Trong giấc chiêm bao, tôi thấy con đường mà Christian phải đi được rào kín bằng một bức tường ở cả hai bên, bức tường ấy có tên là Sự Cứu Rỗi. Do đó, Christian mang nặng trên lưng, dù vô cùng vất vả, vẫn gắng sức chạy trên con đường này.

Chàng chạy cho đến khi tới một đoạn đường hơi dốc lên; và trên đó sừng sững một cây Thập Tự Giá, còn ngay phía dưới, nơi trũng sâu, là một ngôi mộ. Tôi thấy trong giấc mơ, ngay khi Christian tiến đến gần cây thập tự, gánh nặng trên vai chàng liền tuột xuống, rơi khỏi lưng chàng, bắt đầu lăn tròn, rồi cứ thế lăn mãi cho đến tận miệng mộ, nơi nó rơi tọt xuống đó, và tôi không còn thấy nó đâu nữa.

Christian Trước Cây Thập Tự.

Xem trang 50

Bấy giờ, Christian thấy lòng nhẹ nhõm và hân hoan, chàng vui sướng thốt lên: "Ngài đã ban cho tôi sự nghỉ ngơi bằng nỗi đau khổ của Ngài, và ban cho tôi sự sống bằng cái chết của Ngài." Rồi chàng đứng lại một lúc để ngắm nhìn và lấy làm lạ; bởi chàng vô cùng ngạc nhiên khi thấy chỉ riêng việc nhìn vào cây thập tự lại có thể khiến mình trút bỏ được gánh nặng. Thế nên, chàng cứ nhìn mãi, nhìn mãi, cho đến khi những dòng nước mắt từ trong khóe mắt tuôn trào trên đôi má. Khi chàng đang đứng nhìn và khóc như thế, thì kìa, có ba Đấng Sáng Láng tiến đến gần và chào chàng bằng câu: "Bình an cho ngươi." Đấng thứ nhất nói với chàng: "Tội lỗi ngươi đã được tha thứ." Đấng thứ hai cởi bỏ những mảnh giẻ rách trên người chàng và mặc cho chàng một bộ y phục mới; đấng thứ ba đặt một dấu ấn lên trán chàng, trao cho chàng một cuộn giấy có đóng ấn, dặn chàng hãy xem nó trong khi bước đi, và phải trao lại cuộn giấy ấy ở cổng thiên đàng; rồi họ đi đường của họ. Christian vui mừng nhảy cẫng lên ba lần, và tiếp tục bước đi, miệng hát vang:

"Ta đã đi tới đây với tội lỗi chất đầy trên vai;

Chẳng điều gì làm vơi bớt nỗi sầu bi u hoài,

Cho tới khi ta đến nơi này; ôi, một chốn thần tiên!

Phải chăng đây là nơi khởi đầu cho phúc hạnh triền miên?

Phải chăng nơi đây gánh nặng đã rơi khỏi tấm lưng ta?

Phải chăng nơi đây dây buộc tội đã đứt lìa xa?

Ôi cây thập tự thiêng! ôi ngôi mộ thánh! nhưng phúc thay,

Là Người đã vì ta mà chịu nhục nhã nơi đây!"

SIMPLE, SLOTH, PRESUMPTION

Tôi thấy trong giấc mộng, chàng cứ thế đi tiếp, cho đến khi tới một nơi trũng, tại đó, hơi chệch khỏi đường chính, chàng thấy ba người đang say ngủ, chân mang xiềng xích. Một người tên là Simple (Đơn Giản), người thứ hai là Sloth (Lười Biếng), và người thứ ba là Presumption (Kiêu Ngạo).

Christian thấy họ nằm như thế liền bước tới, hy vọng có thể đánh thức họ dậy, chàng gọi lớn: "Các người giống như những kẻ ngủ trên đỉnh cột buồm vậy; vì bên dưới là biển sâu thẳm, một vực thẳm không đáy: hãy tỉnh dậy đi, và mau rời khỏi đó; hãy sẵn lòng, rồi ta sẽ giúp các người tháo bỏ xiềng xích." Chàng còn bảo họ: "Nếu kẻ đi lại như sư tử gầm thét kia đến gần, các người chắc chắn sẽ trở thành miếng mồi ngon cho hàm răng nó." Nghe vậy, họ nhìn chàng và bắt đầu đáp lại như sau: Simple nói: "Tôi chẳng thấy nguy hiểm gì cả." Sloth nói: "Chỉ ngủ thêm một chút nữa thôi." Còn Presumption thì nói: "Mọi cái thùng đều phải đứng trên đáy của chính nó." Thế rồi họ lại nằm xuống ngủ tiếp, còn Christian tiếp tục lên đường.

FORMALIST VÀ HYPOCRISY

Tuy nhiên, chàng cảm thấy băn khoăn khi nghĩ rằng những kẻ đang gặp nguy hiểm nhường ấy lại chẳng mảy may bận tâm đến lòng tốt của người đã tìm cách giúp đỡ họ, bằng việc đánh thức họ, khuyên bảo họ, và đề nghị giúp họ tháo bỏ xiềng xích. Và trong khi đang băn khoăn về việc đó, chàng chợt thấy hai người đàn ông lồm cồm bò qua tường ở bên trái con đường hẹp; họ rảo bước tới gần chàng. Người này tên là Formalist (Kẻ Hình Thức), còn người kia tên là Hypocrisy (Kẻ Đạo Đức Giả). Như tôi đã nói, họ tiến tới gần chàng, và chàng bắt đầu trò chuyện với họ:

Chris. Thưa các ông, các ông từ đâu đến và đang đi đâu vậy?

Form. và Hyp. Chúng tôi sinh ra ở xứ Vain-glory (Kiêu Hãnh Hão Huyền), và đang trên đường tới Núi Zion để cầu danh.

Chris. Tại sao các ông không đi vào bằng cái cổng nằm ở đầu con đường? Các ông không biết là có lời chép rằng: "Kẻ nào không đi vào bằng cửa, mà lại trèo qua lối khác, kẻ đó là trộm, là cướp" sao?

Form. và Hyp. Họ nói rằng việc đi đến cổng để vào là quá xa so với con đường của tất cả đồng hương của họ; và vì thế, cách thông thường của họ là đi đường tắt, và trèo qua tường như họ đã làm.

Chris. Nhưng làm vậy chẳng phải sẽ bị coi là phạm tội với Chúa của thành mà chúng ta đang hướng tới, vì đã trái ý Ngài hay sao?

