Giờ đây, khi đang ở trong Thung lũng Hạ mình này, gã Christian đáng thương lâm vào cảnh khốn cùng; bởi gã vừa đi được một đoạn ngắn thì chợt thấy một con quỷ dữ từ ngoài đồng đang tiến về phía mình: tên nó là Apollyon. Christian bắt đầu cảm thấy lo sợ, trong lòng đắn đo suy tính xem nên quay đầu bỏ chạy hay ở lại giữ vững vị trí. Nhưng rồi gã lại nghĩ rằng mình không có giáp che lưng, nên nếu quay lưng bỏ chạy thì chỉ tổ tạo thêm lợi thế cho nó dễ bề đâm mình bằng những mũi tên độc; vì thế, gã quyết định đánh liều và đứng trụ lại; vì gã nghĩ, nếu mục tiêu duy nhất của mình là giữ lấy mạng sống, thì cách tốt nhất vẫn là đứng vững. Vậy là gã tiếp tục tiến bước, và Apollyon đã chặn đường gã. Giờ đây, con quái vật đó trông thật gớm ghiếc: thân mình nó bao phủ bởi những lớp vảy như cá, đó là niềm kiêu hãnh của nó; nó có đôi cánh như rồng, chân như gấu, từ trong bụng nó phun ra lửa và khói; còn miệng nó thì hệt như miệng sư tử. Khi đã đến gần Christian, nó nhìn gã với vẻ mặt khinh khỉnh, rồi bắt đầu tra hỏi:

APOLLYON CHẶN ĐƯỜNG CHRISTIAN

Apollyon. Ngươi từ đâu đến, và định đi đâu?

Chris. Tôi đến từ Thành Phá hủy, chốn của mọi điều xấu xa, và đang trên đường đến Thành Zion.

Apol. Qua đó ta biết ngươi là một trong những kẻ thuộc quyền ta; vì cả xứ sở đó là của ta, và ta là hoàng tử cùng thần linh của nó. Vậy tại sao ngươi lại dám trốn chạy khỏi vua của mình? Nếu không phải vì ta còn hy vọng ngươi có thể phục vụ ta thêm nữa, thì giờ đây ta đã đập ngươi một cú cho tan xương nát thịt rồi.

Chris. Tôi thực sự sinh ra trong vương quốc của ngài; nhưng công việc ở đó thật khắc nghiệt, còn tiền lương thì chẳng đủ sống; vì tiền công của tội lỗi là sự chết; nên khi đã khôn lớn, tôi cũng làm như những người biết suy nghĩ khác, tìm cách để cải thiện bản thân.

Apol. Chẳng có vị quân vương nào lại dễ dàng để mất thần dân của mình như thế, và ta cũng sẽ không để mất ngươi; nhưng, vì ngươi than phiền về công việc và tiền lương, hãy bằng lòng quay trở lại, và ta hứa sẽ ban cho ngươi những gì đất nước chúng ta có thể cung cấp.

Chris. Nhưng tôi đã hiến mình cho một người khác, chính là Vua của các vị vua; làm sao tôi có thể đường hoàng quay lại với ngài được?

Apol. Ngươi làm thế này chẳng khác nào tục ngữ đã nói, “tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa”; nhưng việc những kẻ tự gọi mình là tôi tớ của Ngài, sau một thời gian lại tìm cách trốn tránh, rồi quay lại với ta là chuyện thường tình. Ngươi cũng hãy làm như thế đi, rồi mọi chuyện sẽ ổn cả thôi.

Chris. Tôi đã trao niềm tin và thề nguyện phục vụ Ngài; vậy làm sao tôi có thể bội ước mà không bị khép tội phản nghịch rồi đem đi treo cổ?

Apol. Ngươi cũng đã thề nguyện như thế với ta, nhưng ta sẵn sàng bỏ qua tất cả, nếu giờ đây ngươi chịu quay đầu trở lại.

