Mùa bất trách nhiệm đang đến gần. Nào, hãy cùng kết những vòng hoa độc diệp quấn lấy trán (biểu trưng cho sự ngốc nghếch), rồi tay trong tay dạo bước cùng xã hội học giữa những cánh đồng mùa hè.

Biết đâu chừng thế giới này phẳng. Các bậc hiền triết đã cố gắng chứng minh nó hình cầu, nhưng kết quả thật chẳng mấy thành công. Họ chỉ cho chúng ta thấy một con tàu đang ra khơi, và bảo chúng ta quan sát cách mà độ cong của trái đất che khuất tầm nhìn, khiến ta chỉ còn thấy mỗi cột buồm cao nhất của tàu. Thế nhưng ta nhặt ống nhòm lên ngắm, và lại thấy rõ cả boong tàu lẫn thân tàu. Khi ấy, các hiền triết liền bảo: “Ồ, dẹp đi! Dù sao thì sự biến thiên giao điểm giữa xích đạo và hoàng đạo cũng đã chứng minh điều đó rồi.” Ta chẳng thể nhìn thấy điều này qua ống nhòm của mình, nên đành ngậm tăm im lặng. Nhưng ngẫm cho kỹ thì nếu thế giới hình cầu, bím tóc của người Trung Hoa hẳn phải chĩa thẳng lên trời từ đỉnh đầu thay vì buông thõng xuống lưng, như những lữ khách vẫn quả quyết với chúng ta.

Một minh chứng nữa cho thuyết thế giới phẳng trong tiết trời oi bức chính là thực tế rằng toàn bộ cuộc đời, theo như chúng ta biết, đều chuyển động trong những vòng tròn nhỏ bé và vô ích. Giống nhất – và chính xác hơn bất kỳ điều gì khác – cuộc đời có thể được ví như một trận bóng chày. Pốp! Ta đánh trúng bóng, và thế là cắm cổ chạy. Nếu ghi được một điểm (trong đời ta gọi đó là thành công), ta quay lại gác gôn nhà và ngồi lên băng ghế. Nếu bị loại, ta lững thững đi về gác gôn nhà – rồi cũng ngồi lên băng ghế.

Những kẻ đi vòng quanh quả địa cầu giả định kia có thể đã giương buồm dọc theo vành đai của một vòng tròn nước để quay trở lại đúng chốn cũ. Những bậc thực sự vĩ đại, khi đạt đến đỉnh cao thành tựu, thường quay về với sự giản dị của một đứa trẻ. Tỷ phú ngồi bên chiếc bàn gỗ gụ của mình để thưởng thức bát bánh mì chan sữa. Khi bạn đi đến cuối con đường sự nghiệp, hãy thử gỡ tấm biển “Đích đến” xuống và nhìn vào mặt sau của nó. Bạn sẽ thấy dòng chữ “Điểm xuất phát” ở đó. Nó đã bị đảo ngược trong lúc bạn đang chạy vòng quanh đường đua.

Nhưng đây chỉ là trò đùa, và phải dừng lại thôi. Hãy quay về với những câu hỏi nghiêm túc vốn nảy sinh bất cứ khi nào Xã hội học khoác lên mình chiếc áo khách du lịch hè. Xin mời bạn ngắm nhìn khung cảnh của câu chuyện—những con sóng đại dương hoang dã đang gầm thét xô vào bờ biển nhiều cây cối và đá sỏi—tại Thành phố Lớn New York.

Thị trấn Fishampton, nằm ở bờ nam đảo Long Island, nổi tiếng với món bánh kếp ngao chiêu đãi và là chốn nghỉ hè của gia đình nhà Van Plushvelt.

Nhà Van Plushvelt sở hữu một trăm triệu đô la, và tên tuổi của họ quen thuộc đến mức cửa miệng của mọi tiểu thương lẫn thợ ảnh.

