1

Nhiều năm trước, tôi nghe được một câu chuyện chấn động tâm can ở vùng biên cương. Nhân vật chính của câu chuyện là một nhóm thanh niên trí thức nam nữ tuổi mười sáu, mười bảy. Vì muốn hiến dâng cho cuộc cách mạng thế giới cao cả, cũng vì tình yêu lãng mạn và lý tưởng thầm kín trong lòng, họ liều lĩnh vượt biên giới, dấn thân vào những cánh rừng rậm rạp nơi Tam Giác Vàng. Có người vì vậy mà trở thành món ngon trong miệng hổ báo, có người bỏ xác nơi đầm lầy rừng rậm, có người bị vắt hút thành một cái xác khô, lại có người bị thổ dân chưa khai hóa bắt đi, không biết đã bị biến thành công cụ gì. Vài tháng trôi qua, nhóm thanh niên tràn đầy sức sống này chỉ còn lại một nữ hai nam. Họ đi mãi, đi mãi, cuối cùng cũng bước ra khỏi cánh rừng nguyên sinh không thấy ánh mặt trời. Khi nhìn thấy ngôi làng đầu tiên tràn ngập ánh nắng, nhìn thấy làn khói bếp đầu tiên, họ không kìm được mà quỳ rạp xuống đất, ôm đầu gào khóc. Người dân địa phương kinh ngạc khi thấy vài quái vật rách rưới, quần áo không che nổi thân thể, lảo đảo chui ra từ núi rừng, trông chẳng khác nào người gấu trong truyền thuyết.

Người thanh niên trí thức sống sót sau này còn trải qua nhiều nỗi đau sinh tử: chiến tranh, nghèo đói, bệnh tật, ma túy, hôn nhân, gia đình. Trong đó hai người lần lượt qua đời, người nữ trí thức cuối cùng kiên cường sống sót. Cô không còn thiết tha những khẩu hiệu sục sôi nhiệt huyết, cũng không còn nhẹ dạ tin vào những lời lẽ hào nhoáng, mà lặng lẽ bén rễ trên mảnh đất ngoại bang xa xôi nghèo khó đó, trở thành một nữ giáo viên vùng cao nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Sau này cô viết lại trải nghiệm của bản thân thành tiểu thuyết, nổi tiếng chỉ sau một đêm ở Đài Loan. Câu chuyện này nhiều lần khiến lòng tôi xao động. Ý nghĩa giáo dục của nó nằm ở chỗ, khổ nạn là bước đệm, giống như đóa hoa được tưới bằng máu tươi, là sự huy hoàng khi sinh mệnh bị xé nát. Tôi thầm ngưỡng mộ nữ nhân vật chính sống sót đó, coi cô là thần tượng trong lòng mình. Năm 1993, tác phẩm văn học ký sự trường thiên "Giấc mộng thanh niên trí thức Trung Quốc" của tôi xuất bản và nhận được đánh giá tốt, nhất thời tạo nên tiếng vang cả trong và ngoài nước. Mùa thu năm đó, tôi nhận được một lá thư từ Đài Loan, một độc giả ký tên "Tằng Diễm" đã viết một lá thư dài gửi đến. Cô ấy vào thẳng vấn đề, giới thiệu mình từng là thanh niên trí thức ở Thụy Lệ, Vân Nam. Thụy Lệ cách Lũng Xuyên, nơi tôi từng làm thanh niên trí thức, chưa đầy trăm dặm. Trải nghiệm chung này lập tức kéo gần khoảng cách tình cảm của chúng tôi. Chuyện cũ như khói mây, những lời văn sống động của Tằng Diễm như lũ vỡ bờ, tuôn trào không dứt, nhiều lần khiến tôi thổn thức không thôi. Tôi nghĩ, Tằng Diễm này, là một người có tính tình chân thật.

Tôi thường không trả lời thư độc giả, không phải không muốn hồi âm, mà là không thể trả lời hết được. Theo nghĩa này, chắc chắn tôi không phải là một tác giả được độc giả yêu mến. Nhưng với thư của Tằng Diễm, tôi đã phá lệ hồi âm, hơn nữa còn viết rất nhiều, đầy xúc động. Sau đó chúng tôi dần trở nên thân thiết, đôi bờ eo biển thường xuyên có thư từ hỏi thăm. Sau này có Internet, giao lưu càng thuận tiện hơn. Có lần tôi vô tình nhắc đến câu chuyện trước đó, muốn biết nữ nhân vật chính có phải là cô ấy không. Tằng Diễm trả lời: Có lẽ coi như là vậy, nhưng không hoàn toàn là như thế.