Chris. Những gì tôi hứa với ngài là khi tôi còn trẻ dại, hơn nữa, tôi tin rằng vị Hoàng tử mà tôi đang phục vụ dưới lá cờ của Ngài có khả năng giải phóng tôi, thậm chí còn tha thứ cho những gì tôi đã làm khi còn phục vụ ngài. Và hơn nữa, hỡi Apollyon kẻ hủy diệt, nói thật lòng nhé, tôi thích công việc, tiền lương, những người hầu cận, sự cai trị, tình bằng hữu và đất nước của Ngài hơn của ngài; vậy nên đừng thuyết phục tôi nữa: tôi là tôi tớ của Ngài, và tôi sẽ theo Ngài.

Apol. Hãy bình tâm suy xét lại xem, ngươi sẽ phải đối mặt với những gì trên con đường ngươi đang đi. Ngươi biết đấy, phần lớn những tôi tớ của Ngài đều có kết cục bi thảm, vì chúng dám bất tuân ta và đi ngược lại đường lối của ta. Biết bao kẻ trong số chúng đã phải chịu cái chết nhục nhã! Và hơn nữa, ngươi cho rằng công việc của Ngài tốt hơn của ta sao? Trong khi Ngài chưa từng rời khỏi nơi Ngài đang ngự để giải cứu bất cứ ai phục vụ Ngài ra khỏi tay ta; còn về phần ta, cả thế giới đều biết rõ, đã bao nhiêu lần ta giải cứu, dù bằng sức mạnh hay mưu mẹo, những kẻ trung thành phục vụ ta ra khỏi tay Ngài và thuộc hạ của Ngài, dù chúng có bị bắt đi chăng nữa! Và ta cũng sẽ giải cứu ngươi như thế.

Chris. Việc Ngài tạm thời chưa giải cứu họ là có chủ ý để thử thách lòng yêu mến của họ, xem liệu họ có một lòng theo Ngài đến cùng hay không; còn về cái kết cục bi thảm mà ngài nói, thì trong mắt họ, đó là điều vinh hiển nhất. Vì họ không mong cầu sự giải cứu tức thời; họ đang chờ đợi vinh quang của mình, và họ sẽ nhận được khi vị hoàng tử của họ đến cùng vinh quang của Ngài và các thiên sứ.

Apol. Ngươi đã từng không trung thành trong việc phục vụ Ngài; vậy ngươi nghĩ mình xứng đáng nhận được tiền lương từ Ngài sao?

Chris. Hỡi Apollyon, tôi đã không trung thành với Ngài ở điểm nào?

Apol. Ngươi đã nản lòng ngay từ lúc mới khởi hành, khi ngươi gần như chết ngạt trong Vực Tuyệt vọng. Ngươi đã thử dùng những cách sai lầm để rũ bỏ gánh nặng của mình, trong khi lẽ ra ngươi nên chờ đợi cho đến khi vị Hoàng tử của ngươi tháo bỏ nó cho. Ngươi đã phạm tội khi ngủ quên và đánh mất những báu vật của mình. Ngươi đã suýt bị thuyết phục quay đầu khi nhìn thấy lũ sư tử. Và khi ngươi kể về cuộc hành trình của mình, về những gì đã thấy và đã nghe, sâu thẳm trong lòng ngươi luôn khao khát được vinh danh bản thân trong tất cả những gì ngươi nói hay làm.

Chris. Tất cả những điều đó đều đúng, và còn nhiều điều khác nữa mà ngài đã bỏ sót; nhưng vị Hoàng tử mà tôi phục vụ và tôn kính là Đấng nhân từ và luôn sẵn lòng tha thứ. Nhưng hơn nữa, những yếu đuối đó đã ám ảnh tôi ngay từ khi còn ở trên đất nước của ngài; chính nơi đó tôi đã bị tiêm nhiễm chúng, và tôi đã rên xiết dưới gánh nặng của chúng, đã hối tiếc vì chúng, và đã nhận được sự tha thứ từ vị Hoàng tử của tôi.

Apol. Nghe đến đây, Apollyon nổi trận lôi đình, gào lên: “Ta là kẻ thù của vị Hoàng tử đó; ta căm ghét con người, luật lệ và thần dân của Ngài. Ta đến đây chính là để ngăn cản ngươi.”