Form. và Hyp. Họ bảo chàng rằng, chuyện đó thì chẳng cần phải bận tâm làm gì; vì những gì họ làm là theo tập quán, và nếu cần, họ có thể đưa ra bằng chứng để chứng minh rằng tập quán ấy đã tồn tại hơn một nghìn năm nay.

"Nhưng," Christian nói, "liệu nó có đứng vững trước tòa án luật pháp không?"

Form. và Hyp. Họ nói với chàng rằng, một tập quán đã tồn tại lâu đời như thế, trên một nghìn năm, chắc chắn sẽ được một vị thẩm phán công minh chấp nhận như là điều đúng luật. "Và ngoài ra," họ nói, "nếu chúng ta đã vào được trong đường, thì quan trọng gì việc chúng ta vào bằng cách nào chứ? Nếu đã ở trong đường, thì là ở trong đường thôi: anh cũng chỉ là đang ở trong đường, kẻ mà chúng tôi nhận thấy là đã đi vào qua cổng; còn chúng tôi, những người trèo tường mà vào, cũng đang ở trong đường đây: vậy thì, hoàn cảnh của anh có gì hơn chúng tôi?"

Chris. Tôi bước đi theo luật của Chủ tôi; còn các ông bước đi theo những ý tưởng thô lậu của chính mình. Các ông đã bị Chúa của con đường coi là phường trộm cướp rồi; vì thế tôi e rằng đến cuối con đường, các ông sẽ không được coi là người ngay thẳng đâu. Các ông tự ý đi vào mà không có lời của Ngài, và các ông cũng sẽ bị đuổi ra mà không có sự thương xót của Ngài.

Đối với điều này, họ chỉ đáp lại chàng rất ít; họ chỉ bảo chàng hãy tự lo liệu lấy mình. Sau đó tôi thấy họ mỗi người tiếp tục đi con đường của mình, không nói chuyện nhiều với nhau; ngoại trừ việc hai kẻ này nói với Christian rằng, về luật lệ và quy tắc, họ tin chắc rằng mình sẽ thực hiện cẩn thận chẳng kém gì chàng. "Vì thế," họ nói, "chúng tôi chẳng thấy anh khác gì chúng tôi, ngoại trừ cái áo khoác đang khoác trên người anh, mà chúng tôi tin là do vài người hàng xóm tặng cho để che đậy sự xấu hổ vì lõa thể của anh thôi."

Chris. Bằng luật lệ và quy tắc các ông sẽ không được cứu rỗi, vì các ông đã không vào bằng cửa. Còn về chiếc áo khoác đang khoác trên mình tôi này, nó được chính Chúa của nơi mà tôi đang tới ban tặng; và như các ông nói, là để che đậy sự lõa thể của tôi. Tôi coi đó là dấu hiệu của lòng nhân từ Ngài dành cho tôi; vì trước đó tôi chẳng có gì ngoài những mảnh giẻ rách. Và hơn nữa, tôi tự an ủi mình như vậy khi bước đi. Tôi nghĩ, chắc chắn khi tới cổng thành, Chúa của thành sẽ nhận ra tôi là người tốt, vì tôi đang mặc áo khoác của Ngài; một chiếc áo khoác Ngài đã ban cho tôi hoàn toàn miễn phí vào ngày Ngài cởi bỏ những mảnh giẻ rách trên người tôi. Hơn nữa, tôi còn có một dấu ấn trên trán, mà có lẽ các ông chẳng hề để ý, dấu ấn mà một trong những người bạn thân thiết nhất của Chúa tôi đã đóng lên đó vào cái ngày gánh nặng rơi khỏi vai tôi. Hơn nữa, tôi sẽ cho các ông biết rằng, lúc đó tôi còn được trao một cuộn giấy có đóng ấn, để an ủi tôi khi đọc trong lúc đi trên đường; tôi cũng được dặn phải nộp nó tại cổng thiên đàng, như bằng chứng cho thấy tôi chắc chắn sẽ được vào sau đó; tất cả những thứ này, tôi e rằng các ông không có, và sở dĩ không có là vì các ông đã không vào bằng cổng.

Trước những điều này, họ không đáp lại chàng; họ chỉ nhìn nhau và cười. Sau đó tôi thấy tất cả cùng bước tiếp, ngoại trừ việc Christian đi trước, chàng không nói chuyện với ai nữa mà chỉ lẩm bẩm một mình, đôi khi thở dài, đôi khi đầy an ủi; chàng còn thường xuyên đọc cuộn giấy mà một trong những Đấng Sáng Láng đã trao cho, nhờ đó chàng được khích lệ.

NGỌN ĐỒI KHÓ KHĂN

Sau đó, tôi thấy tất cả họ đi cho đến khi tới chân Đồi Khó Khăn (Hill Difficulty), dưới chân đồi có một con suối. Cũng tại nơi đó còn có hai con đường khác, ngoài con đường đi thẳng từ cổng tới; một con đường rẽ sang tay trái, và con đường kia rẽ sang tay phải, ngay dưới chân đồi; nhưng con đường hẹp thì đi thẳng lên đồi, và tên của con dốc đi lên sườn đồi ấy gọi là Khó Khăn. Bây giờ Christian đi tới con suối, uống nước ở đó để lấy lại sức, rồi bắt đầu leo lên đồi, miệng nói:

"Ngọn đồi dẫu cao, ta vẫn muốn trèo lên;

Sự khó khăn chẳng thể khiến ta ưu phiền,

Vì ta biết đường tới sự sống nằm ở đây.

Nào, hãy vững tâm, đừng sợ hãi hay lung lay.

Thà đi con đường đúng dẫu nhọc nhằn, gian khổ,

Còn hơn đường sai dẫu dễ dàng, nơi cuối cùng là đau khổ."

Hai người kia cũng tới chân đồi. Nhưng khi thấy ngọn đồi thật dốc và cao, và còn có hai con đường khác để đi; lại cho rằng hai con đường này có thể gặp lại con đường mà Christian đã đi ở phía bên kia ngọn đồi; nên họ quyết định đi theo những con đường đó. Con đường thứ nhất tên là Nguy Hiểm (Danger), và con đường thứ hai tên là Hủy Diệt (Destruction). Thế là người thứ nhất đi theo con đường gọi là Nguy Hiểm, dẫn anh ta vào một khu rừng rậm; còn người thứ hai đi thẳng vào con đường Hủy Diệt, dẫn anh ta vào một cánh đồng rộng lớn, đầy rẫy những ngọn núi tối tăm, nơi anh ta vấp ngã và không bao giờ đứng dậy được nữa.

