốc" này.

Hành vi tàn bạo đổi tân nương mỗi đêm của nhà vua, thực ra tượng trưng cho thói cả thèm chóng chán của đàn ông trong tình yêu; còn người phụ nữ thông minh ngày ngày kể cho nhà vua nghe một câu chuyện mới lạ, lại liên tục để lại những tình tiết hấp dẫn, chẳng qua chỉ là thể hiện sự khôn ngoan của người phụ nữ trong việc duy trì cảm giác tươi mới của mình trước mặt chồng.

Tất cả các câu chuyện đều do con người bịa ra, kể chuyện cũng giống như mơ giữa ban ngày vậy, thoạt nhìn thì có vẻ ngẫu nhiên, nhưng lại không phải là không có quy luật, đều là sự bộc lộ của tiềm thức, đều là việc giải quyết những mâu thuẫn trong đời sống hiện thực thông qua trí tưởng tượng ảo giác.

Chúng ta thường thấy trong các câu chuyện cổ tích những tình tiết thế này, một nàng công chúa xinh đẹp muốn tìm phò mã, thường đưa ra một số câu đố hóc búa, nếu không giải được, người đàn ông đến cầu hôn sẽ phải mất mạng, còn nếu giải được, thì sẽ có được công chúa.

Ở đây có lẽ ẩn chứa mấy tầng ý nghĩa biểu tượng sau:

Thứ nhất, trong thế giới loài người, đàn ông lấy phụ nữ làm vợ, nhất định phải có sự cống hiến, phải có năng lực, năng lực giải đố chính là biểu tượng của tài phú và năng lực.

Thứ hai, câu đố hóc búa do công chúa đưa ra, cho thấy sự kháng cự tình dục trước hôn nhân của người phụ nữ đối với nam giới. Tâm lý kháng cự của người phụ nữ đối với việc cuối cùng sẽ hiến dâng sự trinh trắng của mình là rất lớn, thường biểu hiện thành đủ thứ sự "làm khó" và thiết lập chướng ngại trước lần quan hệ tình dục đầu tiên. Tâm lý này vừa có thể biểu hiện thành phong tục trong lịch sử hôn nhân của một số dân tộc, vừa có thể biểu hiện thành những câu chuyện cổ tích như thế này.

Thứ ba, chúng ta còn thấy, câu đố hóc búa đôi khi do nhà vua tức cha của công chúa đưa ra, nó chẳng qua chỉ cho thấy người cha ở tận sâu trong đáy lòng cảm thấy không nỡ để con gái đi lấy chồng. Trong đời sống biểu hiện thành việc bới móc người đàn ông đến cầu hôn; còn trong truyện cổ tích thì biến thành ra câu đố, kẻ thất bại sẽ phải chết, kẻ chiến thắng may mắn mới thành công.

Chỉ cần nhìn nhận như vậy, chúng ta mới có thể thấu sát một cách rõ ràng hơn ý nghĩa thực sự của loại "ra câu đố kén rể" này.

Biểu tượng trong các câu chuyện cổ tích hầu như có mặt ở khắp mọi nơi. Người đánh cá vớt được một cái bình từ đáy biển, mở nút bình ra, bên trong lại chui ra một con quỷ dữ. Người đánh cá đành phải vận dụng trí tuệ, lừa con quỷ vốn định lấy mạng mình quay trở lại trong bình.

Ở đây, "quỷ dữ" có thể tượng trưng cho một thứ dục vọng tà ác nào đó trong nội tâm con người, cũng có thể tượng trưng cho cơn giận dữ bộc phát, đương nhiên cũng có thể có những ý nghĩa biểu tượng khác, các nhà tâm lý học đặc biệt là các nhà phân tâm học sẽ đưa ra những vạch trần tỉ mỉ hơn đối với những biểu tượng này.