Vào ngày mười lăm tháng Sáu, nhà Van Plushvelt đóng cửa chính ngôi nhà của họ ở thành phố, cẩn thận đặt con mèo ra vỉa hè, dặn dò người quản gia không được để nó ăn bất kỳ đám thường xuân nào trên tường, rồi vút đi trên chiếc xe bốn mươi mã lực tới Fishampton để một mình lang thang trong bóng râm—bởi những người như Amaryllis đâu nằm cùng đẳng cấp với họ. Nếu bạn là độc giả đặt dài hạn tờ Tạp chí Những kẻ Nịnh hót (Toadies’ Magazine), hẳn bạn đã từng—Bạn bảo mình không đọc á? Chà, chắc bạn mua nó ở sạp báo và tưởng người bán báo không biết gì về bạn. Nhưng hắn biết tất cả. Hắn biết—Hắn biết đấy! Tôi nói rằng bạn đã từng nhìn thấy trên tờ Tạp chí Những kẻ Nịnh hót những bức ảnh chụp dinh thự mùa hè của nhà Van Plushvelt; thế nên nơi đây sẽ không được miêu tả lại nữa. Chuyện của chúng ta là về thiếu niên Haywood Van Plushvelt, mười sáu tuổi, người thừa kế gia tài trăm triệu, đứa con cưng của các vị thần tài chính và là chắt của Peter Van Plushvelt—người từng sở hữu một mảnh vườn trồng bắp cải vô cùng đẹp nhưng đã bị phá hủy bởi một đám nhà chọc trời ở khu trung tâm mọc lên lấn chiếm.

Vào một buổi chiều, thiếu niên Haywood Van Plushvelt thong thả bước ra giữa hai trụ cổng bằng đá granite của trang viên “Dolce far Niente”—đó là tên họ đặt cho cơ ngơi này; và tôi phải nói rằng nó còn bảnh hơn cả cái xứ dolce Far Rockaway nhiều.

Haywood đi bộ xuống làng. Dù sao thì cậu cũng là một con người, và khối tài sản kếch xù tương lai đang đè nặng lên vai cậu. Sự giàu có đã giáng xuống cậu những đòn thảm khốc nhất. Cậu là sản phẩm của những gia sư riêng. Ngay cả dưới con ngựa gỗ tập cưỡi đầu tiên của cậu, người ta cũng đã rải vỏ cây sồi thuộc da. Cậu sinh ra đã ngậm thìa vàng, dĩa ăn tôm và bộ dụng cụ ăn cá trong miệng. Mong rằng sau này tôi sẽ có dịp giãi bày thỏa đáng cho điều đó, còn bây giờ tôi phải xin bạn chú ý đến cung cách ăn mặc và may vá của cậu.

Cậu ấm Fortunatus diện một bộ vest gọn gàng bằng vải serge xanh sẫm, một chiếc mũ rơm trắng gọn gàng, đôi giày da lợn khoét thấp gọn gàng thuộc thương hiệu “vô nhiễm” nổi tiếng, chiếc cà vạt bản nhỏ gọn gàng thắt kiểu four-in-hand, và tay cầm một chiếc gậy tre mảnh mai, gọn gàng.

Đi từ phía làng xuống phố Persimmon (chẳng bao giờ có cây xanh nào mọc ở phía bắc Hagerstown, Md.) là “Smoky” Dodson, mười lăm tuổi rưỡi, đứa trẻ hư đốn nhất ở Fishampton. “Smoky” mặc một chiếc áo len đỏ rách rưới, chiếc mũ chơi gôn tơi tả và phong hóa, đôi giày mòn vạt đế, và chiếc quần dài mang nhãn hiệu “bền bỉ”. Bụi bẩn quyện với mồ hôi do vận động nhiều đã làm tối sạm những mảng lớn trên khuôn mặt cậu. “Smoky” mang theo một cây gậy bóng chày và một quả bóng giải đấu đang làm phồng một góc túi quần.

Haywood dừng lại và cất tiếng chào hỏi xã giao.

– Đi chơi bóng à? – cậu hỏi.

Ánh mắt và nét mặt của “Smoky” đăm đăm nhìn cậu với vẻ dò xét đầy vẻ xanh xao pha chút tàn nhang và thẳng thừng.

– Tao hả? – cậu ta đáp với vẻ ôn hòa chết người. – Chắc chắn là không rồi. Mày không thấy tao đang mặc đồ lặn đấy phỏng? Tao chuẩn bị bay lên trời bằng khinh khí cầu ngầm để bắt bướm bằng cái khoan mũi hai inch đây.

– Xin lỗi cậu, – Haywood nói với giọng điệu lịch sự đến mức miệt thị của tầng lớp mình, – vì đã nhầm cậu với một quý gentlemen. Lẽ ra tôi nên khôn hồn hơn mới phải.

– Lẽ ra mày phải khôn hồn hơn bằng cách nào nếu mày tưởng tao là một gentlemen hả? – “Smoky” nói, vô tình thể hiện mình là một tay chuyên luận lý.

– Dựa vào bề ngoài của cậu, – Haywood nói. – Chẳng có quý ông nào lại bẩn thỉu, rách rưới và hay nói dối cả.