Sau đó, tôi nhìn theo Christian để xem chàng leo lên đồi, tôi thấy chàng từ chạy chuyển sang đi bộ, rồi từ đi bộ chuyển sang leo bằng cả hai tay và hai đầu gối, vì độ dốc của nơi ấy. Ở khoảng giữa chừng lên tới đỉnh đồi có một cái chòi nghỉ dễ chịu, do Chúa của ngọn đồi dựng lên để người lữ hành mệt mỏi có chỗ nghỉ chân. Vì thế, Christian tìm đến đó, chàng ngồi xuống để nghỉ ngơi; rồi chàng rút cuộn giấy trong ngực ra, đọc để thấy nhẹ lòng; chàng cũng bắt đầu xem xét lại chiếc áo khoác hay y phục đã được ban cho khi chàng đứng bên cây thập tự. Cứ tự mình vui sướng một lúc như thế, cuối cùng chàng thiu thiu ngủ, rồi chìm vào giấc ngủ say, khiến chàng nán lại nơi đó cho tới gần tối; và trong lúc ngủ, cuộn giấy đã rơi khỏi tay chàng. Giữa lúc chàng đang ngủ, có một người đến bên, đánh thức chàng dậy và nói: "Hỡi kẻ lười biếng, hãy đến với loài kiến; hãy xem xét đường lối của nó và trở nên khôn ngoan." Thế là, Christian giật mình tỉnh giấc, vội vã lên đường, rảo bước cho tới khi lên tới đỉnh đồi.

TIMOROUS VÀ MISTRUST

Bây giờ, khi chàng đã leo lên tới đỉnh đồi, có hai người đang chạy vội vã tới: một người tên là Timorous (Sợ Sệt), người kia tên là Mistrust (Hoài Nghi); Christian liền hỏi họ: "Thưa các ông, chuyện gì vậy? Các ông đang chạy nhầm đường đấy." Timorous trả lời rằng họ đang trên đường tới thành Zion, và đã leo lên tới chỗ khó khăn kia: "nhưng," anh ta nói, "càng đi xa, chúng tôi càng gặp nhiều nguy hiểm; vì thế chúng tôi đã quay lại, và đang đi ngược trở về."

"Đúng vậy," Mistrust nói, "vì ngay phía trước chúng ta có một đôi sư tử đang nằm chắn đường, không biết chúng đang ngủ hay đang thức; và chúng tôi không thể nghĩ khác được, nếu chúng tôi đi vào trong tầm vồ của chúng, chắc chắn chúng sẽ xé xác chúng tôi ngay lập tức."

Chris. Christian liền nói: "Các ông làm tôi sợ quá; nhưng tôi phải bay về đâu để được an toàn đây? Nếu tôi quay trở lại quê hương mình, nơi đó đã được chuẩn bị sẵn lửa và diêm sinh, và chắc chắn tôi sẽ chết ở đó; nếu tôi có thể đến được Thiên Thành, tôi chắc chắn sẽ được an toàn ở đó: tôi phải liều mình. Quay lại thì chỉ có cái chết; đi tiếp thì có nỗi sợ cái chết, nhưng đằng sau đó là sự sống đời đời. Tôi vẫn sẽ đi tiếp." Thế là Mistrust và Timorous chạy xuống đồi, còn Christian tiếp tục lên đường. Nhưng, nghĩ lại những gì mình vừa nghe từ họ, chàng sờ vào ngực tìm cuộn giấy, nhưng không thấy đâu. Lúc đó, Christian vô cùng hoảng sợ và không biết phải làm sao; vì chàng đã đánh mất thứ vẫn thường an ủi mình, và là thứ đáng lẽ phải là giấy thông hành để chàng vào Thiên Thành. Tại đây, chàng bắt đầu vô cùng bối rối, không biết nên làm gì. Cuối cùng, chàng chợt nhớ ra mình đã ngủ quên trong cái chòi ở sườn đồi; chàng quỳ sụp xuống, cầu xin Chúa tha thứ cho hành động dại dột đó, rồi quay trở lại tìm cuộn giấy. Nhưng trong suốt quãng đường quay lại, ai có thể tả xiết nỗi đau buồn trong lòng Christian? Đôi khi chàng thở dài, đôi khi chàng khóc, và không ít lần chàng tự trách mình đã quá dại dột khi ngủ quên ở cái nơi chỉ được dựng lên để nghỉ ngơi đôi chút cho đỡ mệt nhọc. Cứ thế, chàng quay trở lại, mắt dáo dác nhìn quanh bên này bên kia suốt dọc đường đi, xem có may mắn tìm thấy cuộn giấy vốn là niềm an ủi của mình trong suốt hành trình hay không. Chàng cứ đi như thế cho tới khi trông thấy lại cái chòi nơi mình đã ngồi và ngủ quên; nhưng cảnh tượng đó lại càng làm nỗi đau buồn của chàng thêm sâu sắc, bởi nó gợi lại, một cách mới mẻ, cái tội ngủ quên của chàng vào tâm trí. Thế nên, chàng lại tiếp tục bước đi, than khóc cho giấc ngủ tội lỗi của mình, chàng nói: "Ôi, kẻ khốn khổ là ta, sao ta lại có thể ngủ vào ban ngày; sao ta lại có thể ngủ giữa lúc khó khăn! sao ta lại có thể nuông chiều bản thân, dùng sự nghỉ ngơi để làm dễ dàng cho xác thịt vốn dĩ chỉ được Chúa của ngọn đồi dựng lên để giải tỏa tinh thần cho người hành hương! Ta đã lãng phí biết bao nhiêu bước chân rồi! Chuyện này đã xảy ra với Israel; vì tội lỗi của họ mà họ bị bắt quay trở lại qua con đường Biển Đỏ; và giờ ta lại bị bắt phải bước lại những bước chân đó trong đau khổ, những bước chân mà lẽ ra ta đã có thể bước đi trong hoan hỉ, nếu không vì giấc ngủ tội lỗi này. Ta đã có thể đi xa đến đâu rồi vào lúc này chứ! Ta bị bắt phải bước lại những bước chân đó tới ba lần, những bước chân mà đáng lẽ chỉ cần đi một lần là đủ; ôi, bây giờ ta lại sắp bị màn đêm bao phủ, vì ngày đã tàn mất rồi. Ước gì mình đừng ngủ!"

