Khi sử dụng một cụm từ như “niên đại của Homer”, tôi không có ý quy chiếu về một số năm cụ thể nào đó trước các kỳ đại hội Olympic, mà chỉ đơn thuần muốn chỉ mối quan hệ của ông trong tiến trình lịch sử đối với thời đại anh hùng; đối với các sự kiện, và trên hết, đối với nguyên mẫu sinh động của thời đại ấy.

Khi khẳng định một cách tổng quát về tầm vóc và tính xác thực lịch sử của nhà thơ, tôi không dám cả gan đưa ra phán quyết quả quyết về vấn đề đầy gai góc liên quan đến quãng thời gian ông sinh sống. Tôi thích đi sâu vào luận điểm cho rằng ông là một nhân chứng nguyên thủy đối với những phong tục, tính cách và tư tưởng tương tự như trong các tác phẩm của mình. Để chứng minh luận điểm này, chúng ta không nhất thiết phải ấn định một số năm cụ thể làm khoảng cách tối đa có thể đã trôi qua kể từ cuộc chiến tranh thành Troia cho đến khi sử dụng bản thảo Iliad hay Odyssey. Thế nhưng, các bằng chứng nội tại lại khiến tôi rất nghiêng về niềm tin rằng ông đã sống trước cuộc chinh phạt Peloponnesus của người Dorian. Việc ông không phải là nhân chứng sống của cuộc chiến là điều chúng ta có thể khẳng định chắc chắn từ lời Khấn nguyện trước Phần Liệt kê. Dường như ông cũng đã từng chứng kiến các cháu chắt của Æneas cai trị vùng đất của Priam. Sẽ không phải là một phỏng đoán quá viển vông nếu cho rằng bốn mươi hoặc năm mươi năm sau cuộc vây hãm, hoặc thậm chí ít hơn, cũng đủ để điều này xảy ra.

Ý tưởng hay cách diễn đạt duy nhất trong các thơ phẩm, thoạt nhìn có vẻ gợi lên một khoảng thời gian cách biệt rất dài, chính là câu được trích dẫn bởi Velleius Paterculus, câu *οἷοι νῦν βροτοί εἰσι*. Nhưng câu hỏi đặt ra là, đây là một cột mốc lịch sử, hay chỉ là một hình ảnh trang hoàng thơ ca? Theo ý nghĩa thứ nhất, ngụ ý về một sự suy thoái lớn về thể chất của loài người, nó buộc chúng ta phải giả định rằng đã có cả một khoảng thời gian bằng cả thế kỷ trôi qua giữa thời kỳ Troica và kỷ nguyên của nhà thơ. Giả thuyết này, dẫu được Heyne đề cập đến ở thế hệ thứ tám hoặc thứ chín, đã bị đa số công chúng bác bỏ. Nếu gạt bỏ giả thuyết ấy, và nếu chúng ta tiếp nhận công thức này như một thứ trang sức nghệ thuật, nó sẽ mất đi hoàn toàn ý nghĩa niên đại xác định. Do đó, nó hòa lẫn vào một thành ngữ vốn phổ biến trong thời đại chúng ta khi nói về khí chất trí tuệ của những con người nay đã khuất, nhưng có lẽ cũng chỉ cách chúng ta chừng một phần tư đến nửa thế kỷ—rằng “thời đó từng có những người khổng lồ”. Hơn thế nữa, chính quan sát của Paterculus, đặc biệt khi ông là một ái mộ nhiệt thành, cũng phần nào minh chứng cho sự thiếu cẩn trọng trong việc xử lý các vấn đề này. Bản thân bộ Iliad đã cung cấp một câu trả lời hoàn chỉnh qua lời của Nestor, người đã vẽ ra sự đối lập tương tự giữa các anh hùng thời Troica với những người thuộc thời niên thiếu của chính ông:

κείνοισι δ’ ἂν οὔτις

τῶν οἱ νῦν βροτοί εἰσιν ἐπιχθονίων μαχέοιτο.

Thật kỳ lạ làm sao khi qua những từ ngữ này, chính Homer đã cung cấp cho chúng ta một thước đo về sức nặng thực sự của thành ngữ trên, dường như thu gọn nó lại trong khoảng dưới nửa thế kỷ, và qua đó làm cho nó hòa hợp với những chỉ dấu từ đoạn văn viết về dòng dõi của Æneas. Lập luận của Mitford về thời đại của Homer có giá trị rất lớn đối với tôi: và dù bị Heyne bác bỏ, nó chưa bao giờ bị phản bác một cách thỏa đáng. Cũng không dễ gì hình dung nổi câu trả lời dành cho những ai chủ trương rằng, xét theo lời chứng của nhà thơ, khoảng thời gian từ Pirithous đến cuộc vây hãm cũng dài chẳng kém gì từ cuộc vây hãm cho đến thời đại của chính ông. Thế nhưng Pirithous lại chính là cha của Polypætes, người từng lãnh đạo một sư đoàn xứ Thessaly trong cuộc chiến.

