Từ thân hình vĩ đại của loài cá voi, ta có một đề tài vô cùng thích hợp để bàn rộng, khuếch đại và tha hồ diễn giải. Dù muốn, bạn cũng chẳng thể cô đọng nó lại được. Đáng lẽ ra, đề tài này chỉ nên được khắc họa trong những trang sách khổ lớn hoàng gia. Chưa cần phải nhắc lại chiều dài tính từ lỗ phun nước đến đuôi, hay số thước vòng quanh thân của nó; chỉ riêng những vòng ruột khổng lồ cuộn xoắn bên trong, nằm cuộn lại như những sợi cáp và dây thừng lớn dưới boong hầm tối tăm của một chiến hạm, cũng đủ để kinh ngạc.
Vì tôi đã nhận gánh vác việc thao diễn quái vật Leviathan này, tôi phải chứng tỏ sự hiểu biết tường tận và vét sạch mọi khía cạnh trong công việc; không bỏ sót dù chỉ là một mầm mống nhỏ nhất trong huyết quản của nó, và phải lần theo từng vòng ruột sâu kín nhất. Sau khi đã miêu tả phần lớn các đặc điểm về môi trường sống và giải phẫu hiện tại của nó, giờ đây tôi tiếp tục tôn vinh nó dưới góc độ khảo cổ học, hóa thạch học và thời kỳ tiền hồng hoang. Áp dụng những từ ngữ khoa trương đến thế cho bất kỳ sinh vật nào khác ngoài Leviathan — như con kiến hay con bọ chét — thì quả là quá mức huênh hoang không cần thiết. Nhưng khi Leviathan là chủ đề, mọi chuyện lại khác. Tôi sẵn sàng lảo đảo bước vào công việc này dưới sức nặng của những từ ngữ đao to búa lớn nhất trong từ điển. Và ở đây cũng xin nói thêm rằng, bất cứ khi nào cần tra cứu trong quá trình viết các bài luận này, tôi đều dùng cuốn từ điển khổ lớn của Johnsonh, được mua riêng cho mục đích ấy; bởi vì thân hình to lớn bất thường của nhà làm từ điển nổi tiếng đó càng khiến ông thích hợp để biên soạn một cuốn từ điển dành cho một tác giả viết về cá voi như tôi.
Người ta thường nghe nói về những nhà văn biết thăng hoa và phình to cùng đề tài của mình, dẫu đó có vẻ chỉ là một đề tài bình thường. Vậy thì với tôi, khi viết về loài Leviathan này, sẽ ra sao? Vô thức, nét chữ của tôi phóng đại thành những chữ cái to như áp-phích. Hãy cho tôi chiếc lông của chim kền kền! Cho tôi miệng núi lửa Vesuvius làm lọ mực! Hỡi những người bạn, hãy giữ tay tôi lại! Bởi vì chỉ riêng hành động đặt bút viết ra những suy nghĩ về Leviathan này thôi cũng đủ khiến tôi mệt mỏi, và ngất ngất vì tầm bao quát quá đỗi rộng lớn của nó, tựa hồ muốn ôm trùm cả vòng tròn khoa học, tất cả các thế hệ cá voi, con người và voi ma mút, từ quá khứ, hiện tại cho đến tương lai, cùng với toàn bộ những bức tranh xoay vần của đế chế trên mặt đất và khắp cả vũ trụ, không ngoại trừ cả những vùng ngoại ô của nó. Sức mạnh của một đề tài lớn lao và phóng khoáng là thế, nó mang tính khuếch đại biết bao! Chúng ta phình to ra theo vóc dáng của nó. Để tạo ra một cuốn sách vĩ đại, bạn phải chọn một đề tài vĩ đại. Sẽ chẳng bao giờ có một cuốn sách lớn lao và trường tồn nào được viết về con con bọ chét cả, mặc dù có không ít kẻ từng thử làm điều đó.