“Smoky” hú lên một tiếng giống như còi tàu phà, khạc nhổ vào lòng bàn tay, nắm chặt lấy cây gậy bóng chày rồi thả nó tựa vào hàng rào.

– Này, – cậu ta nói. – Tao biết mày rồi. Mày chính là cái thằng nhãi ranh ở cái viện điều dưỡng tư nhân sang chảnh dành cho bọn công tử thành phố đằng kia kìa. Tao thấy mày đi ra từ cổng. Mày chẳng hù dọa được ai đâu chỉ vì mày giàu. Hay vì mày mặc đồ sang chảnh. Arabella! Êm! (Yah!)

– Thằng ranh con đầu đường xó chợ! – Haywood thốt lên.

“Smoky” nhặt một mảnh ván hàng rào lên và vác lên vai.

– Thách mày đánh nó rơi xuống đấy, – cậu ta thách thức.

– Tôi không thèm làm bẩn tay mình vì cậu đâu, – vị quý tộc nói.

– Sợ chứ gì, – “Smoky” đáp gọn lỏn. – Mấy con vịt thành phố tụi mày làm gì có gan. Tao chấp một tay cũng vật ngã được mày.

– Tôi không muốn gây sự với cậu, – Haywood nói. – Tôi hỏi cậu một câu rất lịch sự; thế mà cậu lại trả lời như một... như một... một kẻ vô lại.

– Thế nào là vô lại? – “Smoky” hỏi.

– Kẻ vô lại là một kẻ khó chịu, – Haywood đáp, – thiếu giáo dục và không biết điều. Đôi khi bọn chúng còn chơi bóng chày nữa.

– Để tao nói cho mày biết thế nào là một thằng công tử bột nhé, – “Smoky” nói. – Đó là một con khỉ được mẹ diện cho những bộ cánh đẹp rồi thả ra bãi cỏ hái hoa cúc.

– Khi cậu vinh hạnh nhắc đến các thành viên trong gia đình tôi, – Haywood nói, trong đầu thoáng hiện lên những quy tắc ứng xử mơ hồ, – tốt hơn hết là nên dẹp những người phụ nữ ra khỏi câu nói của cậu.

– Hô! Phụ nữ cơ đấy! – kẻ thô lỗ chế nhạo. – Tao lại chẳng lạ gì phụ nữ! Tao biết mấy người đàn bà giàu có trên thành phố hay làm gì rồi. Bọn họ uống cocktail, chửi thề và mở tiệc đãi khỉ. Báo chí đăng thế cơ mà.

Lúc đó Haywood biết rằng trận chiến này là không thể tránh khỏi. Cậu cởi áo khoác, gấp lại gọn gàng rồi đặt lên thảm cỏ ven đường, đặt mũ lên trên và bắt đầu tháo nút chiếc cà vạt lụa xanh.

– Sao mày không gọi hầu gái ra hả Arabella? – “Smoky” mỉa mai. – Mày định làm gì thế—đi ngủ à?

– Tôi sẽ cho cậu một trận đòn nên thân, – người hùng tuyên bố. Cậu không mảy may do dự, dù kẻ thù đứng ở vị trí xã hội thua kém cậu rất xa. Cậu nhớ lại chuyện bố mình từng cho một tên tài xế taxi một trận nhừ tử, và báo chí đã tốn hẳn hai cột ở trang nhất để đưa tin. Còn tờ Tạp chí Những kẻ Nịnh hót thì có hẳn một bài viết đặc biệt về những cú móc hàm của tầng lớp thượng lưu, kèm theo những bức ảnh mới chụp dinh thự của nhà Van Plushvelt ở Fishampton.

– Trận đòn nên thân là cái qué gì? – “Smoky” hỏi với vẻ nghi ngờ. – Tao không cần mớ quần áo cũ của mày đâu. Tao có phải là—à, ý mày là đánh nhau chứ gì! Cha mẹ ơi! Tao khối việc phải làm với cục cưng của má đây. Ghê chưa! Tao mà là cái thứ được giặt ủi bằng tay như mày chắc tao chết quách cho xong.

“Smoky” đứng chờ với vẻ lóng ngóng để đối thủ chuẩn bị chiến đấu. Bản thân cậu ta thì lúc nào cũng sẵn sàng xung trận. Cứ hễ cậu ta khạc nhổ vào lòng bàn tay phải đáng sợ của mình thì cũng tương đương với hiệu lệnh “Anh có thể khai hỏa bây giờ, Gridley.”

