Trong giấc chiêm bao, tôi thấy Christian không còn đi một mình nữa. Một người tên là Hopeful (người đã nảy sinh ý định này sau khi chứng kiến lời nói và cử chỉ của Christian cùng Faithful khi họ chịu khổ tại hội chợ) đã tìm đến và thề nguyền tình huynh đệ, nguyện làm bạn đồng hành cùng chàng. Thế là, một người đã hy sinh để tỏ lòng trung thành với chân lý, và từ đống tro tàn ấy, một người khác trỗi dậy để tiếp bước cùng Christian trên hành trình hành hương. Hopeful cũng cho Christian biết rằng còn nhiều người khác ở hội chợ rồi cũng sẽ thu xếp thời gian để đi theo sau họ.

BY-ENDS CỦA THỊ TRẤN FAIR-SPEECH

Tôi thấy rằng, ngay khi vừa ra khỏi hội chợ, họ bắt kịp một người đang đi phía trước tên là By-ends. Họ hỏi: "Chào ông, ông là người xứ nào và đi con đường này đến tận đâu?" Người này trả lời rằng hắn đến từ thị trấn Fair-speech và đang đi đến Thành phố Thiên đàng, nhưng lại giấu tên mình.

Chris. "Từ Fair-speech ư! Ở đó có người nào tốt lành không?"

By. "Có chứ," By-ends đáp, "tôi hy vọng là thế."

Chris. "Xin lỗi, tôi nên gọi ông là gì?"

By. "Tôi là người lạ đối với ông và ông cũng lạ với tôi. Nếu ông đi đường này, tôi rất hân hạnh được đồng hành; còn nếu không, thì đành vậy thôi."

Chris. "Thị trấn Fair-speech này, tôi có nghe danh. Nếu tôi nhớ không nhầm thì người ta bảo đó là một nơi giàu có."

By. "Vâng, tôi xin đảm bảo với ông là đúng như vậy. Tôi có rất nhiều họ hàng giàu có ở đó."

Chris. "Xin lỗi, nếu không quá đường đột, xin hỏi họ hàng của ông là những ai?"

By. "Gần như cả thị trấn. Nhưng cụ thể thì có Ngài Turnabout, Ngài Timeserver, Ngài Fair-speech – người mà tổ tiên đã đặt tên cho thị trấn này; còn có Ngài Smooth-man, Ngài Facing-both-ways, Ngài Anything; và cả mục sư của xứ đạo chúng tôi, ông Two-tongues, chính là em ruột của mẹ tôi. Nói thật với ông, tôi nay đã trở thành một quý ông có vị thế. Dù ông cố của tôi chỉ là một người chèo đò, chuyên nhìn một đằng chèo một nẻo, nhưng phần lớn gia sản của tôi cũng đều kiếm được từ cái nghề đó cả."

Chris. "Ông đã lập gia đình chưa?"

By. "Rồi. Vợ tôi là một phụ nữ rất đức hạnh, con gái của một người phụ nữ cũng rất đức hạnh. Cô ấy là con gái của phu nhân Feigning, nên xuất thân từ một gia đình rất danh giá và có cách giáo dục tuyệt vời, biết cách ứng xử với tất cả mọi người, từ bậc vương giả đến kẻ dân đen. Đúng là chúng tôi có hơi khác biệt về tôn giáo so với những người theo lối nghiêm khắc, nhưng chỉ khác ở hai điểm nhỏ: Thứ nhất, chúng tôi không bao giờ đi ngược gió ngược dòng; thứ hai, chúng tôi luôn tỏ ra sốt sắng nhất khi Tôn giáo được ăn vận sang trọng và mang đôi hài bạc. Chúng tôi rất thích cùng Tôn giáo dạo phố khi trời nắng đẹp và được người đời tán dương."

Christian bước sang một bên, nói nhỏ với người bạn đồng hành của mình là Hopeful: "Tôi có cảm giác đây chính là gã By-ends ở Fair-speech. Nếu đúng là hắn, thì kẻ đang đi cùng chúng ta đây chẳng khác nào một gã đểu cáng nhất vùng." Hopeful đáp: "Hãy hỏi hắn đi, tôi nghĩ hắn chắc sẽ không lấy làm xấu hổ về cái tên của mình đâu." Christian tiến lại gần hắn và nói: "Ông nói chuyện như thể ông biết nhiều điều hơn cả thế giới này vậy. Nếu tôi không đoán lầm, thì tôi đã lờ mờ nhận ra ông là ai. Có phải ông là ông By-ends ở Fair-speech không?"

By. "Đó không phải là tên tôi. Thực ra, đó là biệt danh mà mấy kẻ không ưa tôi đặt cho, và tôi đành phải chấp nhận mang nó như một sự sỉ nhục, giống như bao người tốt khác trước tôi cũng từng phải gánh chịu."

Chris. "Nhưng ông chưa từng làm điều gì khiến người ta gọi mình bằng cái tên đó sao?"

By. "Chưa bao giờ, tuyệt đối không! Điều tồi tệ nhất tôi từng làm để khiến họ gọi tôi như vậy chỉ là tôi luôn có cái may mắn là quan điểm của mình luôn trùng khớp với xu thế của thời đại, dù thời đại đó có ra sao, và tôi cũng có được lợi lộc từ đó. Nhưng nếu người ta cứ đổ tiếng xấu cho tôi như vậy, thì cứ coi như đó là một phước lành đi; nhưng đừng để những kẻ ác ý trút sự sỉ nhục lên tôi vì chuyện đó."