CHRISTIAN NGƯỜI CHIẾN THẮNG

Chris. Apollyon, hãy cẩn thận với những gì ngươi làm, vì ta đang đi trên đường cao tốc của Nhà Vua, con đường thánh khiết: hãy tự trọng lấy.

Apol. Apollyon liền dang rộng chân chặn ngang khắp lối đi và nói: “Ta chẳng hề sợ hãi chuyện đó. Hãy chuẩn bị chết đi; vì ta thề trước hang quỷ của ta, rằng ngươi sẽ không thể đi xa hơn được nữa: tại đây ta sẽ hút hồn ngươi.” Vừa dứt lời, nó liền ném một mũi tên lửa vào ngực Christian; nhưng Christian đã cầm sẵn khiên trong tay, nhờ đó mà tránh được hiểm nguy.

Christian lập tức tuốt gươm, vì gã biết đã đến lúc phải chiến đấu; còn Apollyon thì lao tới tấn công quyết liệt, phóng những mũi tên dày đặc như mưa đá, khiến cho dù Christian đã cố hết sức tránh né, gã vẫn bị Apollyon làm bị thương ở đầu, tay và chân. Điều này khiến Christian lùi lại đôi chút; Apollyon liền thừa thắng xông lên, nhưng Christian lại lấy lại can đảm và chống trả dũng mãnh nhất có thể. Cuộc chiến cam go này kéo dài hơn nửa ngày, cho đến khi Christian gần như kiệt sức. Bởi bạn phải biết rằng, do những vết thương, sức lực của Christian ngày càng suy giảm.

Lúc này, Apollyon chớp lấy thời cơ, áp sát Christian, vật lộn và quật ngã gã một cú đau điếng; thanh gươm của Christian văng khỏi tay. Apollyon liền nói: “Giờ thì ngươi đã nằm trong tay ta rồi.” Nói rồi, nó đè nghiến gã gần như chết ngạt, khiến Christian bắt đầu tuyệt vọng về mạng sống của mình. Nhưng, như ý Chúa định liệu, trong lúc Apollyon đang vung đòn kết liễu cuối cùng để chấm dứt cuộc đời người đàn ông tốt lành này, Christian nhanh nhẹn đưa tay nắm lấy thanh gươm của mình, và quát: “Hỡi kẻ thù của ta, chớ vội đắc ý: khi ta ngã, ta sẽ đứng dậy”; vừa nói, gã vừa đâm một nhát chí mạng khiến nó phải lùi lại, như thể vừa trúng phải vết thương chết người. Christian thấy vậy liền xông tới tấn công thêm lần nữa và nói: “Không, trong tất cả những điều này, chúng ta chiến thắng vẻ vang hơn bội phần nhờ Đấng đã yêu thương chúng ta.” Vừa dứt lời, Apollyon liền dang rộng đôi cánh rồng và bay vút đi, để Christian không còn trông thấy nó nữa.

Trong trận chiến này, không ai có thể tưởng tượng được, nếu không trực tiếp chứng kiến và nghe thấy như tôi, những tiếng gào rú hãi hùng mà Apollyon đã phát ra suốt trận đấu: nó gầm thét như loài rồng; và ngược lại, là những tiếng thở dài, rên xiết bật ra từ trái tim của Christian. Suốt khoảng thời gian đó, tôi chưa từng thấy gã nở lấy một nụ cười, cho đến khi gã nhận ra mình đã làm bị thương Apollyon bằng thanh gươm hai lưỡi; lúc đó, gã mới mỉm cười và nhìn lên trời; nhưng đó là cảnh tượng kinh khủng nhất mà tôi từng thấy.