CHRISTIAN TÌM LẠI CUỘN GIẤY

Bấy giờ, chàng đã quay lại cái chòi, ngồi xuống đó một lúc và khóc; nhưng cuối cùng (nhờ sự an bài của Đấng Quan Phòng), khi đau buồn nhìn xuống dưới chiếc ghế dài, chàng chợt thấy cuộn giấy của mình, chàng run rẩy vội vã nhặt lấy, rồi bỏ vào ngực. Nhưng ai có thể tả được sự vui mừng của người này khi tìm lại được cuộn giấy chứ? Vì cuộn giấy này chính là sự bảo đảm cho sự sống và sự chấp nhận của chàng tại bến bờ mong đợi. Thế nên, chàng cất nó vào ngực, cảm tạ Chúa đã dẫn lối để mắt chàng nhìn thấy nơi nó nằm, và với niềm vui cùng nước mắt, chàng lại bắt đầu hành trình. Nhưng ôi, giờ đây chàng leo nốt phần còn lại của ngọn đồi thật nhanh nhẹn biết bao! Tuy nhiên, trước khi chàng leo lên tới đỉnh, mặt trời đã lặn xuống; và điều này lại khiến chàng nhớ tới sự dại dột của mình khi ngủ quên; và chàng lại bắt đầu tự than thân trách phận: "Ôi, giấc ngủ tội lỗi ơi! Vì ngươi mà ta suýt nữa bị màn đêm bao phủ trên hành trình của mình. Ta phải bước đi mà không có ánh mặt trời, bóng tối phải che phủ con đường dưới chân ta, và ta phải nghe tiếng những sinh vật thê lương, tất cả cũng vì giấc ngủ tội lỗi của ta." Lúc này chàng cũng nhớ lại câu chuyện mà Mistrust và Timorous đã kể, về việc họ đã hoảng sợ như thế nào khi nhìn thấy sư tử. Thế là Christian lại tự nhủ: "Những con thú này đi rình mồi vào ban đêm; và nếu chúng gặp ta trong bóng tối, làm sao ta tránh khỏi chúng đây? làm sao ta thoát khỏi việc bị xé xác?" Cứ thế, chàng tiếp tục hành trình. Nhưng trong khi đang than vãn về sai lầm đáng buồn của mình, chàng ngước mắt lên, và kìa, có một cung điện vô cùng uy nghiêm hiện ra trước mắt, tên của cung điện ấy là Đẹp Đẽ (Beautiful), và nó nằm ngay bên vệ đường.

WATCHFUL NGƯỜI GÁC CỔNG

Thế là tôi thấy trong giấc mộng, chàng vội vã tiến lên phía trước, để nếu có thể, chàng sẽ xin trọ ở đó. Nhưng trước khi đi xa thêm, chàng bước vào một lối đi rất hẹp, cách nhà của người gác cổng chừng một dặm đường; và khi đi, chàng chăm chú nhìn về phía trước, rồi chợt thấy hai con sư tử đang nằm chắn đường. Bây giờ, chàng nghĩ, mình đã thấy mối nguy hiểm khiến Mistrust và Timorous phải tháo chạy. (Những con sư tử bị xích, nhưng chàng không nhìn thấy xích). Lúc ấy, chàng hoảng sợ, cũng định quay trở lại theo họ; vì chàng nghĩ rằng trước mắt mình chỉ có cái chết. Nhưng người gác cổng ở nhà trọ, tên là Watchful (Cảnh Giác), nhận thấy Christian khựng lại như thể muốn quay lui, bèn kêu lớn với chàng: "Sức mạnh của ngươi chỉ có bấy nhiêu thôi sao? đừng sợ sư tử, vì chúng bị xích, và được đặt ở đó để thử thách đức tin của những người có đức tin, và để tìm ra những kẻ không có đức tin nào: hãy đi ở giữa đường, và sẽ chẳng có hại gì đến với ngươi cả."

Rồi tôi thấy chàng run rẩy bước tiếp vì sợ sư tử; nhưng, chú tâm làm theo lời người gác cổng, chàng nghe thấy chúng gầm, nhưng chúng không làm hại chàng chút nào. Rồi chàng vỗ tay và đi tiếp cho tới khi tới trước cổng nơi người gác cổng đứng. Christian nói với người gác cổng: "Thưa ngài, đây là ngôi nhà gì vậy? và tôi có thể trọ lại đây tối nay không?"

Người gác cổng trả lời: "Ngôi nhà này được xây bởi Chúa của ngọn đồi, và Ngài xây nó để làm nơi cứu giúp và an toàn cho những người hành hương." Người gác cổng cũng hỏi chàng từ đâu tới và đang đi đâu.

Chris. Tôi đến từ Thành Hủy Diệt, và đang đi tới Núi Zion; nhưng vì mặt trời đã lặn rồi, tôi muốn xin được trọ lại đây tối nay.

Port. Tên anh là gì?

Chris. Tên tôi bây giờ là Christian, nhưng tên đầu tiên của tôi là Graceless (Vô Ân).

Port. Nhưng làm sao mà anh lại đến muộn thế này? Mặt trời đã lặn rồi.

Chris. Đáng lẽ tôi đã đến đây sớm hơn, nhưng vì, kẻ khốn khổ là tôi, tôi đã ngủ quên trong cái chòi ở sườn đồi. Không, dù vậy, tôi cũng đã đến đây sớm hơn nhiều, nhưng trong lúc ngủ tôi đã đánh mất cuộn giấy, và đến tận đỉnh đồi mà không có nó; rồi khi sờ tìm mà không thấy, tôi buộc phải quay trở lại nơi tôi đã ngủ với lòng đau buồn, nơi tôi đã tìm thấy nó; và bây giờ tôi mới tới đây.

Port. Được rồi, ta sẽ gọi một trong những người phụ nữ ở nơi này ra, nếu cô ấy thích cách nói chuyện của anh, cô ấy sẽ đưa anh vào cùng những người còn lại trong gia đình, theo các quy tắc của ngôi nhà.

Thế là Watchful người gác cổng rung một cái chuông, tiếng chuông vừa dứt, từ cửa ngôi nhà bước ra một người phụ nữ trẻ nghiêm trang và xinh đẹp, tên là Discretion (Sự Cẩn Trọng), và hỏi tại sao cô lại được gọi.