Chris. "Tôi thực sự nghĩ ông chính là người mà tôi đã nghe kể. Và nói thật lòng, tôi e rằng cái tên này ứng với ông xác đáng hơn ông tưởng nhiều đấy."

By. "Chà, nếu ông cứ khăng khăng nghĩ như vậy thì tôi cũng chịu. Nhưng nếu ông chấp nhận để tôi đồng hành, ông sẽ thấy tôi là một bạn đường rất dễ chịu."

Chris. "Nếu muốn đi cùng chúng tôi, ông phải chấp nhận đi ngược gió ngược dòng. Mà tôi nhận thấy điều đó lại trái với quan điểm của ông. Ông cũng phải thừa nhận Tôn giáo ngay cả khi Tôn giáo rách rưới, chứ không chỉ lúc mang hài bạc; ông phải đứng về phía Tôn giáo cả khi bị xiềng xích, chứ không chỉ khi Tôn giáo dạo phố trong tiếng tung hô."

By. "Ông đừng có áp đặt hay lên mặt với đức tin của tôi. Hãy để tôi được tự do, và cứ để tôi đi cùng các ông."

Chris. "Không bước thêm bước nào nữa, trừ khi ông chịu làm theo những gì tôi đã nói."

By. "Vậy thì," By-ends đáp, "tôi sẽ không bao giờ từ bỏ nguyên tắc của mình, vì chúng vô hại và có lợi. Nếu không được đi cùng các ông, tôi đành tiếp tục đi như trước khi các ông bắt kịp tôi, cứ đi một mình cho đến khi có người khác bắt kịp và muốn đồng hành cùng tôi."

NGUYÊN TẮC CỦA MONEY-LOVE

Trong giấc chiêm bao, tôi thấy Christian và Hopeful bỏ lại hắn và giữ khoảng cách đi phía trước. Nhưng một người trong số họ nhìn lại và thấy ba gã đàn ông đang đi theo sau ông By-ends. Và kìa, khi họ bắt kịp hắn, hắn cúi chào rất thấp, và họ cũng đáp lễ hắn. Tên của những gã này là ông Hold-the-world, ông Money-love, và ông Save-all. Đây là những người mà ông By-ends đã quen biết từ trước; thuở nhỏ họ là bạn học của nhau, cùng được dạy dỗ bởi một người tên là Gripe-man, thầy giáo ở thị trấn Love-gain, một thị trấn buôn bán nằm trong hạt Coveting ở phía Bắc. Ông thầy này đã dạy họ nghệ thuật kiếm chác bằng bạo lực, gian lận, nịnh hót, nói dối, hoặc giả vờ sùng đạo. Bốn quý ông này đã học được nhiều mánh khóe từ thầy mình, đến nỗi mỗi người trong số họ đều có thể tự mở một trường học như thế.

Khi họ đã chào hỏi nhau như tôi đã kể, ông Money-love hỏi ông By-ends: "Những kẻ trên đường phía trước chúng ta là ai vậy?" vì Christian và Hopeful vẫn còn trong tầm mắt.

By. "Đó là một đôi người ngoại tỉnh, đang đi hành hương theo lối riêng của họ."

Money. "Chao ôi! Sao họ không đợi để chúng ta có thể đi cùng cho vui? Vì tôi hy vọng họ, cả chúng ta và ông nữa, đều đang đi hành hương mà."

By. "Đúng là vậy. Nhưng hai người đi trước chúng ta quá cứng nhắc, họ yêu cái ý kiến riêng của mình đến mức coi thường quan điểm của người khác. Thế nên, dù một người có mộ đạo đến đâu, nếu không đồng tình với họ về mọi mặt, họ sẽ loại kẻ đó ra khỏi nhóm của họ ngay."

Save. "Thật tệ hại. Nhưng chúng ta từng đọc thấy có những kẻ quá công chính, sự cứng nhắc của họ khiến họ phán xét và lên án tất cả mọi người ngoại trừ bản thân. Nhưng xin hỏi, hai bên bất đồng với nhau về điều gì và bao nhiêu điều?"

By. "À, họ có thói bướng bỉnh, khăng khăng rằng nhiệm vụ của mình là phải bất chấp mọi thời tiết mà lao tới. Còn tôi thì chọn chờ đợi thời cơ. Họ chấp nhận đánh cược tất cả vì Chúa trong chớp mắt; còn tôi thì luôn nắm bắt mọi cơ hội để bảo toàn mạng sống và tài sản. Họ khăng khăng giữ lấy quan điểm dù cả thế giới chống lại; còn tôi thì chỉ theo tôn giáo chừng nào thời thế và sự an toàn của tôi cho phép. Họ theo Tôn giáo ngay cả lúc rách rưới, bị khinh rẻ; còn tôi chỉ theo Tôn giáo khi ngài bước đi trong đôi hài vàng, dưới ánh mặt trời và được tán dương."