Tên quý tộc đáng ghét tiến lên, tay áo sơ mi đã được xắn lên gọn gàng. “Smoky” điềm nhiên chờ đợi, đinh ninh rằng vụ này sẽ được tiến hành theo đúng các quy tắc chiến tranh của Fishampton. Theo đó, các cuộc giao tranh phải được mở đầu bằng việc bêu riếu, kết tội, lăng mạ, sỉ vả và lăng mạ tăng dần mức độ và trọng lượng. Sau một hồi “mày với tao” như thế, sẽ đến màn hất văng mảnh gỗ trên vai, hoặc bước qua vạch “thách thức” vẽ bằng mũi giày dưới đất. Tiếp theo là những cú đánh nhẹ qua lại, sức nặng cũng tăng dần lên cho đến khi máu nóng bốc lên đầu và hai bên tung nắm đấm hết sức mình.

Nhưng Haywood nào có biết quy tắc của Fishampton. Tinh thần quý tộc bắt buộc (Noblesse oblige) giữ một nụ cười phảng phất trên môi khi cậu chậm rãi bước tới chỗ “Smoky” và cất lời:

– Đi chơi bóng à?

“Smoky” nhanh chóng hiểu rằng đây là cách đặt lại câu hỏi trước, cho phép cậu ta đưa ra lời xin lỗi thiết thực bằng cách trả lời nó một cách lịch sự và đúng trọng tâm.

– Lần này thì nghe cho kỹ nhé, – cậu ta nói. – Tao đang chuẩn bị đi trượt băng trên sông đây. Mày không thấy cái ô tô gắn lồng đèn Trung Quốc của tao đang đỗ ở đằng kia để chờ tao à?

Haywood đấm gục cậu ta.

“Smoky” cảm thấy bị đối xử bất công. Tước đi màn đôi co và chửi rủa mở đầu chẳng khác nào đẩy một hiệp sĩ mặc giáp phi ngựa thẳng vào một mũi giáo đang lao tới mà không cho anh ta cưỡi ngựa diễu hành quanh võ đài trong tiếng kèn vang dội trước đã. Dù vậy, cậu ta vẫn lồm cồm bò dậy và lao vào kẻ thù bằng cả đầu, chân lẫn nắm đấm.

Trận đấu kéo dài đúng một hiệp rỗi mười phút. Nó bị kéo dài đến mức giống một cuộc chiến tranh hay một mối thù gia tộc hơn là một trận đánh đấm thông thường. Haywood từng học qua vài ngón đấm bốc và vật lộn từ gia sư của mình, nhưng cậu đã vứt xó tất cả để dùng đến những ngón chiến đấu bản năng được truyền lại từ tổ tiên dòng họ Van Plushvelt chuyên sống trong hang đá.

Thế nên, khi thấy mình trong lúc hỗn chiến đang ngồi chồm hỗm trên lồng ngực của “Smoky”—kẻ đang dãy dụa và gào thét—cậu liền chớp ngay thời cơ, bốc đầy một nắm cát đất nhồi thật lực vào tai, mắt và miệng đối thủ; và khi “Smoky” tung ra thế khóa chân sở trường để “lật” ngược cậu lại, cậu liền túm chặt lấy mái tóc nhà Plushvelt và giã đầu nhà Plushvelt xuống lòng đất mẹ. Dĩ nhiên, cuộc chiến không diễn ra liên hồi không nghỉ. Sẽ có những quãng nghỉ khi một người ngồi lên người kia, giữ chặt đối phương, trong khi cả hai thở hồng hộc như cá voi, nhổ ra những hòn sỏi và đất đá quá khổ vướng víu trong miệng, đồng thời cố gắng khuất phục tinh thần đối phương bằng một cái nhìn trừng trừng đáng sợ làm tê tái tâm hồn.

Cuối cùng, dường như theo thuật ngữ của võ đài, sức lực của cả hai đã cạn kiệt. Họ buông nhau ra, và mỗi người biến mất trong một đám bụi mịt mù khi phủi sạch cát bụi trận chiến. Ngay khi vừa thở lại sức, Haywood bước sát tới chỗ “Smoky” và cất tiếng hỏi:

– Đi chơi bóng à?

“Smoky” đăm đăm nhìn lên bầu trời, nhìn cây gậy nằm dưới đất và nhìn quả bóng “giải đấu” đang làm phồng túi quần mình.

– Chứ sao, – cậu ta đáp tỉnh bơ. – Đội “Yellowjackets” đấu với đội “Long Islands”. Tao là đội trưởng đội “Long Islands”.