Trước khi đi vào chủ đề cá voi hóa thạch, tôi xin trình bày tư cách chuyên gia địa chất của mình bằng cách giãi bày rằng trong khoảng thời gian làm đủ mọi thứ nghề, tôi từng là một thợ xây đá, đồng thời cũng là một kẻ đào mương, đào kênh, đào giếng, hầm rượu, hầm chứa và đủ loại bể nước. Tương tự như vậy, như một lời mở đầu, tôi muốn nhắc nhở độc giả rằng, trong khi ở các tầng địa chất cổ hơn, người ta tìm thấy hóa thạch của những quái vật nay đã tuyệt chủng gần như hoàn toàn; thì những di tích tiếp theo được phát hiện ở cái gọi là tầng Đệ tam lại có vẻ như là những mắt xích kết nối, hoặc ít ra là những mắt xích bị ngắt quãng giữa các sinh vật thời tiền sử và những loài mà hậu duệ xa xôi của chúng được đồn đại là đã bước lên Con tàu Noah; tất cả các loài cá voi hóa thạch được phát hiện cho đến nay đều thuộc kỷ Đệ tam, là kỷ nằm ngay trước các tầng bề mặt. Và dù không loài nào hoàn toàn khớp với bất kỳ loài cá voi hiện biết nào ở thời hiện tại, chúng vẫn đủ gần gũi với chúng về các mặt chung, để có thể đường hoàng mang danh hiệu hóa thạch loài thú biển Cetacea.
Những mảnh hóa thạch rời rạc của loài cá voi thời tiền sử, những fragments xương và bộ xương của chúng, trong ba mươi năm qua, vào những thời điểm khác nhau, đã được tìm thấy ở chân dãy Alps, vùng Lombardy, ở Pháp, Anh, Scotland, và các tiểu bang Louisiana, Mississippi, Alabama. Nổi bật trong số những di tích kỳ lạ ấy là một phần hộp sọ, vào năm 1779 được khai quật tại phố Dauphiné ở Paris, một con phố ngắn mở ra gần như ngay sát cung điện Tuileries; cùng với những khúc xương được khai quật khi đào các ụ tàu lớn ở Antwerp vào thời Napoleon. Cuvier đã nhận định rằng những mảnh vỡ này thuộc về một loài Leviathan hoàn toàn chưa từng được biết đến.
Nhưng kỳ diệu hơn cả trong số tất cả di tích loài cá voi chính là bộ xương khổng lồ gần như nguyên vẹn của một quái vật đã tuyệt chủng, được tìm thấy vào năm 1842 tại đồn điền của thẩm phán Creagh ở Alabama. Những người nô lệ vùng lân cận, kinh hoàng và đầy mê tín, đã đinh ninh rằng đó là xương của một trong những thiên thần sa ngã. Các y bác sĩ ở Alabama thì tuyên bố đó là một loài bò sát khổng lồ, và đặt cho nó cái tên Basilosaurus. Nhưng khi một số mẫu xương được mang vượt biển đến gặp Owen, nhà giải phẫu học người Anh, thì hóa ra cái gọi là loài bò sát ấy lại chính là một loài cá voi, dù đã tuyệt chủng. Đó là một minh chứng rõ ràng cho một thực tế được lặp đi lặp lại nhiều lần trong cuốn sách này: bộ xương cá voi hầu như chẳng hé lộ bao nhiêu manh mối về hình dáng của cơ thể khi nó được khoác đầy đủ thịt da. Thế là Owen bèn đổi tên cho con quái vật thành Zeuglodon; và trong bài tham luận đọc trước Hội Địa chất London, ông đã khẳng định về mặt bản chất rằng đây là một trong những sinh vật phi thường nhất mà sự biến đổi của trái đất đã xóa sổ khỏi cõi đời.