Hold. "Phải, và cứ giữ vững lập trường đó đi, ông By-ends tốt bụng ạ. Phần tôi, tôi cho rằng kẻ nào có cơ hội giữ lại những gì mình đang có mà lại khờ dại đánh mất nó thì đúng là kẻ ngu ngốc. Hãy khôn ngoan như con rắn. Tốt nhất là phải biết tranh thủ lúc nắng đẹp mà phơi thóc. Ông thấy đấy, con ong nằm yên suốt mùa đông, chỉ hoạt động khi có lợi và có thú vui. Chúa đôi khi gửi mưa, đôi khi gửi nắng. Nếu họ đủ ngu ngốc để lội mưa, thì chúng ta cứ an phận hưởng thời tiết đẹp thôi. Về phần mình, tôi thích thứ tôn giáo nào đảm bảo an toàn cho những phước lành mà Chúa ban cho chúng ta. Vì ai dùng lý trí mà suy xét lại không thấy rằng, Chúa đã ban cho chúng ta những điều tốt đẹp ở đời này thì chắc chắn Ngài cũng muốn chúng ta giữ gìn chúng vì Ngài chứ? Abraham và Solomon trở nên giàu có nhờ tôn giáo; và Job nói rằng 'người tốt nên tích vàng như cát'. Nhưng người đó không được giống như hai gã đi trước chúng ta, nếu đúng như ông mô tả về họ."

Save. "Tôi nghĩ tất cả chúng ta đều đồng thuận về việc này, vậy nên không cần bàn thêm nữa."

Money. "Đúng vậy, chẳng cần bàn thêm về việc này nữa. Vì kẻ nào không tin vào Kinh Thánh cũng chẳng tin vào lý trí (và ông thấy đấy, chúng ta có cả hai bên cạnh), thì kẻ đó chẳng biết mình được tự do thế nào cũng chẳng biết tìm sự an toàn cho chính mình."

Thế là bốn gã này: ông By-ends, ông Money-love, ông Save-all, và lão ông Hold-the-world, cùng sánh bước đi tiếp, trong khi Christian và Hopeful đã đi xa ở phía trước.

CHRISTIAN VÀ HOPEFUL

Christian và Hopeful đi tiếp cho đến khi tới một đồng bằng xinh đẹp gọi là Ease, họ đi qua đó một cách rất mãn nguyện. Nhưng đồng bằng ấy khá hẹp nên họ sớm đi qua. Ở phía bên kia đồng bằng có một ngọn đồi nhỏ gọi là Lucre, trên đồi có một mỏ bạc. Một số người từng đi qua đường này, vì sự hiếm lạ của nó, đã rẽ sang xem; nhưng vì đi quá sát mép hố, mặt đất dối trá sụt xuống dưới chân, khiến họ bị giết chết. Một số người khác cũng bị thương tật ở đó và không bao giờ có thể trở lại làm người bình thường cho đến tận cuối đời.

Sau đó, tôi thấy trong giấc chiêm bao rằng ở gần con đường, ngay đối diện mỏ bạc, có Demas (trông như một quý ông) đứng gọi khách qua đường lại xem. Hắn nói với Christian và người bạn của chàng: "Này! Hãy rẽ vào đây, ta sẽ cho các ngươi xem một thứ."

Chris. "Thứ gì đáng giá đến mức khiến chúng tôi phải rẽ khỏi đường đi của mình?"

Demas. "Ở đây có một mỏ bạc và vài người đang đào báu vật. Nếu các ngươi đến, chỉ cần bỏ chút công sức là có thể làm giàu cho bản thân rồi."

Hope. Hopeful nói: "Hãy đến xem sao."

Chris. "Tôi thì không," Christian đáp. "Tôi đã nghe nói về nơi này từ trước, biết bao nhiêu người đã chết ở đây. Hơn nữa, kho báu đó là cái bẫy đối với những kẻ tìm kiếm nó, vì nó cản trở họ trong hành trình hành hương."

Chris. Sau đó, Christian gọi Demas: "Nơi này chẳng nguy hiểm sao? Chẳng phải nó đã cản trở nhiều người trong hành trình hành hương của họ rồi ư?"

Demas. "Không nguy hiểm lắm, trừ những kẻ bất cẩn." Nhưng vừa nói, hắn vừa đỏ mặt.

Chris. Christian nói với Hopeful: "Chúng ta đừng nhúc nhích thêm bước nào, cứ tiếp tục đi con đường của mình."

Hope. "Tôi cam đoan với anh, khi By-ends đến đây, nếu hắn được mời như chúng ta, hắn sẽ rẽ vào xem cho mà xem."

Chris. "Chắc chắn là vậy, vì nguyên tắc của hắn dẫn lối hắn đến đó. Và mười phần thì chín kẻ đó sẽ chết ở đó."

Demas. Demas lại gọi to: "Nhưng các ngươi không định qua đây xem sao?"

Chris. Christian dõng dạc trả lời: "Demas, ngươi là kẻ thù của những con đường ngay thẳng của Chúa, và đã bị một trong những thẩm phán của Bệ hạ kết án vì tội rẽ lối. Sao ngươi còn tìm cách khiến chúng ta cũng bị kết án? Hơn nữa, nếu chúng ta rẽ lối, Chúa của chúng ta chắc chắn sẽ biết và sẽ làm nhục chúng ta ở nơi mà lẽ ra chúng ta phải đứng một cách hiên ngang trước mặt Ngài."

Demas lại kêu lên rằng hắn cũng là người trong nhóm của họ, một người hành hương giống như họ, và nếu họ nán lại một chút, hắn cũng sẽ đi cùng họ.

