Tháng mười, trên khắp các con phố lớn nhỏ ở Stockholm tràn ngập bầu không khí lễ hội.
Mỗi khi đến thời điểm này, thành phố nằm ở một góc biển Baltic này lại thu hút sự chú ý từ khắp nơi trên thế giới nhờ vào danh sách giải Nobel.
Mặc dù việc bình chọn là chuyện của các viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, nhưng đại đa số người dân Stockholm đều cảm thấy tự hào vì khoảnh khắc này.
Điểm thú vị là, "họ" không phải lúc nào cũng như vậy.
Trong thời kỳ chủ nghĩa dân tộc càn quét châu Âu, không ít người Thụy Điển từng công khai phàn nàn thậm chí chỉ trích rằng một nhà tài phiệt hay học giả người Thụy Điển, không đem di sản quyên góp cho đất nước, cũng không dành cho người Scandinavia bất kỳ quyền ưu tiên nhận giải nào, thứ để lại không phải là lợi ích mà chỉ là rắc rối vô tận.
Thậm chí ngay cả Viện trưởng Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đương nhiệm khi đó là Hans Forssell từng phàn nàn rằng Nobel nên quyên góp tiền trực tiếp cho Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển thay vì bắt họ làm cái công việc bình chọn vừa mất sức lại chẳng được tích sự gì, đồng thời từ chối tham gia hội nghị nghiên cứu chi tiết về việc đánh giá.
May mắn thay, nhờ sự nỗ lực không ngừng nghỉ của Ragnar Sohlman - trợ lý đáng tin cậy nhất của Nobel, cuối cùng nhà vua Thụy Điển đương thời đã tuyên bố di chúc có hiệu lực, chấm dứt những tranh cãi xoay quanh 31 triệu kronor.
Thực tế đã chứng minh, đứng ở tầm nhìn lịch sử, đại đa số mọi người đều rất cận thị. Vào thời đại chưa có Internet đó, rất ít người có cơ hội nhìn thấy thế giới bên ngoài biển Baltic.
Nhưng giờ nhìn lại, cho dù có tìm khắp thế giới, cũng rất khó tìm được khoản đầu tư nào hời hơn 31 triệu kronor đó.
Chưa từng có thành phố nào nhờ vào một giải thưởng mà có được vinh dự lớn lao đến thế. Cũng chưa từng có người Thụy Điển nào, dù là quốc vương hay thủ tướng Thụy Điển, từng để lại cho quốc gia hoặc dân tộc mình một khối di sản khổng lồ và lấy mãi không hết như vậy.
Đương nhiên, rắc rối đi kèm chắc chắn là vẫn có.
Đặc biệt là đối với Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển - nơi đã canh giữ di chúc này hơn một thế kỷ.
Khi ngày mùng 4 tháng 10 đến ngày một gần, so với một Stockholm ngày càng náo nhiệt, bầu không khí trong ngọn tháp ngà này lại càng lúc càng căng thẳng.
Lẽ ra danh sách giải Nobel phải được chuẩn bị từ ba ngày trước.
Nhưng lần này, các ủy viên của Ủy ban Nobel Hóa học lại không thể đạt được sự thống nhất.
Mặc dù trong lịch sử cũng từng có vài lần, do ý kiến của ủy ban Nobel không thể thống nhất dẫn đến việc thời gian công bố bị trì hoãn sang giữa tháng mười, nhưng không có lý do gì điều đó lại xảy ra ở kỳ trao giải Nobel lần này.
Dưới sự thúc giục của Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, các ủy viên bình chọn giải Nobel Hóa học lại một lần nữa triệu tập cuộc họp.
Danh sách ủy viên Ủy ban bình chọn giải Hóa học không có sự thay đổi nhân sự nào so với hai năm trước, điểm thay đổi duy nhất là bà Snegrap Linser từ vị trí ủy viên trưởng lui về tuyến hai, còn Klas Gustafsson - người đã làm ủy viên 15 năm - được thăng chức lên làm ủy viên trưởng.
Còn ba vị viện sĩ khác lần lượt là: Giáo sư hóa sinh Peter Brzezinski thuộc Đại học Stockholm, giáo sư hóa hữu cơ Olof Ramström thuộc Đại học Kỹ thuật Hoàng gia Thụy Điển, và giáo sư John Åqvist - một đại thụ trong lĩnh vực sinh học phân tử và hóa học tính toán.