Khi tôi đứng giữa những bộ xương Leviathan vĩ đại ấy, nào hộp sọ, ngà, xương hàm, xương sườn và xương sống, tất cả đều mang những nét giống phần nào với các giống quái vật biển hiện nay; nhưng đồng thời lại mang những điểm tương đồng với các loài Leviathan tiền sử đã bị tiêu diệt từ lâu, những bậc tổ tiên vô lượng tuổi của chúng; tôi như bị một cơn hồng thủy cuốn ngược về thời kỳ kỳ diệu ấy, trước khi thời gian thực sự bắt đầu; bởi vì thời gian bắt đầu cùng con người. Ở đây, hỗn mang xám xịt của thần Saturn cuộn chảy qua tôi, và tôi thoáng có được những cái nhìn mờ ảo, run rẩy vào những cõi vĩnh hằng ở vùng Cực; khi những bức thành băng chêm chặt ép sát vào nơi nay là vùng Nhiệt đới; và trên toàn bộ chu vi 25.000 dặm của trái đất này, không một tấc đất nào có thể sinh sống được hiện ra. Khi ấy, toàn bộ thế giới là của loài cá voi; và với tư cách là chúa tể của muôn loài, nó đã để lại dấu vết dọc theo những dãy Andes và Himalaya ngày nay. Ai có thể trưng ra một dòng dõi gia phỏng như Leviathan? Lao của Ahab từng đổ thứ máu còn cổ xưa hơn cả pharaoh. Methuselah trông chẳng khác gì một cậu học sinh tiểu học. Tôi ngoảnh nhìn xung quanh để bắt tay với Shem. Tôi kinh hoàng trước sự tồn tại trước thời Cựu ước, vô thủy vô chung của những nỗi kinh hoàng khôn tả từ loài cá voi, vốn đã tồn tại trước cả muôn đời, thì chắc chắn cũng sẽ còn tồn tại sau khi mọi thời đại của loài người chấm dứt.
Nhưng loài Leviathan này không chỉ để lại những dấu vết tiền sử của mình trong những bản khắc của tự nhiên, hay trao lại chiếc tượng bán thân cổ xưa qua các lớp đá vôi và đá mác-lê; mà ngay trên những tấm bia đá Ai Cập, với niên đại dường như mang đặc trưng của hóa thạch, chúng ta vẫn tìm thấy dấu vết không thể nhầm lẫn của chiếc vây nó. Trong một gian phòng của ngôi đền lớn ở Denderah, cách đây chừng năm mươi năm, người ta đã phát hiện trên trần bằng đá hoa cương một bản đồ thiên cầu được chạm khắc và tô màu, tràn ngập nhân mã, quái vật griffin và cá voi, giống hệt như những hình thù kỳ dị trên quả địa cầu thiên văn của người hiện đại. Lướt đi giữa đám đó, lão Leviathan vẫn bơi lội như thuở nào; nó đã bơi lội trên bản đồ thiên cầu ấy từ nhiều thế kỷ trước khi vua Solomon ra đời.
Cũng không thể bỏ qua một minh chứng kỳ lạ khác về sự cổ xưa của loài cá voi, thể hiện qua thực tế xương cốt hậu hồng thủy của chính nó, như đã được ghi chép bởi nhà du hành lão thành John Leo xứ Barbary.
“Không xa bờ biển, họ có một ngôi đền, với các thanh xà và cột nhà làm bằng xương cá voi; bởi vì những con cá voi có kích thước quái dị thường bị sóng đánh dạt vào bờ đã chết. Người dân thường tưởng tượng rằng, nhờ một sức mạnh huyền bí mà Chúa ban cho ngôi đền, không con cá voi nào có thể bơi qua mà không chết ngay lập tức. Nhưng sự thật là ở hai bên ngôi đền có những mỏm đá đâm ra biển tới hai dặm, làm cá voi bị thương khi chúng trờ tới đó. Họ giữ một chiếc xương sườn cá voi dài đến mức khó tin như một điều kỳ diệu, đặt nằm trên mặt đất với phần cong ngửa lên trời, tạo thành một cái vòm mà một người ngồi trên lưng lạc đà cũng không với tới đỉnh. Chiếc xương sườn này (John Leo kể lại) được cho là đã nằm ở đó từ một trăm năm trước khi tôi nhìn thấy nó. Các nhà sử học của họ khẳng định rằng một vị tiên từng tiên tri về Mahomet đã xuất thân từ ngôi đền này, và một số người còn không ngần ngại quả quyết rằng tiên tri Jonas từng được con cá voi nôn ra ngay dưới chân ngôi đền.”
Tôi xin để lại bạn, hỡi độc giả, trong ngôi đền Phi Châu của loài cá voi ấy, và nếu bạn là một người Nantucket, một người đánh cá voi, hẳn bạn sẽ lặng lẽ tôn thờ nơi đó.