Chris. Christian hỏi: "Tên ngươi là gì? Chẳng phải là cái tên mà ta vừa gọi ngươi sao?"

Demas. "Đúng, tên ta là Demas; ta là con cháu của Abraham."

Chris. "Ta biết ngươi. Gehazi là cụ nội của ngươi, Judas là cha ngươi, và ngươi đã giẫm lên vết xe đổ của họ. Trò lố của ngươi thật quỷ quyệt: cha ngươi đã bị treo cổ vì tội phản quốc, và ngươi chẳng xứng đáng nhận được phần thưởng nào tốt đẹp hơn. Hãy tin chắc rằng khi chúng ta đến gặp Nhà Vua, chúng ta sẽ kể cho Ngài nghe về hành vi này của ngươi." Thế rồi họ tiếp tục đi.

Đến lúc này, By-ends và đồng bọn đã quay lại trong tầm mắt, và ngay khi nhận được tín hiệu, chúng liền rẽ sang phía Demas. Giờ thì, không rõ chúng rơi xuống hố do nhìn qua mép, hay do đi xuống để đào, hay do bị nghẹt thở dưới đáy vì những luồng khí độc thường bốc lên, những điều này tôi không chắc chắn. Nhưng tôi quan sát thấy chúng không bao giờ còn xuất hiện trên đường nữa. Lúc đó, Christian hát:

"By-ends và kẻ hám bạc Demas cùng một giuộc;

Kẻ gọi, người theo, để được cùng nhau trục lợi;

Vậy là cả hai cùng đắm chìm trong thế gian,

Và chẳng bao giờ tiến xa hơn được nữa."

Tôi thấy rằng ngay phía bên kia đồng bằng, những người hành hương đến một nơi có dựng một di tích cổ ngay bên vệ đường. Nhìn thấy nó, cả hai đều lo ngại vì hình thù kỳ lạ của nó; trông nó như thể một người phụ nữ bị biến thành hình cột. Ở đó, họ đứng nhìn mãi, nhìn mãi nhưng một lúc lâu vẫn không hiểu nó có nghĩa gì. Cuối cùng, Hopeful nhìn thấy phía trên đầu cột có khắc một dòng chữ bằng kiểu chữ lạ; vì anh không phải là học giả nên đã gọi Christian (người có học thức) đến xem liệu anh có thể hiểu được nghĩa không. Christian lại gần, sau một hồi ghép các chữ cái, anh tìm ra dòng chữ: "Hãy nhớ vợ ông Lot." Anh đọc cho bạn mình nghe; sau đó, cả hai cùng kết luận rằng đó chính là cột muối mà vợ ông Lot đã biến thành vì nhìn lại phía sau với trái tim đầy tham lam khi rời khỏi Sodom. Cảnh tượng đột ngột và kinh ngạc đó khiến họ thốt lên:

Chris. "Ôi, người anh em của tôi! Thật là một cảnh tượng đúng lúc. Nó đến thật kịp thời, ngay sau lời mời gọi của Demas rủ chúng ta đến xem ngọn đồi Lucre. Nếu chúng ta rẽ sang như hắn muốn, và như anh đã từng có ý định, người anh em ạ, thì biết đâu chừng, chính chúng ta đã trở thành một cảnh tượng cho những người đi sau chiêm ngưỡng, giống như người phụ nữ này."

Hope. "Tôi thật hối hận vì đã quá khờ dại, và tôi thấy kinh ngạc vì mình vẫn chưa trở thành như vợ ông Lot. Vì tội của bà ấy và tội của tôi khác nhau chỗ nào? Bà ấy chỉ nhìn lại phía sau, còn tôi thì có ham muốn đi xem. Hãy ca ngợi sự nhân từ của Chúa; và hãy để tôi biết hổ thẹn vì trong lòng mình đã từng nhen nhóm điều như vậy."

Chris. "Hãy để tâm những gì chúng ta thấy ở đây để giúp ích cho mai sau. Người phụ nữ này đã thoát khỏi một sự phán xét, vì bà ấy không chết trong sự hủy diệt của Sodom; thế nhưng bà ấy lại bị tiêu diệt bởi một sự phán xét khác, như chúng ta thấy: bà ấy đã biến thành cột muối."

Hope. "Thật là một ơn huệ khi cả anh, và đặc biệt là tôi, không phải trở thành ví dụ này! Điều này nhắc nhở chúng ta phải tạ ơn Chúa, phải kính sợ Ngài và luôn nhớ đến vợ ông Lot."

DÒNG SÔNG NƯỚC SỰ SỐNG

Rồi tôi thấy họ tiếp tục hành trình đến một con sông dễ chịu, mà Vua David gọi là "dòng sông của Chúa", còn John gọi là "dòng sông nước sự sống". Con đường của họ chạy dọc theo bờ sông; vì thế, Christian và người bạn đồng hành đi dạo với niềm vui sướng lớn lao; họ cũng uống nước sông, thứ nước dễ chịu và làm phấn chấn những tinh thần mệt mỏi của họ. Ngoài ra, hai bên bờ sông có những hàng cây xanh tươi kết đủ loại trái, và lá cây có thể dùng làm thuốc; họ cũng rất thích thú với trái cây của những loài cây này; họ ăn lá cây để phòng ngừa bệnh tật, đặc biệt là những căn bệnh phát sinh từ việc làm nóng máu do đi lại nhiều. Hai bên bờ sông còn có đồng cỏ được tô điểm tuyệt đẹp bằng những đóa huệ, xanh tốt quanh năm. Tại đồng cỏ này, họ nằm xuống và ngủ, vì ở đây họ có thể nằm nghỉ an toàn. Khi tỉnh dậy, họ lại hái trái cây và uống nước sông, rồi lại nằm xuống ngủ. Họ làm như vậy suốt mấy ngày đêm. Sau đó, họ hát:

"Hãy xem kìa, những dòng nước pha lê tuôn chảy,

Để an ủi khách hành hương bên vệ đường;

Những đồng cỏ xanh, cùng hương thơm dịu mát,

Mang đến cho họ những điều quý giá; và kẻ nào hiểu được,

Những trái cây, lá cây này mang lại điều chi,

Sẽ sớm bán sạch tất cả, để mua lấy cánh đồng này."

Khi họ muốn tiếp tục lên đường (vì họ vẫn chưa đến đích), họ ăn uống rồi rời đi.

Trong giấc chiêm bao, tôi thấy họ đi chưa được bao xa thì con sông và con đường tạm thời tách rời, khiến họ không khỏi buồn lòng; nhưng họ không dám đi chệch khỏi con đường. Con đường từ chỗ dòng sông trở nên gồ ghề, đôi chân họ đau nhức vì hành trình dài, nên tâm hồn những người hành hương rất nản lòng vì con đường. Vì vậy, trong khi tiếp tục đi, họ vẫn mong ước có một con đường tốt hơn. Cách đó không xa, phía bên tay trái con đường có một đồng cỏ và một cái thang để bước qua. Đồng cỏ đó gọi là By-path Meadow. Christian nói với bạn mình: "Nếu đồng cỏ này chạy dọc theo đường đi của chúng ta, hãy qua đó." Anh tiến đến cái thang để xem; và kìa, một lối mòn chạy dọc theo con đường ở phía bên kia hàng rào. "Đúng như ý mình rồi," Christian nói. "Ở đây đi dễ hơn. Nào, Hopeful tốt bụng, hãy qua đó."

Hope. "Nhưng lỡ lối mòn này dẫn chúng ta ra khỏi con đường thì sao?"

VAIN-CONFIDENCE

Chris. "Chắc không phải vậy đâu," Christian nói. "Xem kìa, chẳng phải nó chạy dọc theo đường đi sao?" Thế là Hopeful, nghe theo lời thuyết phục của bạn, bước theo anh qua cái thang. Khi họ đã qua và tiến vào lối mòn, họ thấy chân đi rất dễ chịu; hơn nữa, nhìn về phía trước, họ thấy một người cũng đang đi như họ, tên là Vain-Confidence. Họ gọi với theo và hỏi xem lối đó dẫn đến đâu. Hắn nói: "Đến Cổng Thiên đàng." "Xem kìa," Christian nói, "tôi đã bảo mà! Qua đó, anh thấy chúng ta đi đúng hướng rồi chứ?" Thế là họ đi theo, còn hắn đi phía trước. Nhưng kìa, đêm xuống và trời tối mịt; những người đi sau mất dấu người đi trước. Người đi trước (tên là Vain-Confidence) vì không thấy đường nên đã rơi xuống một cái hố sâu, được hoàng tử của vùng đất này cố ý đào để bẫy những kẻ ngu ngốc bất cẩn, và hắn đã tan xương nát thịt khi ngã xuống.

Christian và người bạn nghe tiếng hắn ngã. Họ gọi lớn để biết chuyện gì xảy ra; nhưng không ai trả lời, chỉ nghe thấy tiếng rên rỉ. Hopeful nói: "Chúng ta đang ở đâu thế này?" Người bạn của anh im lặng, vì nghi ngờ rằng mình đã dẫn bạn đi chệch đường. Lúc này, trời bắt đầu mưa, sấm chớp đùng đoàng một cách đáng sợ, và nước dâng lên dữ dội.

Hopeful tự rên rỉ: "Ôi, giá mà mình cứ đi theo con đường cũ!"

Chris. "Ai mà ngờ được lối mòn này lại dẫn chúng ta chệch đường chứ?"

Hope. "Ngay từ đầu tôi đã lo rồi, vì thế tôi mới đưa ra lời cảnh báo nhẹ nhàng đó. Lẽ ra tôi đã nói thẳng hơn, nhưng vì anh lớn tuổi hơn tôi."

Chris. "Người anh em tốt, đừng phiền lòng. Tôi rất xin lỗi vì đã đưa anh đi chệch đường và đẩy anh vào hoàn cảnh nguy hiểm thế này. Làm ơn, người anh em hãy tha thứ cho tôi: tôi không hề có ý xấu nào cả."

Hope. "Hãy an lòng đi người anh em, tôi tha thứ cho anh, và cũng tin rằng điều này sẽ mang lại lợi ích cho chúng ta."

Chris. "Tôi rất vui khi có một người anh em nhân từ đồng hành; nhưng chúng ta không thể đứng đây mãi: hãy thử quay lại xem."

Hope. "Nhưng người anh em tốt, hãy để tôi đi trước."

Chris. "Không, nếu anh không phiền, hãy để tôi đi trước; để nếu có bất kỳ nguy hiểm nào, tôi sẽ là người đối mặt đầu tiên, vì chính tôi là nguyên nhân khiến cả hai chúng ta đi chệch đường."