Tại cuộc họp, bà Linser đã hơn năm mươi tuổi đảo mắt nhìn một lượt các đồng nghiệp có mặt với ánh mắt sắc bén, dùng giọng điệu mạnh mẽ nói.
"Chỉ còn lại chúng ta thôi, Viện Hàn lâm Hoàng gia hy vọng chúng ta nhanh chóng đưa ra quyết định, ít nhất phải kịp trước ngày mùng 4."
Trên thực tế, từ một tháng trước, họ đáng lẽ ra phải đưa ra quyết định rồi.
Ủy viên trưởng - giáo sư Klas gật đầu.
"Đúng như viện sĩ Linser đã nói, chúng ta buộc phải đưa ra quyết định rồi, đây sẽ là cuộc họp cuối cùng, hy vọng các vị nếu có quan điểm gì thì đừng giữ trong lòng."
Ba vị ủy viên còn lại nhìn nhau rồi gật đầu.
Đây sẽ là lần cuối cùng họ thảo luận về vấn đề này.
Cũng sẽ là hội nghị bình chọn cuối cùng của năm nay...
---❊ ❖ ❊---
Một cách khách quan mà nói, tư duy bình giải của ban giám khảo giải Nobel Hóa học quả thực rất khó hiểu, kính hiển vi điện lạnh năm 17 thì còn dễ nói, nhưng máy móc phân tử năm 16 hoàn toàn là một khái niệm hoàn toàn mới, mặc dù thành quả đủ xuất sắc nhưng còn lâu mới biết đến bao giờ mới có thể ứng dụng thực tế.
Ví dụ như pin lithium khiến người ta nghĩ mãi không thông, năm nào dự đoán giải Nobel mọi người cũng đều nhắc đến tên của đại thụ pin lithium Goodenough - hay còn gọi là "ông đủ tốt" trong truyền thuyết, thế nhưng kéo dài lâu như vậy, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển hình như lại quên mất tên của ông.
Mà ngoài mô hình lý thuyết về cấu trúc bề mặt điện hóa ra, nghiên cứu của giáo sư Franz-Ulrich Hartl thuộc Viện Nghiên cứu Hóa sinh Max Planck cùng giáo sư di truyền học Đại học Yale - Arthur Horwich về tác dụng gấp cuộn protein trong tế bào và ảnh hưởng của nó, cũng là một giải thưởng rất đáng để cân nhắc.
Trước đó, hai vị đại thụ này đã giành được giải Lasker vốn được coi là hàn lượng biểu của giải Nobel. Gần như năm mươi phần trăm người chiến thắng giải thưởng này cuối cùng đều đạt giải Nobel Y học hoặc Hóa học.
Ngoài ra, còn có quang di truyền học đang phát triển với tốc độ rất mạnh gần đây, cũng như protein vận động v.v.
Thực tế đã chứng minh, trong lĩnh vực sinh học, các nhà hóa học quả thực dễ tạo ra những thành quả đẹp mắt hơn.
Thoạt nhìn qua, cái hố sâu sinh học này hình như cũng khá thu hút đấy chứ.
Đương nhiên, với điều kiện là lấy giải Nobel làm mục tiêu...
Trải qua quá trình trao đổi ý kiến sơ bộ, cuộc họp bắt đầu tiếp tục thảo luận về những đề cử cuối cùng.
Không có bất kỳ ngoại lệ nào, tâm điểm tranh cãi vẫn nằm ở "mô hình lý thuyết về cấu trúc bề mặt điện hóa".
Và bầu không khí tranh cãi cũng ngày càng trở nên gay gắt hơn...
Olof: "Kỳ này dù thế nào đi nữa chúng ta cũng nên cân nhắc đến những thành quả hóa học thực sự rồi, nếu ngài Nobel biết rằng chúng ta đã biến giải Hóa học mà ông yêu thích nhất thành 'giải Sinh học', tôi tin chắc rằng ở trên thiên đường ngài ấy tuyệt đối sẽ không cảm thấy vui vẻ đâu."
Peter dùng giọng điệu kích động nhấn mạnh: "Nhưng cậu ta mới 24 tuổi! Thậm chí còn trẻ hơn cả Lawrence Bragg! Chẳng lẽ chúng ta không thể đợi cậu ta qua sinh nhật tuổi 25 rồi mới cân nhắc đến tên của cậu ta sao?"
Olof phản bác: "Nhưng ngoại trừ cậu ta ra, trong lĩnh vực hóa học lý thuyết, còn có thành quả nào xuất sắc hơn nữa không?"