Tôi hỏi: Vậy là thế nào?

Cô ấy nói: Lúc đó chúng tôi còn trẻ, mỗi người một suy nghĩ, có người mang lý tưởng cao cả lãng mạn, có người thì không, chỉ vì chút tò mò muốn sang nước ngoài xem sao, vì nước ngoài mang lại cảm giác quá bí ẩn, kết quả là đi không trở lại. Họ có người đã chết, có người tản mát, có người không rõ tung tích, giờ đây kẻ chân trời người góc biển, viết tiếp câu chuyện cuộc đời của riêng mình.

Tằng Diễm làm biên tập cho một tờ báo ở Đài Loan, viết văn nghiệp dư. Cô ấy đã xuất bản hơn hai mươi cuốn tiểu thuyết. Cuốn tiểu thuyết trường thiên đầu tiên của cô được viết dưới ánh đèn dầu ở Tam Giác Vàng và được đăng tải vào năm 1974 Công nguyên. Năm đó cô chỉ mới hai mươi bốn tuổi, là mẹ của một đứa con.

Mùa thu năm 1999, Tằng Diễm từ Đài Bắc về đại lục, tôi bay đến Côn Minh để gặp cô ấy.

Tằng Diễm dáng người không cao, ăn mặc giản dị, thuộc kiểu phụ nữ chất phác, tĩnh lặng và không thích phô trương. Cô đi một đôi giày du lịch màu trắng, trông như một du khách, nhưng vừa mở miệng là tôi đã khẳng định cô ấy là người Vân Nam, suốt ba mươi năm trời mà giọng quê vẫn chẳng hề thay đổi. Cuộc trò chuyện của chúng tôi kéo dài trọn vẹn hai ngày.

Tằng Diễm kể với tôi, sau khi Lý Quốc Huy về Đài Loan về cơ bản không có việc gì làm, cuộc sống cũng không dư dả, nên đến vùng nông thôn huyện Đài Bắc nuôi gà. Vài năm trước Lý Quốc Huy qua đời, có để lại một cuốn tự truyện viết khi còn sống, đáng tiếc là không có nơi để đăng. Tôi bày tỏ sự hứng thú mãnh liệt với việc này, Tằng Diễm hứa sau khi về Đài Loan sẽ tìm giúp tôi tài liệu lịch sử quý giá này, rồi gửi cho tôi.

Tằng Diễm nói, Lý Di qua đời năm 1973, các bộ hạ cũ của ông đến tìm cô, hy vọng cô chấp bút viết một cuốn tiểu sử cho vị thủ trưởng cũ. Tằng Diễm đồng ý thử xem, thế là nhiều quân nhân già lần lượt cầm bút viết bài hồi ức và tài liệu lịch sử. Những tư liệu này cô nắm giữ một phần, còn một phần được đăng trên "Vân Nam Văn Tuyển" do Hội quán Vân Nam biên tập.

Sau khi các cựu binh Tam Giác Vàng rút về Đài Loan, cảnh ngộ của họ đều không tốt. Lúc đó kinh tế Đài Loan chưa phát triển, những đội du kích như họ đương nhiên không thể tiếp tục ở lại trong quân ngũ, vì vậy giải ngũ tập thể làm dân thường. Điều này ứng với câu nói của Lý Văn Hoán, vị tư lệnh thổ phỉ từng ở lại Tam Giác Vàng: Cái nơi to bằng quả trứng như Đài Loan, chen chúc ở đó làm cái gì?

Trên thực tế, bàn tay đã quen cầm súng rất khó thích nghi với các công cụ khác, giống như bạn mài bằng răng hổ thì cũng không cách nào bắt nó ăn cỏ như bò vậy. Một thời gian dài, các cựu binh gốc đại lục trở thành gánh nặng lớn của xã hội Đài Loan. Sau này Tưởng Giới Thạch học tập Đảng Cộng sản, tách những vùng núi hẻo lánh và bãi biển của Đài Loan ra, chuyển các cựu binh đến đó canh tác tập thể, tương đương với việc lập nông trường quân khẩn. Các cựu binh đều rất phẫn uất và hụt hẫng: Thay vì khai hoang ở cái nơi to bằng quả trứng như Đài Loan, chi bằng về quê nhà trồng trọt, đều là làm nông dân, có đáng phải ly hương rời bỏ quê cha đất tổ không?