Người gác cổng trả lời: "Người đàn ông này đang trên đường hành hương từ Thành Hủy Diệt tới Núi Zion; nhưng vì mệt mỏi và bị màn đêm bao phủ, anh ta hỏi ta xem có thể trọ lại đây tối nay không; nên ta bảo ta sẽ gọi nàng ra, nàng hãy nói chuyện với anh ta, rồi tùy ý làm sao cho phù hợp, đúng theo luật của ngôi nhà."

PIETY, PRUDENCE, CHARITY

Rồi cô hỏi chàng từ đâu đến và đang đi đâu; chàng kể cho cô nghe. Cô cũng hỏi chàng làm thế nào mà chàng vào được con đường; chàng kể cho cô nghe. Rồi cô hỏi chàng những gì chàng đã thấy và đã gặp trên đường; chàng kể cho cô nghe. Và cuối cùng cô hỏi tên chàng. Chàng nói: "Tên tôi là Christian; và tôi càng muốn được trọ lại đây tối nay, vì theo những gì tôi nhận thấy, nơi này được chính Chúa của ngọn đồi xây dựng để làm nơi cứu giúp và an toàn cho người hành hương." Cô mỉm cười, nhưng mắt cô rưng rưng lệ; sau một lúc ngập ngừng, cô nói: "Tôi sẽ gọi hai hoặc ba người trong gia đình mình ra." Thế là cô chạy ra cửa, gọi Prudence (Sự Khôn Ngoan), Piety (Sự Tin Kính), và Charity (Lòng Bác Ái), họ, sau khi trò chuyện thêm một chút với chàng, đã đưa chàng vào trong nhà; và nhiều người trong gia đình, gặp chàng ở ngưỡng cửa, đều nói: "Hãy vào đi, người được Chúa ban phước: ngôi nhà này được chính Chúa của ngọn đồi xây nên cốt để đón tiếp những người hành hương như anh." Rồi chàng cúi đầu, theo họ vào trong nhà. Thế là, khi đã vào trong và ngồi xuống, họ mang cho chàng chút gì đó để uống, và nhất trí với nhau rằng, cho tới khi bữa tối sẵn sàng, một vài người trong số họ nên trò chuyện với Christian, để tận dụng thời gian cho tốt nhất; và họ chỉ định Piety, Prudence, và Charity trò chuyện với chàng; và họ bắt đầu như sau:

Piety. Này Christian tốt lành, vì chúng tôi đã yêu mến mà đón tiếp anh vào nhà mình đêm nay, hãy để chúng tôi, nếu có thể làm cho mình trở nên tốt đẹp hơn nhờ đó, trò chuyện với anh về tất cả những điều đã xảy ra với anh trong cuộc hành hương này.

Chris. Tôi rất sẵn lòng, và tôi rất vui vì các bà có nhã ý như vậy.

Piety. Điều gì đã thôi thúc anh lúc đầu dấn thân vào cuộc đời hành hương?

NHỮNG CUỘC PHIÊU LƯU CỦA CHRISTIAN

Chris. Tôi đã bị xua đuổi khỏi quê hương mình bởi một âm thanh khủng khiếp văng vẳng bên tai; đó là, sự hủy diệt chắc chắn đang chờ đợi tôi, nếu tôi cứ ở lì tại nơi đó.

Piety. Nhưng làm thế nào mà anh lại rời bỏ quê hương mình và đi theo con đường này?

Chris. Đó là do ý Chúa muốn; vì khi tôi đang chìm trong nỗi sợ hãi về sự hủy diệt, tôi chẳng biết phải đi đâu; nhưng tình cờ có một người đến với tôi, khi tôi đang run rẩy và khóc lóc, tên người đó là Evangelist, và người ấy đã chỉ cho tôi lối vào cổng hẹp, mà nếu không có người ấy, tôi sẽ chẳng bao giờ tìm thấy, và nhờ thế đưa tôi vào con đường đã dẫn tôi thẳng đến ngôi nhà này.

Piety. Nhưng anh đã không ghé qua nhà người Thông Dịch (Interpreter) sao?

Chris. Có chứ, và tôi đã thấy những điều ở đó, những ký ức về nó sẽ theo tôi suốt cuộc đời, đặc biệt là ba điều; đó là, cách Đấng Christ, bất chấp Satan, Kẻ Ác, vẫn duy trì công việc ân điển của Ngài trong lòng người; cách một người đã phạm tội đến mức tuyệt vọng về sự thương xót của Chúa; và cả giấc mơ của người nghĩ rằng trong giấc ngủ của mình, ngày phán xét đã tới.

Piety. Sao? Anh đã nghe ông ấy kể giấc mơ của mình sao?

Chris. Vâng, và đó là một giấc mơ thật kinh hoàng, tôi nghĩ trái tim mình như thắt lại khi ông ấy kể về nó; nhưng dù vậy, tôi vẫn vui vì đã được nghe kể về nó.

Piety. Đó là tất cả những gì anh thấy tại nhà người Thông Dịch sao?

Chris. Không; ông ấy đưa tôi đi, dẫn tôi tới nơi cho tôi thấy một cung điện uy nghiêm; và cách những người ở trong đó khoác lên mình y phục bằng vàng; và cách có một người đầy bản lĩnh xông vào, chém đường qua những người lính vũ trang đứng ở cửa để ngăn cản anh ta; và cách anh ta được mời vào để giành lấy vinh quang vĩnh cửu. Tôi cứ ngỡ những điều đó làm vui lòng mình. Tôi đã muốn ở lại nhà người tốt bụng đó một năm, nhưng tôi biết mình còn phải đi xa hơn nữa.

Piety. Và anh còn thấy gì khác trên đường không?

Chris. Thấy ư? À, tôi đi xa hơn một chút, và tôi thấy Một Người, trong tâm trí tôi nghĩ vậy, đang treo mình chảy máu trên một cái cây; và chính cái nhìn về Ngài đã làm gánh nặng rơi khỏi lưng tôi; vì tôi đã rên rỉ dưới một gánh nặng rất nặng nề, và rồi nó rơi xuống khỏi người tôi. Đó là một điều lạ lùng đối với tôi, vì tôi chưa bao giờ thấy điều như vậy trước đây; vâng, và trong khi tôi đứng nhìn lên (vì lúc đó tôi không thể ngừng nhìn), ba Đấng Sáng Láng đã đến với tôi. Một trong số họ nói với tôi rằng tội lỗi tôi đã được tha; người khác cởi bỏ những mảnh giẻ rách của tôi, và trao cho tôi chiếc áo khoác thêu này mà các bà thấy; và người thứ ba đặt dấu ấn mà các bà thấy trên trán tôi, và trao cho tôi cuộn giấy có đóng ấn này. (Và, nói đoạn, chàng rút nó ra khỏi ngực mình.)