Peter ngẩn ra một chút, nhíu mày suy ngẫm một lúc rồi dùng giọng điệu do dự nói: "Nghiên cứu về động lực học phân tử ư? Công việc của giáo sư Robert Carl thuộc Princeton trong lĩnh vực này cũng rất xuất sắc."
Olof lắc đầu: "Tôi thừa nhận công việc của ông ấy quả thực rất xuất sắc, nhưng chưa đạt đến mức độ kiệt xuất."
Peter phàn nàn: "Vậy thì trao cho việc gấp cuộn protein trong tế bào đi! Tại sao chúng ta cứ phải cân nhắc hóa học lý thuyết chứ?"
Bà Linser gật đầu: "Tôi đồng tình với quan điểm của Peter."
Kỳ năm 15, chính là theo chủ trương của bà, đã trao giải Nobel cho việc sửa chữa DNA.
Và hiện tại, quan điểm của bà vẫn giống như lúc đó, cho rằng nên trao giải thưởng này cho ngành hóa sinh.
Olof phản bác: "Đã không câu nệ vào hướng nghiên cứu, vậy tại sao chúng ta cứ phải câu nệ vào độ tuổi của người nhận giải? Nobel chưa từng nói trong di chúc rằng nhất định phải chia di sản của ông ấy cho một lão già hơn năm mươi tuổi."
John nãy giờ vẫn không lên tiếng, lúc này bỗng chen mồm vào nói: "Tôi thấy viện sĩ Olof nói có lý, hơn nữa cấu trúc bề mặt điện hóa không chỉ là thành tựu trong lĩnh vực điện hóa học, hóa học lý thuyết, mà còn có cống hiến mang tính khai phá đối với nghiên cứu trong lĩnh vực hóa học tính toán."
Anh ta nghiên cứu theo hướng hóa học tính toán, những người ngồi đây, không có ai hiểu rõ hơn anh ta về việc mô hình lý thuyết đó rốt cuộc ưu tú đến mức nào.
Thế nhưng điểm bất đồng lớn nhất trong việc bình chọn giải Nobel cũng chính là ở đây.
Cùng với sự phát triển của khoa học, ranh giới giữa các bộ môn ngày càng trở nên mơ hồ, nhưng khoảng cách giữa các hướng đi lại ngày càng xa vời hơn. Thành quả nghiên cứu của các hướng khác nhau, muốn để các học giả ngoài lĩnh vực hiểu được vốn dĩ đã tồn tại độ khó, chứ đừng nói chi đến việc so sánh theo chiều ngang.
Bàn họp dường như rơi vào một "trận chiến hỗn loạn".
Nhìn Olof và Peter đang tranh cãi đến cùng lý, Viện sĩ Klas - ủy viên trưởng nãy giờ không phát biểu nhiều lắm - trầm ngâm một lát, vỗ vỗ tay cắt đứt cuộc cãi vã trên bàn họp.
“Được rồi, thưa các quý ông... và cả quý bà, tiếp tục tranh cãi nữa cũng không có bất kỳ ý nghĩa gì, hãy để chúng ta dùng phương pháp dân chủ nhất, công bằng nhất và truyền thống nhất để đưa ra quyết định cuối cùng đi.”
Mấy người liếc nhìn nhau.
Mặc dù không đạt được sự thống nhất, nhưng đối với lời nói của Viện sĩ Klas, họ cũng không có bất kỳ ý kiến gì.
Khi ý kiến không thể đồng nhất, không gì thích hợp hơn bỏ phiếu để giải quyết vấn đề.
Thấy mấy ủy viên khác không phản đối, Viện sĩ Klas liền đưa mắt ra hiệu với trợ lý bên cạnh.
Đọc hiểu ý trong mắt ông ta, người trợ lý đó bước lên đặt một tờ giấy A4 lên bàn của mỗi người.
Nhặt bút máy lên viết một từ xuống giấy, lông mày bà Linser nhướng lên, nhìn về phía Klas: "Anh đã chuẩn bị sẵn từ lâu rồi sao?"
"Tôi có dự cảm cuối cùng sẽ thành ra thế này," Viện sĩ Klas mỉm cười, gấp tờ giấy của mình lại rồi nhẹ nhàng đặt vào chính giữa bàn, "Dù sao thì ý kiến của chúng ta rất ít khi đạt được tiếng nói chung phải không?"