Nếu cách hiểu này về ngụ ý của Homer trong trường hợp cụ thể đó là chính xác, chúng ta sẽ càng dễ hiểu vì sao nhà thơ—người đã sử dụng lối tăng cường sắc thái này bốn lần trong Iliad—lại không hề dùng đến nó trong Odyssey, dẫu đó là tác phẩm ra đời muộn hơn và ông đã có vô số cơ hội; chẳng hạn như các chiến tích điền kinh của Ulysses tại Phæacia, và đặc biệt là khoảnh khắc giương Cung ở Ithaca. Bởi vì trong Iliad, một sắc thái cổ kính hơn bao trùm toàn bộ, đúng như yêu cầu của một mạch truyện có tầm vóc cao cả hơn.

Có một đoạn văn duy nhất, và chỉ một mà thôi, có khả năng bị diễn giải như một sự ám chỉ đến cuộc chinh phạt lớn của người Dorian: đó là đoạn ở Quyển thứ Tư của Iliad, nơi Juno nói với Jupiter rằng bà thừa biết ông có thể bất chấp ý bà mà hủy diệt, bất cứ lúc nào ông muốn, ba thành phố thân thiết nhất của bà là Argos, Sparta và Mycenæ. Rất có thể đoạn văn này ám chỉ đến những cuộc tàn phá từng được thực hiện bởi Hercules, và từng được miêu tả một cách đầy bi thảm bởi Phoenix. Nhưng trước hết, chúng ta không hề biết rằng những thành phố này đã bị tàn phá theo bất kỳ nghĩa nào bởi cuộc chinh phạt của người Dorian, ngoài những biến động về triều đại và lãnh thổ trước đó. Mặt khác, nếu người ta cho rằng chúng ta không cần phải hiểu đoạn văn này theo nghĩa vượt quá một cuộc cách mạng độc lập với sự tàn phá vật chất, thì chúng ta hoàn toàn không cần phải đưa ý niệm về cuộc chinh phạt của người Dorian vào để duy trì tính đúng đắn của đoạn văn; bởi vì từ lâu Homer đã biết qua truyền thuyết về việc những thành phố đó cùng vùng lãnh thổ phụ cận đã đổi chủ ra sao từ dòng dõi Danaids sang Perseids, và từ Perseids sang Pelopids.

Thế nhưng, ngay cả những chỉ dấu ít mơ hồ hơn từ một đoạn văn đơn lẻ cũng sẽ bị lu mờ gấp nhiều lần, trong một trường hợp như của Homer, bởi bất kỳ kết luận nào được rút ra một cách xác đáng từ những đặc điểm, dù là tích cực hay tiêu cực, vốn bắt rễ sâu trong toàn bộ cấu trúc của các tác phẩm. Giờ đây, một kết luận như thế xuất hiện từ việc người ta thừa nhận sự vắng bóng hoàn toàn của bất kỳ sự ám chỉ nào ở Homer về các sự kiện chung của cuộc chinh phạt lớn của người Dorian, cùng với hệ quả là sự tái thiết lập Hy Lạp cổ đại hay Hy Lạp thuộc châu Âu, hoặc những cuộc di cư hướng đông, hay sự tồn tại đích thực của vùng Hy Lạp mới tại châu Á mà người ta cho là do cuộc chinh phạt ấy sinh ra. Riêng về chiến dịch chinh phạt, ông có thể giữ im lặng bằng một nỗ lực cố tình bền bỉ; nhưng liệu có khả năng nào ông lại tránh được việc vô tình làm lộ ra qua những hệ quả—từ ngàn lần nhắc đến—sự hiểu biết của ông về một đổi thay đã nhào nặn lại toàn bộ bức tranh xã hội ở Hy Lạp? Sẽ hợp lý hơn nhiều, nếu chúng ta bị đẩy đến bước đường cùng (dù thực tế không phải vậy), khi giả định rằng đoạn văn đang bàn đã bị can thiệp thô bạo, còn hơn là tưởng tượng ra việc nhà thơ có thể kìm ném suốt hai mươi tám ngàn dòng thơ mà không hề có bất kỳ sự nhắc nhở nào khác, hay làm lộ thêm sự am hiểu của ông về những sự kiện mà theo giả định này đáng lẽ đã chiếm một phần không gian lớn lao trong chân trời đời sống và trải nghiệm của ông.