Piety. Nhưng anh còn thấy nhiều hơn thế này, phải không?

Chris. Những điều tôi kể cho các bà là những điều tốt nhất; tuy nhiên tôi còn thấy một vài vấn đề khác; chẳng hạn như tôi thấy ba người, Simple, Sloth, và Presumption, nằm ngủ, hơi chệch khỏi đường khi tôi đi tới, với xiềng xích trên gót chân; nhưng các bà có nghĩ là tôi có thể đánh thức họ dậy không? Tôi cũng thấy Formalist và Hypocrisy lồm cồm bò qua tường để đi, như họ giả vờ, tới Zion; nhưng họ nhanh chóng bị lạc đường, ngay cả khi tôi đã nói với họ, nhưng họ không chịu tin. Nhưng, hơn hết thảy, tôi thấy thật khó khăn để leo lên ngọn đồi này, và cũng khó khăn không kém khi đi qua miệng sư tử; và thực lòng, nếu không có người gác cổng tốt bụng đứng ở cổng, tôi không biết liệu sau tất cả, có khi tôi đã quay trở lại rồi không; nhưng giờ tôi cảm tạ Chúa vì tôi đã ở đây, và tôi cảm ơn các bà vì đã đón tiếp tôi.

Sau đó Prudence nghĩ nên đặt cho chàng một vài câu hỏi, và muốn chàng trả lời chúng.

Pru. Anh có bao giờ nghĩ về đất nước nơi anh đã ra đi không?

Chris. Có, nhưng với nhiều xấu hổ và ghê tởm. Thực lòng, nếu tôi còn nhớ về đất nước nơi tôi đã ra đi, tôi đã có thể có cơ hội quay trở lại; nhưng bây giờ tôi khao khát một đất nước tốt đẹp hơn, đó là, một đất nước trên thiên đàng.

Pru. Anh vẫn chưa gạt bỏ được khỏi suy nghĩ của mình một vài điều anh đã làm trong quá khứ sao?

Chris. Có, nhưng trái với ý muốn của tôi; đặc biệt là những suy nghĩ thầm kín và tội lỗi, mà tất cả đồng hương của tôi, cũng như chính tôi, đều từng lấy làm vui thích. Nhưng bây giờ tất cả những điều đó đều là nỗi đau buồn của tôi; và, nếu tôi có thể chọn những điều của riêng mình, tôi sẽ chọn không bao giờ nghĩ về những điều đó nữa; nhưng khi tôi muốn làm điều tốt nhất, thì điều tồi tệ nhất lại ở với tôi.

Pru. Anh không thấy đôi khi dường như những điều đó đã được vượt qua, mà những lúc khác lại là rắc rối của anh sao?

Chris. Có, nhưng điều đó hiếm lắm; nhưng đó là những giờ vàng ngọc đối với tôi khi những điều như vậy xảy đến với tôi.

Pru. Anh có nhớ bằng cách nào anh thấy những phiền toái của mình, đôi khi, như thể chúng đã được vượt qua không?

Chris. Có; khi tôi nghĩ về những gì tôi đã thấy tại cây thập tự, điều đó sẽ làm được; và khi tôi nhìn vào chiếc áo khoác thêu của mình, điều đó sẽ làm được; cũng khi tôi nhìn vào cuộn giấy mà tôi mang trong ngực, điều đó sẽ làm được; và khi những suy nghĩ của tôi trở nên nồng nhiệt về nơi tôi đang hướng tới, điều đó sẽ làm được.

Pru. Và điều gì khiến anh khao khát đến Núi Zion như vậy?

Chris. Chà, ở đó tôi hy vọng được nhìn thấy Ngài còn sống, Đấng đã treo mình chết trên cây thập tự; và ở đó tôi hy vọng được thoát khỏi tất cả những thứ mà cho đến ngày nay vẫn là nỗi phiền toái trong tôi. Ở đó, người ta nói, không có cái chết; và ở đó tôi sẽ sống với những người bạn đồng hành mà tôi thích nhất. Vì, nói thật với các bà, tôi yêu Ngài bởi tôi đã được Ngài giải tỏa gánh nặng; và tôi đã mệt mỏi với căn bệnh thầm kín của mình. Tôi rất muốn được ở nơi tôi sẽ không bao giờ chết nữa, và với những người bạn đồng hành sẽ không ngừng kêu lên: "Thánh thay, Thánh thay, Thánh thay!"

CHARITY TRÒ CHUYỆN VỚI CHRISTIAN

Char. Charity liền nói với Christian: "Anh có gia đình không? anh đã kết hôn chưa?"

Chris. Tôi có một người vợ và bốn đứa con nhỏ.

Char. Và tại sao anh không đưa họ đi cùng?

Chris. Christian bật khóc và nói: "Ôi, tôi đã sẵn lòng biết bao nếu làm được điều đó! nhưng tất cả họ đều cực kỳ phản đối việc tôi đi hành hương."

Char. Nhưng anh lẽ ra nên nói chuyện với họ, và cố gắng chỉ cho họ thấy sự nguy hiểm của việc ở lại phía sau.

Chris. Tôi đã làm thế, và cũng nói cho họ biết những gì Chúa đã cho tôi thấy về sự hủy diệt của thành phố chúng ta; nhưng tôi đối với họ dường như là kẻ chế nhạo, và họ không tin tôi.

Char. Và anh có cầu nguyện với Chúa để Ngài ban phước cho những lời của anh tới họ không?

Chris. Có, và với nhiều tình cảm; vì các bà phải nghĩ rằng vợ và con thơ của tôi rất thân yêu với tôi.

Char. Nhưng anh có nói với họ về nỗi buồn và nỗi sợ hãi sự hủy diệt của chính anh không? vì tôi cho rằng anh có thể nhìn thấy sự hủy diệt của mình trước mắt.

Chris. Vâng, hết lần này đến lần khác. Họ cũng có thể nhìn thấy nỗi sợ hãi của tôi trên nét mặt, trong những giọt nước mắt, và cả trong sự run rẩy của tôi dưới nỗi sợ hãi về sự phán xét đang treo lơ lửng trên đầu chúng tôi: nhưng tất cả vẫn không đủ để thuyết phục họ đi cùng tôi.

Char. Nhưng họ có thể nói gì để biện minh cho bản thân tại sao họ không đi?