CHRISTIAN CẢM TẠ

Chris. Vậy nên, khi trận chiến kết thúc, Christian nói: “Tôi sẽ dâng lời cảm tạ lên Đấng đã giải cứu tôi khỏi miệng sư tử; lên Đấng đã giúp đỡ tôi chống lại Apollyon.” Và gã đã làm như vậy, rằng:

“Satan vĩ đại, thủ lĩnh lũ quỷ này,

Đã vạch mưu tiêu diệt ta; vì mục đích này

Hắn sai tên quỷ ra trận: và hắn với cơn cuồng nộ

Của địa ngục, đã hung hãn giao chiến cùng ta;

Nhưng các thiên sứ phúc lành đã giúp đỡ; và ta,

Bằng sức mạnh thanh gươm, đã nhanh chóng khiến hắn phải bay xa:

Vì vậy, hãy để ta dâng lên Chúa lời khen ngợi đời đời,

Và luôn cảm tạ, chúc tụng thánh danh Ngài.”

Rồi một bàn tay xuất hiện, đưa cho gã vài chiếc lá từ cây sự sống; Christian đón lấy, đắp lên những vết thương nhận được trong trận chiến, và gã được chữa lành tức khắc. Gã cũng ngồi xuống nơi đó để ăn bánh và uống nước từ chiếc bình đã được trao cho mình một chút trước đó: nhờ được hồi phục, gã tiếp tục hành trình, tay vẫn cầm chắc thanh gươm đã tuốt vỏ; “Vì,” gã nói, “ta không biết liệu có kẻ thù nào khác đang rình rập gần đây hay không.” Nhưng từ đó đến hết thung lũng, gã không còn gặp phải bất kỳ tổn hại nào từ Apollyon nữa.

Giờ đây, ở cuối thung lũng này là một thung lũng khác, gọi là Thung lũng Bóng tối Sự chết; và Christian buộc phải đi qua đó, vì con đường đến Thành Thiên đàng nằm ngay giữa nó. Thung lũng này là một nơi vô cùng hoang vắng; nhà tiên tri Jeremiah đã mô tả nó như sau: “Một nơi hoang dã, một vùng đất của những sa mạc và hố thẳm, một vùng đất khô hạn, đầy bóng tối sự chết, một vùng đất mà không một ai” ngoài Christian “có thể đi qua, và không một ai sinh sống.”

Tại đây, Christian rơi vào tình cảnh tồi tệ hơn cả lúc chiến đấu với Apollyon, như bạn sẽ thấy trong câu chuyện dưới đây.

Tôi thấy trong giấc mơ, khi Christian vừa đến vùng biên giới của Bóng tối Sự chết, thì gặp hai người đàn ông, con cháu của những kẻ từng truyền bá báo cáo xấu về vùng đất lành, đang vội vã quay trở lại; Christian liền cất tiếng hỏi:

Chris. Các anh đang đi đâu vậy?

Những người kia. Họ nói, “Quay lại, quay lại! Và chúng tôi khuyên anh cũng nên làm vậy, nếu anh còn coi trọng mạng sống hay sự bình an của mình.”

Chris. “Tại sao, có chuyện gì vậy?” Christian hỏi.

Những người kia. “Chuyện gì ư!” họ đáp: “chúng tôi đã đi con đường mà anh đang đi, và đã đi xa hết mức có thể: thực tình mà nói, chúng tôi suýt nữa thì không quay về được; vì nếu đi thêm chút nữa, chúng tôi đã chẳng còn ở đây để đem tin xấu này cho anh.”

Chris. “Nhưng các anh đã gặp phải chuyện gì?” Christian hỏi.

Những người kia. Chà, chúng tôi suýt nữa thì rơi vào Thung lũng Bóng tối Sự chết, may mà nhờ phúc đức, chúng tôi đã nhìn ra phía trước và thấy được hiểm nguy trước khi đặt chân tới đó.

Chris. “Nhưng các anh đã nhìn thấy những gì?” Christian hỏi.

Những người kia. Thấy ư! Chà, chính cái thung lũng đó, nó tối tăm như hắc ín: chúng tôi cũng thấy ở đó lũ yêu tinh, loài quỷ mặt dê và những con rồng đến từ hố thẳm; chúng tôi còn nghe thấy trong thung lũng đó tiếng gào rú, than khóc không dứt, như thể của những con người đang chịu cảnh khốn cùng không sao tả xiết, những kẻ bị xiềng xích và giam cầm trong đau khổ; và phía trên đó bao phủ bởi những đám mây u ám gây nản lòng; Thần Chết cũng luôn dang rộng đôi cánh bao trùm nơi ấy. Tóm lại, đó là một nơi vô cùng kinh khủng, hoàn toàn hỗn loạn.