Trạng thái nghèo khó, đè nén và buồn bực này kéo dài đến tận những năm sáu mươi, bảy mươi, khi kinh tế Đài Loan cất cánh, các cựu binh mới lần lượt vứt bỏ cuốc bừa, bỏ nông nghiệp chuyển sang kinh doanh. Có người phát tài, làm nên trò trống, lúc này mới có những cảnh tượng và câu chuyện vinh quang vô hạn khi trở về đại lục thăm thân sau này. Một người bạn vong niên của tôi là ông Dương, chính là cựu binh từ Tứ Xuyên sang Đài Loan, vất vả cả đời cuối cùng cũng phát tài, quyên góp xây dựng mấy trường tiểu học hy vọng cho quê nhà, còn viết một cuốn sách tên là "Phu kiệu Tứ Xuyên", tôi cho rằng viết rất chân thực.

Tôi hỏi Tằng Diễm, dư luận Đài Loan đánh giá Lý Di như thế nào?

Tằng Diễm suy nghĩ rồi nói: Có lẽ có ý giận không phải chỗ, hận không sắt thành thép. Báo chí Đài Loan dùng bốn chữ, gọi là "Cô thần nghiệt tử". Tằng Diễm cho rằng vận mệnh của Lý Di giống với Nhạc Phi đời Tống hơn, một lòng muốn cứu chủ, biết rõ không thể làm mà vẫn làm, kết quả lại không có kết cục tốt đẹp.

Tôi cho rằng lời bình luận của báo chí Đài Loan có phần làm bộ làm tịch, dường như Lý Di phải chịu nỗi oan ức lớn lao nào đó. Lòng trung thành của Nhạc Phi đối với tiểu triều đình Nam Tống thì không có gì để trách, nhưng với tư cách là bá chủ Tam Giác Vàng, Lý Di lại đáng ngờ. Tuy nhiên, cách nhau một eo biển, không biết chúng ta liệu có thể đạt được sự thống nhất tương đối gần gũi về cái nhìn đối với một số vấn đề hay không? Lời của Tằng Diễm làm tôi nhớ đến một cách so sánh. Trung Quốc là một ngọn núi, Đài Loan và đại lục đều ở trong ngọn núi này, bước ra khỏi ngọn núi lớn này cần vài trăm năm, cho nên chúng ta chỉ có thể kiên nhẫn chờ đợi vài trăm năm nữa mới có thể nhìn rõ chính mình lúc này.

Tằng Diễm sau khi về Đài Loan quả nhiên đã gửi cho tôi rất nhiều tư liệu quý giá, đó là tư liệu từ bên kia sườn núi, khiến tôi thu hoạch được rất nhiều. Tôi cố gắng vỗ cánh tưởng tượng, khao khát biến mình thành một chú chim, bay qua những tầng sương mù dày đặc của lịch sử đương đại, để nhìn thấy chân diện mục của Lư Sơn vĩ đại kia.

2

Trên một sườn núi nhỏ ngoài thành Mông Tát, mọc đầy cây bụi và cỏ hoang, nếu bạn không tình cờ đá phải một viên gạch bị cháy đen, một mảnh mái tôn rỉ sét, hoặc nền nhà lát đá, thì sao bạn có thể tin được nơi đây từng là một tòa quan trại thổ ty!

Tiền Đại Vũ im lặng dẫn tôi đi quanh sườn núi, như thể chúng tôi là hai kẻ tìm kho báu vậy. Sau đó anh ta vạch đám cỏ hoang ra, đứng trước một cái hang ẩn nấp nói với tôi, anh có tin không, cái hang này trước kia chuyên dùng để chứa thuốc phiện và quân khí, ông ngoại tôi cũng vì những thứ này mà mất mạng. Tôi hỏi, thế sao? Trong hang lớn thế nào, có thể chứa được nhiều đồ không? Anh ta lắc đầu nói, đã bị đất cát lấp đầy rồi. Tôi khăng khăng đòi xuống xem, liền bật bật lửa lên, bên trong quả nhiên đã chẳng còn bao nhiêu bí ẩn, ngay cả một người đứng cũng không vừa.