Chris. Chà, vợ tôi sợ mất thế gian này, và bọn trẻ thì mải mê với những thú vui dại dột của tuổi trẻ; nên, hết chuyện này đến chuyện khác, họ để tôi phải lang thang một mình theo cách này.

Char. Nhưng chẳng phải anh, với cuộc sống vô nghĩa của mình, đã cản trở tất cả những gì anh dùng lời lẽ để thuyết phục họ đi theo anh sao?

Chris. Thật sự, tôi không thể tự khen ngợi cuộc sống của mình, vì tôi ý thức được nhiều thiếu sót trong đó. Tôi cũng biết rằng, một người, bằng hành động của mình có thể sớm lật đổ những gì mà, bằng bằng chứng hay sự thuyết phục, anh ta cố gắng thuyết phục người khác làm vì lợi ích của họ. Tuy nhiên, tôi có thể nói điều này, tôi rất cẩn thận để không tạo cho họ cơ hội, bằng bất kỳ hành động không đứng đắn nào, làm cho họ ác cảm với việc đi hành hương. Vâng, chính vì điều này mà họ nói tôi quá khắt khe, và rằng tôi từ chối những điều (vì lợi ích của họ) mà họ thấy chẳng có gì là xấu xa. Không, tôi nghĩ tôi có thể nói rằng, nếu những gì họ thấy ở tôi cản trở họ, thì đó chính là sự nhạy cảm của tôi trong việc phạm tội với Chúa, hoặc làm bất kỳ điều sai trái nào với người lân cận.

Char. Quả thật, Cain ghét em mình vì những việc làm của chính hắn là xấu xa, còn những việc làm của em hắn là công chính; và, nếu vợ con anh đã thấy khó chịu với anh vì điều này, thì chính họ đã chứng tỏ bản thân họ kiên quyết chống lại điều thiện: anh đã giải thoát linh hồn mình khỏi máu của họ rồi.

Giờ tôi thấy trong giấc mộng, họ cứ ngồi trò chuyện với nhau như thế cho đến khi bữa tối sẵn sàng. Vì thế, khi họ đã chuẩn bị xong, họ ngồi xuống dùng bữa. Bàn ăn được bày biện với những món ăn đầy đặn, và rượu vang tinh khiết; và tất cả những câu chuyện của họ bên bàn ăn đều xoay quanh Chúa của ngọn đồi; cụ thể là, về những gì Ngài đã làm, và tại sao Ngài làm những gì Ngài đã làm, và tại sao Ngài lại xây dựng ngôi nhà đó; và qua những gì họ nói, tôi nhận ra rằng Ngài đã là một chiến binh vĩ đại, và đã chiến đấu với và tiêu diệt kẻ nắm giữ quyền lực của sự chết, nhưng không phải không có sự nguy hiểm lớn đối với chính Ngài, điều đó khiến tôi càng yêu Ngài hơn.

Vì, như họ nói, và như tôi tin (Christian nói), Ngài đã làm điều đó với sự mất mát của rất nhiều máu. Nhưng điều làm nên vinh quang của ân điển trong tất cả những gì Ngài đã làm, là Ngài đã làm điều đó xuất phát từ tình yêu thuần khiết dành cho đất nước này. Và, ngoài ra, có một vài người trong gia đình nói rằng họ đã nhìn thấy và nói chuyện với Ngài kể từ khi Ngài chết trên cây thập tự; và họ đã tuyên bố rằng họ nghe chính miệng Ngài nói rằng, Ngài là Đấng yêu thương những người hành hương nghèo khổ đến mức không thể tìm thấy ai như vậy từ đông sang tây. Họ hơn nữa còn đưa ra một ví dụ về những gì họ khẳng định; đó là, Ngài đã trút bỏ vinh quang của chính mình, để Ngài có thể làm điều này cho người nghèo; và rằng họ đã nghe Ngài nói và khẳng định rằng Ngài sẽ không ở lại một mình trên núi Zion. Họ còn nói thêm rằng, Ngài đã làm cho nhiều người hành hương trở thành hoàng tử, mặc dù theo bản tính họ vốn sinh ra là kẻ ăn xin, và ngôi nhà của họ vốn là đống rác.

Thế là họ trò chuyện cùng nhau cho đến tận đêm khuya; và sau khi họ phó thác bản thân cho Chúa của họ để được bảo vệ, họ đi nghỉ ngơi. Người Hành Hương được họ sắp xếp ngủ trong một căn phòng lớn trên lầu, cửa sổ mở về hướng mặt trời mọc. Tên của căn phòng là Bình An (Peace), nơi chàng ngủ cho đến rạng đông, rồi chàng tỉnh dậy và hát:

"Tôi đang ở đâu đây? Phải chăng đây là tình yêu và sự quan tâm

Của Chúa Jesus, dành cho những người đang đi hành hương,

Đã sắp đặt để tôi được tha thứ lỗi lầm,

Và được ở ngay bên cạnh cửa thiên đàng?"

NHỮNG TRINH NỮ ĐỌC SÁCH CHO CHRISTIAN NGHE

Thế là vào buổi sáng, tất cả họ đều thức dậy; và sau khi trò chuyện thêm một lúc nữa, họ bảo chàng rằng chàng không được rời đi cho đến khi họ cho chàng xem những kỳ quan của nơi đó. Và đầu tiên họ đưa chàng vào phòng nghiên cứu, nơi họ cho chàng xem những ghi chép cổ xưa nhất; trong đó, như tôi nhớ trong giấc mộng, họ cho chàng xem trước hết lịch sử của Chúa của ngọn đồi, rằng Ngài là con của Đấng Tự Hữu Hằng Hữu (Ancient of Days), và đã sống từ thuở ban đầu. Ở đây cũng được ghi chép đầy đủ hơn những việc Ngài đã làm, và tên của hàng trăm người mà Ngài đã thu nhận vào phục vụ mình; và cách Ngài đã đặt họ vào những ngôi nhà mà dù trải qua bao thời gian hay sự suy tàn của tự nhiên cũng không thể bị hủy hoại.

Sau đó, họ đọc cho chàng nghe một vài hành động đáng trân trọng mà một vài tôi tớ của Ngài đã làm; như, cách họ đã chinh phục các vương quốc, thực hiện sự công chính, đạt được những lời hứa, bịt miệng sư tử, dập tắt bạo lực của lửa, thoát khỏi lưỡi gươm, từ sự yếu đuối trở nên mạnh mẽ, dũng cảm trong chiến đấu, và đánh tan các đạo quân của kẻ thù.