Chris. Christian nói: “Tôi vẫn chưa thấy, qua những gì các anh nói, rằng đây không phải là con đường dẫn đến chốn an nghỉ mà tôi hằng mong ước.”

Những người kia. Nếu đó là đường của anh, thì chúng tôi sẽ không chọn nó cho mình đâu.

Thế rồi họ chia tay, Christian tiếp tục hành trình, nhưng tay vẫn cầm chắc thanh gươm, vì sợ bị tấn công bất ngờ.

Tôi thấy trong giấc mơ, dọc theo thung lũng này, phía bên phải có một con mương rất sâu; đó chính là cái hố mà kẻ mù đã dẫn dắt người mù suốt bao thời đại, khiến cả hai đều phải bỏ mạng một cách thê thảm ở đó. Lại nữa, nhìn sang bên trái, có một vũng lầy hay đầm lầy rất nguy hiểm, nơi mà nếu ngay cả một người tốt sa chân vào, cũng không tìm thấy đáy để đặt chân đứng vững: Vua David đã từng sa chân vào đầm lầy ấy, và không nghi ngờ gì, ngài đã bị nhấn chìm ở đó, nếu không phải nhờ Đấng quyền năng kéo ngài ra.

Lối đi ở đây cũng vô cùng hẹp, vì thế Christian tốt bụng càng lâm vào cảnh khốn cùng; bởi khi gã cố gắng trong bóng tối để tránh con mương bên này thì lại suýt ngã nhào vào vũng lầy bên kia; cũng vậy, khi gã tìm cách tránh vũng lầy, nếu không vô cùng cẩn trọng, gã lại dễ dàng rơi xuống mương. Cứ thế gã đi tiếp, và tôi nghe thấy gã thở dài chua chát, vì ngoài sự nguy hiểm đã nêu trên, lối đi ở đây tối tăm đến mức, nhiều lần khi gã nhấc chân bước tới, gã chẳng hề biết mình sẽ đặt chân xuống đâu hay xuống vật gì tiếp theo.

MỘT ĐOÀN QUỶ

Khoảng giữa thung lũng này, tôi nhận thấy miệng hỏa ngục nằm ngay sát bên đường. Giờ đây, Christian nghĩ thầm, mình phải làm gì đây? Lửa và khói cứ chốc chốc lại phun ra ồ ạt, kèm theo những tia lửa và tiếng động hãi hùng (những thứ chẳng hề sợ thanh gươm của Christian như Apollyon trước đó), khiến gã buộc phải tra gươm vào vỏ, và tìm đến một vũ khí khác, gọi là “Lời Cầu nguyện”. Thế là gã cất tiếng kêu lên để tôi nghe thấy: “Lạy Chúa, con khẩn cầu Ngài, hãy giải cứu linh hồn con.” Cứ thế gã đi tiếp một quãng dài, nhưng ngọn lửa vẫn cứ chực chờ vây lấy gã; gã còn nghe thấy những tiếng than khóc đau đớn, và những tiếng xào xạc chạy qua chạy lại, đến mức đôi khi gã tưởng mình sắp bị xé xác, hay bị giày xéo như bùn dưới phố. Cảnh tượng kinh hoàng đó đã được gã nhìn thấy, và những tiếng động hãi hùng đó đã được gã nghe thấy suốt nhiều dặm đường, và khi đến một nơi mà gã nghĩ mình nghe thấy một đoàn quỷ đang tiến tới chặn đường, gã dừng lại, bắt đầu trầm tư xem nên làm gì thì tốt nhất. Đôi khi gã thoáng nghĩ đến việc quay đầu; rồi lại nghĩ có lẽ mình đã đi được nửa đường qua thung lũng. Gã cũng nhớ lại mình đã từng vượt qua bao hiểm nguy, và rằng sự nguy hiểm khi quay đầu lại có lẽ còn lớn hơn nhiều so với việc tiến về phía trước. Thế là gã quyết định đi tiếp; tuy nhiên, lũ quỷ dường như ngày càng đến gần hơn. Nhưng khi chúng đến sát ngay bên gã, gã hét lên với một giọng vô cùng dõng dạc: “Ta sẽ bước đi trong sức mạnh của Chúa Trời.” Thế là chúng lùi lại và không tiến thêm nữa.