Hope. "Không, anh không được đi trước; vì tâm trí anh đang rối bời, có thể lại dẫn anh đi chệch đường lần nữa." Rồi để khích lệ họ, họ nghe thấy tiếng ai đó nói: "Hãy hướng lòng mình về phía con đường cái, chính là con đường anh đã đi; hãy quay trở lại." Nhưng đến lúc này, nước đã dâng cao đáng kể, khiến việc quay trở lại trở nên rất nguy hiểm. (Lúc ấy, tôi nghĩ rằng việc đi chệch đường khi đang ở trong đường thì dễ, còn việc đi vào đường khi đã lạc lối thì khó hơn nhiều.) Tuy vậy, họ vẫn cố quay lại; nhưng trời quá tối và nước lũ dâng quá cao, nên trong lúc quay về, họ suýt chút nữa đã bị chết đuối chín mười lần.

GÃ KHỔNG LỒ DESPAIR

Dù đã dùng hết mọi kỹ năng, họ vẫn không thể quay lại cái thang đêm đó. Vì vậy, cuối cùng họ đành nấp vào một chỗ trú ẩn nhỏ và ngồi đó cho đến tận rạng sáng; nhưng vì quá mệt mỏi, họ đã ngủ thiếp đi. Không xa nơi họ nằm có một tòa lâu đài gọi là Doubting Castle, chủ nhân là gã khổng lồ Despair. Chính trên vùng đất của gã mà họ đang ngủ. Vì vậy, sáng sớm hôm sau, khi thức dậy và đi lại trong các cánh đồng, gã đã bắt gặp Christian và Hopeful đang ngủ trên đất của mình. Với giọng gầm gừ và thô lỗ, gã ra lệnh cho họ thức dậy và hỏi họ từ đâu đến, làm gì trên vùng đất của gã. Họ nói với gã rằng họ là người hành hương và đã bị lạc đường. Gã khổng lồ nói: "Đêm nay các ngươi đã xâm phạm ta khi giẫm đạp và nằm trên vùng đất của ta, vì vậy các ngươi phải theo ta." Họ bị buộc phải đi theo, vì gã mạnh hơn họ. Họ cũng chẳng nói được gì nhiều, vì biết mình có lỗi. Gã khổng lồ lùa họ đi trước, nhốt họ vào lâu đài của gã, trong một ngục tối tối tăm, bẩn thỉu và hôi hám đến nôn mửa đối với tâm hồn hai người này. Ở đó, họ nằm từ sáng thứ Tư đến tối thứ Bảy mà không có lấy một miếng bánh hay một giọt nước, không có ánh sáng, cũng chẳng có ai hỏi han xem họ thế nào. Họ ở trong tình cảnh tồi tệ, xa rời bạn bè và những người quen biết. Ở nơi này, Christian nhân đôi nỗi sầu muộn, vì chính sự vội vã thiếu suy nghĩ của anh đã đưa họ vào cảnh khốn cùng này.

NHỮNG NGƯỜI HÀNH HƯƠNG TRONG NGỤC TỐI

Gã khổng lồ Despair có một người vợ, tên là Diffidence. Vậy nên, khi đi ngủ, gã kể cho vợ nghe những gì mình đã làm; đó là gã đã bắt được hai tù nhân và tống vào ngục vì tội xâm phạm vùng đất của gã. Rồi gã hỏi xem mình nên làm gì tiếp theo với họ. Vợ gã hỏi họ là ai, đến từ đâu và định đi đâu; gã kể hết cho vợ nghe. Vợ gã khuyên rằng sáng hôm sau, khi thức dậy, gã nên đánh họ không thương tiếc. Thế là, khi tỉnh dậy, gã lấy một cây gậy bằng gỗ táo gai to tướng, đi xuống ngục tối và bắt đầu hành hạ họ như thể họ là lũ chó, mặc dù họ chưa từng thốt ra một lời nào khiến gã khó chịu. Sau đó, gã lao vào đánh đập họ một cách tàn nhẫn, khiến họ không thể tự giúp mình hay xoay xở trên sàn. Xong xuôi, gã bỏ đi và để mặc họ ở đó để đau khổ vì nỗi thống khổ và rên rỉ trong cảnh khốn cùng. Cả ngày hôm đó, họ chỉ biết thở dài và đau buồn cay đắng. Đêm hôm sau, khi bàn luận thêm về họ với chồng và biết rằng họ vẫn còn sống, bà ta khuyên chồng nên bảo họ tự kết liễu đời mình. Vì vậy, khi sáng đến, gã xuống gặp họ với thái độ thô lỗ như trước, và thấy họ vẫn còn rất đau đớn vì những trận đòn hôm trước, gã bảo rằng vì họ không bao giờ có thể thoát khỏi nơi đó, cách tốt nhất là kết liễu đời mình ngay lập tức bằng dao, dây thừng hoặc thuốc độc: "Vì sao," gã nói, "các ngươi lại chọn sự sống khi nó chỉ toàn những cay đắng?" Nhưng họ cầu xin gã thả họ ra. Với điều đó, gã nhìn họ bằng ánh mắt gớm ghiếc, lao vào họ và chắc chắn đã kết liễu đời họ, nhưng gã lại lên cơn co giật (vì đôi khi, vào những ngày nắng đẹp, gã lại lên cơn co giật) và tạm thời mất khả năng cử động, nên gã bỏ đi và để mặc họ như trước để suy nghĩ xem nên làm gì. Rồi những tù nhân bàn bạc với nhau xem liệu nghe theo lời khuyên của gã có phải là cách tốt nhất hay không; và họ bắt đầu đối thoại:

Chris. "Người anh em," Christian nói, "chúng ta phải làm gì đây? Cuộc sống hiện tại thật khốn khổ. Về phần mình, tôi không biết sống như thế này hay chết quách đi cho rồi thì cái nào tốt hơn. Tâm hồn tôi chọn cái chết hơn là sự sống, và nấm mồ dễ chịu hơn ngục tối này nhiều. Chúng ta có nên nghe lời gã khổng lồ không?"

HOPEFUL KHÍCH LỆ CHRISTIAN

Hope. "Thật vậy, hoàn cảnh hiện tại của chúng ta thật kinh khủng; và cái chết sẽ đáng hoan nghênh hơn nhiều so với việc cứ phải chịu đựng mãi thế này. Nhưng hãy suy nghĩ đi: Chúa của vùng đất mà chúng ta đang hướng tới đã nói 'Ngươi chớ giết người', không được giết người khác; thì việc chúng ta nghe lời gã mà tự sát lại càng bị cấm đoán hơn. Hơn nữa, kẻ giết người khác chỉ có thể phạm tội giết xác thân; còn kẻ tự sát chính là giết cả thân xác lẫn linh hồn cùng lúc. Và hơn nữa, người anh em của tôi, anh nói về sự dễ chịu nơi nấm mồ; nhưng anh quên mất địa ngục, nơi chắc chắn những kẻ sát nhân sẽ đến sao? Vì 'không kẻ sát nhân nào có sự sống đời đời'. Và hãy xem xét lại, không phải mọi luật lệ đều nằm trong tay gã khổng lồ Despair: theo tôi hiểu, những người khác cũng từng bị gã bắt giống như chúng ta, nhưng vẫn thoát được khỏi tay gã. Ai biết được, có lẽ Chúa, Đấng tạo hóa thế giới, sẽ khiến gã khổng lồ Despair phải chết? Hoặc biết đâu một lúc nào đó, gã quên khóa cửa nhốt chúng ta? Hoặc gã có thể sớm lên một cơn co giật khác ngay trước mặt chúng ta và mất khả năng cử động tay chân? Và nếu điều đó xảy ra lần nữa, tôi quyết tâm sẽ lấy hết can đảm của một người đàn ông, và cố gắng hết sức để thoát khỏi tay gã. Tôi thật khờ khi không thử làm điều đó sớm hơn. Dù sao đi nữa, người anh em ạ, chúng ta hãy kiên nhẫn và chịu đựng một thời gian: thời điểm có thể mang đến sự giải thoát hạnh phúc cho chúng ta rồi sẽ đến; nhưng đừng tự làm kẻ sát nhân của chính mình."

Với những lời này, Hopeful tạm thời xoa dịu tâm trí của người anh em; thế là họ tiếp tục ở cùng nhau trong bóng tối ngày hôm đó, trong tình cảnh buồn thảm và đau khổ.

Đến chiều tối, gã khổng lồ lại xuống ngục xem liệu các tù nhân đã nghe theo lời khuyên của gã chưa. Nhưng khi xuống đến nơi, gã thấy họ vẫn còn sống; mà thực tình, chỉ còn sống sót thôi, vì bây giờ, do thiếu bánh mì và nước, và do những vết thương phải chịu khi gã đánh đập, họ chẳng thể làm gì ngoài việc hít thở. Nhưng, tôi nói, gã thấy họ còn sống; gã vô cùng giận dữ và bảo họ rằng, vì dám chống lại lời khuyên của gã, tình cảnh của họ sẽ còn tệ hơn là chưa từng được sinh ra.

Nghe vậy, họ run rẩy dữ dội, và tôi nghĩ Christian đã ngất đi; nhưng khi tỉnh lại, họ lại tiếp tục bàn luận về lời khuyên của gã khổng lồ và xem liệu có nên nghe theo hay không. Lần này, Christian lại có vẻ muốn làm theo; nhưng Hopeful đáp trả lần thứ hai như sau:

Hope. "Người anh em của tôi," anh nói, "anh không nhớ mình đã dũng cảm thế nào trước đây sao? Apollyon không thể nghiền nát anh, cũng như tất cả những gì anh nghe, thấy hoặc cảm nhận trong Thung lũng Bóng tối chẳng làm gì được anh. Anh đã trải qua bao gian khổ, kinh hoàng và bàng hoàng! Mà bây giờ anh chỉ còn biết sợ hãi thôi sao? Anh thấy đấy, tôi đang ở trong ngục tối cùng anh, một người yếu đuối hơn anh rất nhiều; gã khổng lồ này cũng đã làm tôi bị thương giống như anh, và cũng đã cắt đứt nguồn bánh mì và nước uống; và cùng với anh, tôi đang than khóc trong bóng tối. Nhưng hãy kiên nhẫn thêm một chút nữa. Hãy nhớ xem anh đã thể hiện bản lĩnh như thế nào tại Vanity Fair, không hề sợ hãi xiềng xích, lồng sắt, hay cái chết đẫm máu. Vì vậy, chúng ta hãy (ít nhất là để tránh sự hổ thẹn không xứng với một người Cơ đốc nhân) kiên nhẫn chịu đựng hết mức có thể."