Họ sau đó lại đọc ở một phần khác trong những ghi chép của ngôi nhà, nơi cho thấy Chúa của họ sẵn lòng đón nhận vào ân sủng của Ngài bất kỳ ai, dù cho họ trong thời gian qua đã phạm những sai lầm lớn đối với con người và sự cai trị của Ngài. Ở đây còn có một vài lịch sử khác về nhiều điều nổi tiếng khác, tất cả những điều đó Christian đều đã xem qua; như những điều cả cổ đại và hiện đại, cùng với những lời tiên tri và dự báo về những điều chắc chắn sẽ xảy ra, cả đến sự kinh hoàng và ngạc nhiên của kẻ thù, và sự an ủi và hạnh phúc của những người hành hương.

Ngày hôm sau, họ đưa chàng và dẫn chàng vào kho vũ khí, nơi họ cho chàng xem tất cả các loại vũ khí mà Chúa của họ đã chuẩn bị cho những người hành hương; như gươm, khiên, mũ sắt, giáp ngực, sự cầu nguyện toàn năng, và giày sẽ không bị mòn. Và ở đây có đủ thứ này để trang bị cho số người phục vụ Chúa của họ đông như các vì sao trên bầu trời.

Họ cũng cho chàng xem một vài thứ mà một vài tôi tớ của Ngài đã dùng để làm những việc tuyệt diệu. Họ cho chàng xem cây gậy của Moses; cái búa và cây đinh mà Jael đã dùng để giết Sisera; những cái bình, kèn, và đèn mà Gideon đã dùng để làm cho các đạo quân của Midian phải tháo chạy. Sau đó họ cho chàng xem cây gậy thúc bò mà Shamgar đã dùng để giết sáu trăm người. Họ cũng cho chàng xem cái xương hàm mà Samson đã dùng để thực hiện những chiến công lẫy lừng như vậy. Hơn nữa, họ còn cho chàng xem cái trành và viên đá mà David đã dùng để giết Goliath ở Gath, và cả thanh gươm mà Chúa của họ sẽ dùng để giết Kẻ Tội Lỗi (Man of Sin), vào ngày Ngài sẽ trỗi dậy để chiến đấu. Ngoài ra, họ còn cho chàng xem nhiều điều tuyệt vời khác, khiến Christian vô cùng vui thích. Xong xuôi, họ lại đi nghỉ ngơi.

Sau đó tôi thấy trong giấc mộng, sáng hôm sau chàng thức dậy để đi tiếp, nhưng họ muốn chàng ở lại thêm ngày hôm sau nữa; "và sau đó," họ nói, "nếu trời quang đãng, chúng tôi sẽ cho anh xem những Ngọn Núi Đáng Mến (Delectable Mountains);" họ nói rằng điều đó sẽ còn làm tăng thêm sự an ủi của chàng, vì chúng gần bến bờ mong đợi hơn nơi chàng hiện đang ở. Thế là chàng đồng ý và ở lại. Khi buổi sáng đến, họ dẫn chàng lên đỉnh ngôi nhà, và bảo chàng nhìn về phía nam. Thế là chàng nhìn, và kìa, ở khoảng cách rất xa, chàng nhìn thấy một vùng núi vô cùng dễ chịu, được tô điểm bởi rừng cây, vườn nho, đủ loại trái cây, cả hoa, với những con suối và đài phun nước, rất đáng yêu để ngắm nhìn. Rồi chàng hỏi tên của vùng đất đó. Họ nói đó là Đất Của Immanuel (Immanuel's Land); "và nó cũng phổ biến," họ nói, "như ngọn đồi này vậy, dành cho tất cả những người hành hương. Và khi anh tới đó, từ nơi đó anh có thể nhìn thấy cổng Thiên Thành, như những người chăn cừu sống ở đó sẽ làm cho thấy."

Bây giờ chàng tự nghĩ về việc lên đường, và họ sẵn lòng để chàng đi. "Nhưng trước hết," họ nói, "hãy để chúng ta quay lại kho vũ khí." Thế là họ làm vậy; và khi chàng tới đó, họ trang bị cho chàng từ đầu đến chân với bộ giáp được kiểm chứng, kẻo chàng có thể gặp phải những cuộc tấn công trên đường. Vì thế, sau khi được vũ trang như vậy, chàng bước ra cùng với những người bạn của mình tới cổng; và ở đó, chàng hỏi người gác cổng xem anh ta có thấy người hành hương nào đi ngang qua không. Người gác cổng trả lời: "Có."

Chris. "Xin hỏi, ông có biết người đó không?" chàng nói.

Port. Tôi đã hỏi tên anh ta, và anh ta nói với tôi tên anh ta là Faithful (Trung Tín).

Chris. "Ôi," Christian nói, "tôi biết anh ta, anh ta là người cùng thị trấn với tôi, người hàng xóm thân thiết của tôi; anh ta đến từ nơi tôi sinh ra. Ông nghĩ anh ta có thể đã đi trước bao xa rồi?"

Port. Lúc này anh ta đã đi xuống dưới ngọn đồi rồi.

Chris. "Được rồi," Christian nói, "người gác cổng tốt bụng, cầu Chúa ở cùng ông, và thêm nhiều phúc lành cho ông vì lòng tốt ông đã dành cho tôi!"

Sau đó, chàng bắt đầu tiến về phía trước; nhưng Discretion, Piety, Charity, và Prudence muốn tiễn chàng xuống dưới chân đồi. Thế là họ cùng đi tiếp, nhắc lại những cuộc trò chuyện trước đây của họ, cho tới khi họ xuống tới đồi. Christian nói: "Như khi leo lên thì khó khăn, thì theo như tôi thấy, việc đi xuống cũng nguy hiểm không kém." "Vâng," Prudence nói, "đúng là như vậy; vì thật khó để một người đi xuống Thung Lũng Hèn Hạ (Valley of Humiliation), như anh lúc này, mà không bị trượt chân trên đường; vì thế," họ nói, "chúng tôi mới đi cùng anh xuống đồi." Thế là chàng bắt đầu đi xuống, nhưng rất cẩn thận; vậy mà chàng vẫn bị trượt chân một vài lần.

Sau đó tôi thấy trong giấc mộng, những người bạn tốt này, khi Christian đã đi xuống chân đồi, đã đưa cho chàng một ổ bánh mì, một chai rượu vang, và một chùm nho khô; rồi chàng lên đường.