THUNG LŨNG BÓNG TỐI SỰ CHẾT

Có một điều tôi không muốn bỏ sót: tôi nhận thấy giờ đây Christian đáng thương hoang mang đến mức không còn nhận ra chính giọng nói của mình; và tôi nhận ra điều đó như thế này: ngay khi gã đi ngang qua miệng hố rực lửa, một trong những kẻ ác đã lẻn ra sau gã, nhẹ nhàng tiến đến gần và thì thầm xúi giục gã nhiều lời độc địa, những lời mà gã thực sự nghĩ là xuất phát từ chính tâm trí mình. Điều này khiến Christian điêu đứng hơn bất cứ thứ gì gã từng gặp trước đó, khi nghĩ rằng mình lại đi nói những lời phạm thượng về Đấng mà gã hằng yêu mến bấy lâu. Tuy nhiên, nếu có thể ngăn lại, gã đã chẳng làm như thế; nhưng gã không đủ khôn ngoan để bịt tai mình lại, cũng chẳng biết những lời độc địa đó từ đâu mà ra.

Khi Christian đã đi trong tình trạng đau khổ đó một thời gian khá lâu, gã tưởng chừng như nghe thấy giọng của một người nào đó, đang đi phía trước mình, nói rằng: “Dẫu khi con đi trong trũng bóng chết, con sẽ chẳng sợ tai họa nào; vì Chúa ở cùng con.”

Lúc đó gã cảm thấy vui mừng, và vì những lý do sau:

Thứ nhất,—Bởi gã hiểu ra từ đó, rằng có những người kính sợ Chúa cũng đang ở trong thung lũng này giống như mình.

Thứ hai,—Vì gã nhận ra Chúa cũng ở cùng họ, dù trong cảnh tối tăm và ảm đạm đó. Và tại sao không, gã nghĩ, Chúa cũng ở cùng mình, dù vì sự mịt mù bao phủ nơi này mà mình không thể nhận ra?

Thứ ba,—Vì gã hy vọng (nếu có thể đuổi kịp họ) sẽ sớm có bạn đồng hành. Vậy nên gã tiếp tục đi và gọi người ở phía trước; nhưng người đó không biết phải đáp lời ra sao, vì chính anh ta cũng nghĩ mình đang cô độc. Và chẳng bao lâu sau, trời hửng sáng. Christian liền nói: “Ngài đã biến bóng tối sự chết thành buổi sáng.”

Giờ đây, khi buổi sáng đã đến, gã nhìn lại phía sau, không phải vì muốn quay về, mà để thấy, dưới ánh sáng ban ngày, mình đã vượt qua những hiểm nguy nào trong bóng tối. Vì thế, gã nhìn rõ hơn con mương ở bên này và vũng lầy ở bên kia; cũng như thấy lối đi hẹp dẫn giữa hai bên. Giờ đây gã cũng nhìn thấy lũ yêu tinh, loài quỷ mặt dê và rồng đến từ hố thẳm, nhưng tất cả đều ở xa tít tắp; vì sau khi trời sáng, chúng không dám đến gần; tuy nhiên chúng đã hiện ra với gã đúng như lời đã chép: “Ngài bày tỏ những sự sâu kín ra khỏi bóng tối, và đem bóng tối sự chết ra nơi ánh sáng.”