Mặt khác, những lời ám chỉ về chiếc kèn tò te và con ngựa cưỡi xuất hiện trong các đoạn văn mang tính minh họa, chứ không phải với tư cách là công cụ dùng trong chiến tranh, là quá mỏng manh và mơ hồ để có thể chống đỡ cho lý thuyết rằng Homer từng chứng kiến xung quanh mình một hệ thống chiến tranh khác với những gì ông ghi chép; đồng thời chúng không đòi hỏi chúng ta phải áp dụng bất kỳ giả định nào để giải thích, ngoài một điều rất tự nhiên rằng một nhà thơ anh hùng, dẫu không làm thay đổi bản chất phong tục, nhưng trong những giới hạn nhất định, vẫn vô thức đưa bản thân và đề tài của mình vượt ra khỏi tiền cảnh của đời sống thường nhật để bước vào chiều sâu của khoảng cách thời gian; và do đó, ông có thể đã chủ ý loại bỏ khỏi tác phẩm của mình một số đối tượng hay tập tục mà dẫu sao ông vẫn biết là chúng ít nhiều đang được sử dụng. Thêm vào đó, chúng ta sẽ nói gì về sự am hiểu tường tận đến từng chi tiết của Homer đối với vùng đất Hy Lạp chính quốc và bán đảo Peloponnesus? Vì sao (có vẻ như) ông lại nắm rõ nơi này hơn hẳn Tiểu Á? Làm thế nào giữa lòng những bộ lạc Dorian thô lỗ, vừa mới bước ra từ tình trạng tương đối dã man, ông lại có thể học hỏi được điều ấy? Thật kỳ lạ làm sao khi Lycurgus lại có được danh tiếng là người đầu tiên mang các thơ phẩm này đến Peloponnesus, trừ phi một cuộc cách mạng lớn và sự thay thế của một chủng tộc thống trị này bằng một chủng tộc khác đã diễn ra ở giữa, làm xóa nhòa hoặc suy yếu trầm trọng ký ức về chúng ngay tại chính vùng đất mà đáng lẽ ra chúng phải phủ lên một ánh hào quang rực rỡ nhất.

Trong số rất ít ỏi các đoạn văn chứa đựng lời quy chiếu đến những sự kiện diễn ra sau hành động chính trong tác phẩm, có hai đoạn cùng đề cập đến một vấn đề, thoạt nhìn rất khó để lý giải. Tại sao Neptune lại cứ săm soi chen vào Triều đình Olympian với sự ghen tị có phần ngớ ngẩn và nhỏ nhen của mình, sợ rằng công trình phòng thủ do quân đội Achaea vội vã dựng lên sẽ lu mờ bức tường thành do chính ông và Apollo xây dựng quanh Troia? Rõ ràng là để nhận được từ Jupiter gợi ý rằng sau đó chính ông sẽ xóa sạch mọi dấu vết của nó. Nhưng tại sao Homer lại thể hiện sự bồn chồn muốn giải thích cho sự biến mất ấy? Tại sao sau đó ông lại quay trở lại đề tài này, và kể lại một cách đầy cẩn trọng việc Jupiter tạo ra những cơn mưa, Apollo chuyển hướng dòng chảy của tám con sông, và Neptune dùng chiếc đinh ba của mình, tất cả đã cùng hợp sức để phá hủy công trình, biến bờ biển trở lại vẻ bằng phẳng nhẵn nhụi như xưa? Nếu Homer sống cách thời điểm chiến tranh thành Troia nhiều thế hệ, những đoạn văn này sẽ hoàn toàn vô nghĩa, bởi khi ấy ông chẳng cần phải đưa ra lý do để giải thích vì sao dâu bể thời gian lại không để lại bất kỳ dấu tích nào còn nhìn thấy được của một công trình chỉ tốn một ngày lao động. Nhưng nếu ông sống gần với giai đoạn diễn ra cuộc chiến, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Khi đó, ông hoàn toàn có thể bị chất vấn bởi những thính giả làm nghề hàng hải của mình—những người, nếu từng ghé qua eo biển dẫn vào Biển Marmora, chắc chắn sẽ có cái nhìn rõ mường tượng về trại của Agamemnon—và họ sẽ tự nhiên đòi hỏi ông phải đưa ra nguyên nhân cho sự biến mất của ngay cả một công trình chỉ là thành quả một ngày lao động của quân đội, một công trình mà lính Troia từng có thể làm cho phẳng phiu để xe ngựa băng qua.

Những chỉ dấu cụ thể này có lẽ rất đáng để chúng ta cân nhắc: nhưng những lý do lớn lao nhất để đặt niên đại của Homer sát với thời điểm diễn ra cuộc chiến chính là sự tương đồng rõ rệt giữa ông với thời đại, một thời đại đang chuyển mình nhưng chưa hề mai một mà ông đang ca tụng, cùng với khoảng cách biệt vô cùng rộng lớn về âm điệu và cảm xúc giữa ông với chính hậu duệ gần gũi nhất của mình.