Đêm lại đến, gã khổng lồ và vợ đi ngủ, bà ta hỏi gã về các tù nhân, và xem liệu họ có nghe lời khuyên của gã không: gã trả lời: "Chúng là lũ người bướng bỉnh; chúng thà chịu đựng mọi gian khổ còn hơn là tự kết liễu đời mình." Vợ gã nói: "Ngày mai hãy dẫn chúng ra sân lâu đài, cho chúng xem xương cốt và sọ của những kẻ mà ông đã giết; và làm cho chúng tin rằng, trước khi một tuần trôi qua, ông sẽ xé xác chúng ra như ông đã làm với đồng bọn của chúng trước đây."

Khi sáng đến, gã khổng lồ lại đi đến chỗ họ, dẫn họ ra sân lâu đài và cho họ xem như vợ gã đã dặn. "Đây," gã nói, "từng là những người hành hương như các ngươi, và chúng đã xâm phạm vùng đất của ta như các ngươi; và khi thấy thích hợp, ta đã xé xác chúng ra; và mười ngày nữa ta cũng sẽ làm vậy với các ngươi. Cút về ngục của các ngươi đi." Và gã đánh họ suốt dọc đường trở lại. Vì vậy, họ nằm suốt ngày thứ Bảy trong tình cảnh bi đát như trước. Khi đêm đến, bà Diffidence và chồng, gã khổng lồ, đã đi ngủ, họ bắt đầu bàn luận lại về các tù nhân; lão khổng lồ già tự hỏi sao mình không thể dùng đòn roi hay lời khuyên để bắt chúng chết. Vợ lão đáp: "Tôi e rằng," bà ta nói, "chúng vẫn hy vọng có ai đó đến giải cứu; hoặc chúng có chìa khóa vạn năng trong người, nhờ đó mà chúng hy vọng trốn thoát." "Nàng nói vậy ư, cưng?" gã khổng lồ nói: "Vậy sáng mai ta sẽ khám xét chúng."

NHỮNG NGƯỜI HÀNH HƯƠNG TRỐN THOÁT

Vào khoảng nửa đêm thứ Bảy, họ bắt đầu cầu nguyện và tiếp tục cầu nguyện cho đến gần sáng.

Vừa lúc trước bình minh, Christian tốt bụng, như kẻ nửa tỉnh nửa mê, thốt lên đầy phấn khích: "Mình thật ngu ngốc," anh thốt lên, "khi cứ nằm trong ngục tối hôi hám này, trong khi mình hoàn toàn có thể đi lại tự do! Tôi có một chiếc chìa khóa trong ngực tên là Lời Hứa, tôi chắc chắn nó có thể mở bất kỳ ổ khóa nào trong Doubting Castle." Hopeful nói: "Tin tốt đấy, người anh em tốt ạ: hãy lấy nó ra khỏi ngực anh và thử xem."

Christian lấy chìa khóa từ trong ngực ra và bắt đầu thử mở cửa ngục, then cửa bật ra khi anh xoay chìa khóa, cánh cửa dễ dàng mở tung, Christian và Hopeful cùng bước ra. Sau đó, anh đi đến cánh cửa ngoài dẫn vào sân lâu đài, và dùng chìa khóa mở cánh cửa đó. Sau đó, anh đi đến cánh cổng sắt, vì cánh cổng đó cũng phải được mở; nhưng ổ khóa đó rất khó mở, dù vậy chìa khóa vẫn mở được. Họ đẩy mạnh cánh cổng để trốn thoát thật nhanh; nhưng cánh cổng đó, khi mở ra, phát ra tiếng kêu cọt kẹt đến mức đánh thức gã khổng lồ Despair. Gã vội vàng vùng dậy đuổi theo tù nhân thì cảm thấy chân tay rã rời; những cơn co giật lại tái phát, khiến gã không sao đuổi kịp họ được. Họ tiếp tục đi, và đến được con đường cái của Nhà Vua, thế là họ an toàn vì đã thoát khỏi sự cai trị của gã khổng lồ Despair.

Khi đã qua được cái thang, họ bắt đầu bàn tính xem nên làm gì ở cái thang đó để ngăn những người đến sau không rơi vào tay gã khổng lồ Despair. Họ đồng ý dựng một cây cột ở đó, và khắc lên mặt cột dòng chữ này: "Phía bên kia cái thang này là con đường dẫn đến Doubting Castle, nơi bị cai quản bởi gã khổng lồ Despair, kẻ khinh thường Vua của Vương quốc Thiên đàng, và tìm cách tiêu diệt những người hành hương thánh thiện của Ngài." Nhiều người đi sau đã đọc được những dòng chữ đó và thoát khỏi nguy hiểm. Sau đó, họ hát như sau:

"Chúng ta đi chệch đường, rồi mới hiểu ra,

Cảm giác khi đặt chân vào vùng đất cấm:

Hãy để những người đi sau phải cẩn trọng,

Kẻo sự bất cẩn khiến họ chịu cảnh như ta;

Kẻo vì xâm phạm mà trở thành tù nhân của kẻ,

Mà Lâu đài tên Doubting, và tên hắn là Despair."