Lại như, trong truyện cổ tích thường xuất hiện khu rừng, theo phân tích của phân tâm học, khu rừng cũng là hình ảnh thường xuất hiện trong giấc mơ của con người, nó tượng trưng cho sự u muội, tượng trưng cho dục vọng ở tận sâu trong nội tâm, tượng trưng cho sự sợ hãi, và cũng tượng trưng cho lĩnh vực chưa được biết đến.

Nói chung, chỉ khi giải mã từng biểu tượng trong truyện cổ tích, mới có thể thực sự hiểu được bí ẩn của truyện cổ tích.

Liên quan đến truyện cổ tích, rất nhiều học giả đã từng tiến hành các nghiên cứu mang tính học thuật chuyên môn khác nhau, cuốn sách này chú trọng phân tích truyện cổ tích từ góc độ nhân cách, góc độ phức cảm, mục đích là để từ đó khơi gợi sự nhận thức của con người đối với phức cảm nội tâm và sự khám phá đối với nhân cách của chính mình. Nếu cuốn sách này có thể giúp ích phần nào cho độc giả trong việc nhận thức bản thân, nhận thức xã hội, nhận thức cuộc sống, tác giả chắc chắn sẽ cảm thấy vô cùng an lòng.

Hy vọng sự phân tích của cuốn sách này không có điểm gì là gượng ép, cũng hy vọng độc giả sẽ kiểm chứng những đạo lý mà cuốn sách trình bày. Sự kiểm chứng này có lẽ không cần quá nhiều kiến thức chuyên môn về tâm lý học, chỉ cần tĩnh tâm đi sâu vào sự liên tưởng và trải nghiệm của tiềm thức bản thân.

Trên thế giới này, con người với con người có sự khác biệt rất lớn, nhưng con người với con người lại thông suốt với nhau về mặt bản chất. Muôn hình vạn trạng nhân cách, phức cảm và hiện tượng tâm lý, đều sẽ ẩn giấu trong tim như những mảnh ghép. Sống trên đời, ai nấy đều sẽ trải nghiệm được sự ưu việt, cũng sẽ trải nghiệm được sự tự ti, sẽ trải nghiệm đủ loại phức cảm tâm lý.

“Những gì con người có tôi đều có”, câu danh ngôn này ở đây cũng là chân lý.

Chỉ là, mỗi một tâm lý, mỗi một phức cảm ở những con người khác nhau lại có tỷ trọng khác nhau.

Người thiện không hẳn là không có một chút ác, kẻ ác cũng không hẳn là không có một chút thiện; tuổi thơ của Lọ Lem không phải toàn là sự tự ti, cuộc đời của Scarlett không phải lúc nào cũng tràn ngập sự đố kỵ.

Là một con người, chúng ta cũng có thể gần giống Tôn Ngộ Không, cũng có thể gần giống Tolstoy, cũng có thể gần giống Simba - vị vua sư tử nhỏ, cũng có thể gần giống Giả Bảo Ngọc, cũng có thể gần giống Bạch Tuyết, cũng có thể gần giống Lọ Lem, cũng có thể gần giống nàng tiên cá, cũng có thể gần giống Scarlett; thế là, chúng ta liền xác nhận bản thân mình thuộc về một loại nào đó trong số đó.

Thế nhưng, chúng ta lại có thể đồng thời tìm thấy thành phần của rất nhiều vai diễn trên chính cơ thể mình: phức cảm của Tôn Ngộ Không, Simba, Giả Bảo Ngọc, Tolstoy ít nhiều gì cũng đều có cả, phức cảm của Bạch Tuyết, Lọ Lem, nàng tiên cá, vịt con xấu xí, Scarlett ít nhiều gì cũng có; như vậy, chúng ta đã hiểu rõ hơn về đặc tính của một con người, đồng thời cũng hiểu rõ hơn về điểm chung của toàn nhân loại.

Hy vọng cuốn sách này có thể mang lại cho bạn một chút niềm vui sau khi đã vỡ lẽ.

Kha Vân Lộ

Tháng 10 năm 2003 tại Bắc Kinh

E-mail của tác giả: keyunlu＠263.net