Tiền Đại Vũ nói, nơi đây chính là phủ đệ thổ ty của ông ngoại anh ta, từng là phủ thổ ty hiển hách nhất toàn bộ Tam Giác Vàng, nhân đinh hưng vượng, cả một sườn núi đều là nhà. Lúc Tiền Đại Vũ nói câu này hoàn toàn không có vẻ tự hào, mà giống như đang đọc điếu văn. Có lẽ tôi và Tiền Đại Vũ cùng chung cảnh ngộ, tổ tiên tôi trước kia cũng từng rất hiển hách, nhưng tôi cho rằng làm một quý tộc sa sút cũng chẳng có gì không tốt, nếu một người hoặc một gia tộc vận may không thay đổi suốt mấy trăm năm, chứng tỏ xã hội này mấy trăm năm qua không hề phát triển. Tôi thân thiện vỗ vai anh ta, bày tỏ sự đồng cảm với vận mệnh của thổ ty. Tôi nói đùa rằng nếu anh kế thừa chức thổ ty Mông Tát, thì vẫn gọi là Tiền Đại Vũ sao? Anh ta ngẩn người hồi lâu, trả lời là vâng, cái họ "Tiền" này, đã gắn kết vận mệnh mấy thế hệ tổ cháu chúng tôi với huyết mạch người Hán không thể tách rời. Tôi hiểu ý anh ta, sự hưng suy vinh nhục thăng trầm của gia tộc thổ ty Đao ông ngoại anh ta đều bắt nguồn từ cùng một người, đó chính là người cha Hán nhân Quốc dân Đảng từ phương xa đến là Tiền Vận Chu. Vì Tiền Vận Chu mà đắc đạo, mà như mặt trời ban trưa, mà hùng cứ đứng đầu thổ ty Tam Giác Vàng, rồi lại vì Quốc dân Đảng rút lui mà rơi xuống vực thẳm, mà tan rã sụp đổ. Tôi cho rằng việc này đã ứng nghiệm với một câu nói cổ của Trung Quốc: Thành cũng Tiêu Hà, bại cũng Tiêu Hà.

Tôi ngâm với anh ta một câu thơ Đường: Vô khả nại hà hoa lạc khứ, tự tằng tương thức yến quy lai. Anh ta nghiền ngẫm một lúc, liên tục nói rất thú vị.

Ngay tại một mùa khô cách đây gần nửa thế kỷ trước khi tôi cùng Tiền Đại Vũ bộc bạch nỗi niềm hoài cổ, quan trại thổ ty Đao ông ngoại Tiền Đại Vũ đều vì sự xuất hiện của một nhân vật lớn mà hoảng loạn đứng ngồi không yên. Nhân vật lớn này là một vị tướng người Miến Điện vóc dáng thấp lùn, ông ta đang dùng ống nhòm quan sát Mông Tát, trụ sở cũ của Quốc dân Đảng, rồi ra lệnh cho quân đội men theo con đường đất mà Lý Di đã đi qua hai năm trước, thận trọng tiến vào thành.

Tôi biết được từ những tư liệu hạn hẹp, vị tướng sau này rất nổi tiếng này là một nhân vật lớn không thể bàn cãi trong lịch sử đương đại Miến Điện, ông ta sở hữu nhiều quân hàm, trong đó quan trọng và hiển hách nhất là Bộ trưởng Quốc phòng kiêm Tổng tham mưu trưởng ba quân. Tướng quân đích thân ra trận, cho thấy chính phủ coi trọng chiến dịch quân sự này đến mức độ nào. Ngày hôm ấy đã là buổi chiều, tướng quân trước tiên nhìn thấy một vầng mặt trời tròn trịa đã ngả về tây, mặt trời xế chiều yên tĩnh chiếu rọi lên những cánh rừng phía đông sông Salween, trời cao mây nhạt, rừng cây xanh thẫm, một con trâu nước thong dong gặm cỏ trên sườn núi, đại bàng lượn vòng trên không trung, vùng đất Mông Tát bao trùm một khung cảnh thái bình yên tĩnh, an tường.

3

(Quốc dân Đảng vừa rút quân, quân đội Miến Điện lập tức chia thành nhiều đường tấn công Tam Giác Vàng.

Quân Miến Điện tiến hành thanh trừng quy mô lớn đối với thổ ty và dân sơn cước địa phương. Thần tiên đánh nhau, bách tính chịu khổ. Nhiều ngôi làng trải qua chiến hỏa đã không còn tồn tại nữa.)