Lúc này Christian vô cùng xúc động vì sự giải cứu khỏi mọi hiểm nguy trên con đường đơn độc của mình; những hiểm nguy mà dù trước đó gã đã rất lo sợ, nhưng giờ đây gã nhìn thấy rõ ràng hơn, bởi ánh sáng ban ngày đã phơi bày chúng trước mắt gã. Và vào khoảng thời gian này mặt trời đang mọc, và đây lại là một ân phước khác đối với Christian; vì bạn phải lưu ý rằng, mặc dù phần đầu của Thung lũng Bóng tối Sự chết đã đầy nguy hiểm, nhưng phần thứ hai này, mà gã còn phải đi qua, nếu có thể thì còn nguy hiểm hơn gấp bội; vì từ nơi gã đang đứng, cho đến cuối thung lũng, con đường suốt dọc dài đầy rẫy những cạm bẫy, lưới, bẫy sập ở chỗ này, và đầy rẫy những hố sâu, hố sụt, vực thẳm và dốc đứng ở chỗ kia, rằng, nếu lúc này trời còn tối, như khi gã đi qua phần đường đầu tiên, thì dù gã có ngàn mạng sống đi chăng nữa, thì theo lẽ thường, chúng cũng đã bị hủy hoại cả rồi. Nhưng, như tôi vừa nói, mặt trời đang mọc. Lúc đó gã nói: “Ngọn đèn Ngài chiếu sáng trên đầu tôi, và nhờ ánh sáng Ngài tôi đi qua bóng tối.”

POPE VÀ PAGAN

Vì thế, trong ánh sáng này, gã đã đi đến cuối thung lũng. Giờ đây, tôi thấy trong giấc mơ rằng ở cuối thung lũng chất đầy máu, xương, tro tàn và những thi thể không toàn vẹn của con người, chính là những người hành hương đã đi qua con đường này trước đó; và trong khi tôi đang suy ngẫm lý do tại sao, tôi chợt thấy phía trước mình một cái hang nhỏ, nơi hai gã khổng lồ, POPE và PAGAN, từng cư ngụ ngày xưa; dưới quyền lực và sự bạo ngược của chúng, những người có xương, máu, tro tàn, v.v., nằm lại đó đã bị giết hại một cách tàn nhẫn. Nhưng Christian đã đi qua nơi này mà không gặp nguy hiểm gì, điều đó khiến tôi đôi chút ngạc nhiên; nhưng sau này tôi mới biết, Pagan đã chết từ lâu lắm rồi; còn kẻ kia, dù vẫn còn sống, nhưng do tuổi già, cũng như nhiều va chạm khốc liệt mà hắn phải hứng chịu thời trai trẻ, giờ đã trở nên điên loạn và các khớp xương cứng đờ, đến mức giờ đây hắn chẳng thể làm gì hơn ngoài việc ngồi ở cửa hang, nhe răng cười nhạo những người hành hương đi ngang qua, và cắn móng tay vì không thể chạm tới họ.

Thế là tôi thấy Christian tiếp tục hành trình; tuy nhiên, khi nhìn thấy ông lão ngồi ở cửa hang, gã không biết nên nghĩ thế nào, nhất là vì hắn có nói với gã, dù không thể đuổi theo, rằng: “Ngươi sẽ chẳng bao giờ sửa đổi được cho đến khi nhiều đứa như bọn ngươi bị thiêu rụi.” Nhưng gã giữ im lặng, tỏ ra điềm tĩnh, rồi cứ thế đi qua mà không chút tổn hại. Sau đó Christian cất tiếng hát:

“Ôi, thế giới đầy rẫy những điều kỳ diệu (ta không thể nói gì hơn),

Rằng ta đã được bảo toàn trong nỗi khổ đau

Mà ta đã gặp phải nơi đây! Ôi, hãy chúc tụng

Bàn tay đã giải cứu ta khỏi chốn này!

Những hiểm nguy trong bóng tối, quỷ dữ, địa ngục và tội lỗi,

Đã vây hãm ta, khi ta còn ở trong thung lũng này;

Phải, những cạm bẫy, hố sâu, lưới rập và bẫy sập đã giăng

Quanh lối đi của ta, khiến kẻ khờ khạo, vô dụng là ta

Suýt nữa đã bị bắt giữ, vướng víu, và quật ngã;

Nhưng, vì ta còn sống, hãy để Chúa Jesus đội vương miện.”