– Chắc lúc nãy tôi không có ý bảo cậu rách rưới đâu, – Haywood nói. – Nhưng công nhận là cậu bẩn thật đấy.

– Chứ sao nữa, – “Smoky” đáp. – Lăn lộn chán chê thì phải thế chứ. Này, tao không tin mấy tờ báo New York viết chuyện đàn bà uống rượu rồi cho khỉ ngồi ăn chung bàn đâu. Tao đoán toàn xạo hết, giống mấy chuyện chúng nó in về người ăn đĩa bạc với nuôi chó trăm đô ấy.

– Dĩ nhiên rồi, – Haywood nói. – Cậu chơi vị trí nào trong đội?

– Chụp bóng (catcher). Mày chơi bao giờ chưa?

– Chưa bao giờ trong đời, – Haywood đáp. – Tôi chẳng quen đứa nào ngoài một hay hai người anh em họ cả.

– Có muốn học không? Bọn tao sắp có một trận đấu tập trước trận chính thức. Có muốn đi cùng không? Tao xếp mày đá ở ngoài sân trái (left-field), bắt nhịp nhanh lắm chứ gì.

– Tôi rất thích, – Haywood đáp. – Tôi vẫn luôn muốn chơi bóng chày.

Những người hầu gái ở New York và các gia đình chủ mỏ miền Tây mang tham vọng thượng lưu hẳn vẫn còn nhớ rõ cơn chấn động do bản tin về việc thiếu niên đa triệu phú Haywood Van Plushvelt chơi bóng chày cùng đám trẻ làng Fishampton gây ra. Người ta thừa nhận rằng thời đại hoàng kim của chủ nghĩa dân chủ đã đến. Các phóng viên và thợ ảnh ùn ùn kéo đến hòn đảo. Báo chí cho đăng những bức ảnh chiếm nửa trang chụp cảnh cậu đang bắt gọn một quả bóng lăn nguy hiểm ở vị trí chốt ngắn (short-stop). Tờ Tạp chí Những kẻ Nịnh hót tung ra số báo đặc biệt về Gậy và Bóng (Bat and Ball) điểm lại lịch sử chủ đề này từ loài dơi ma cà rồng cho đến vũ hội của các bậc trưởng tộc (Patriarchs)—minh họa bằng ảnh chụp nội thất dinh thự mùa hè của nhà Van Plushvelt. Các mục sư, nhà giáo dục và nhà xã hội học khắp nơi tung hô sự kiện này như tiếng kèn hiệu tuyên bố tình anh em phổ quát của nhân loại.

Một buổi chiều, tôi đang ngả lưng dưới tán cây gần bờ biển ở Fishampton trong sự đồng hành quý giá của một nhà xã hội học trẻ tuổi, hói đầu. Nhân tiện xin chú thích rằng tất cả các nhà xã hội học ít nhiều đều hói, và đúng ba mươi hai tuổi. Cứ nhìn họ mà xem.

Nhà xã hội học đang viện dẫn trường hợp của nhà Van Plushvelt như một triệu chứng “vực dậy” quan trọng nhất của cả một thế hệ, đồng thời coi đó là lý do để biện minh cho sự tồn tại của chính mình.

Ngay trước mắt chúng tôi là sân bóng chày của làng. Và giờ đây, những thiếu niên ưa vận động của Fishampton đang ùa ra, vừa hò hét vừa tỏa ra khắp các vị trí trên sân.

– Kia kìa, – nhà xã hội học vừa nói vừa chỉ tay, – kìa là thiếu niên Van Plushvelt.

Tôi nhổm người dậy (tỏ ra bấy giờ chẳng khác gì một kẻ nịnh hót Mary Ann) và dòm chăm chú.

Thiếu niên Van Plushvelt đang ngồi trên bãi đất trống. Cậu mặc một chiếc áo len đỏ rách rưới, chiếc mũ chơi gôn tơi tả và phong hóa, đôi giày mòn vạt đế, và chiếc quần dài mang nhãn hiệu “bền bỉ”. Bụi bẩn quyện với mồ hôi do vận động đã làm tối sạm những mảng lớn trên khuôn mặt cậu.

– Đúng là cậu ấy rồi, – nhà xã hội học nhắc lại. Giá mà hắn nói là “cậu ta” thì có lẽ tôi đã đỡ thấy gai mắt hơn.

Ngồi trên một chiếc băng ghế với vẻ điệu đà là bạn thân của vị triệu phú trẻ.

Cậu ta diện một bộ vest gọn gàng bằng vải serge xanh sẫm, một chiếc mũ rơm trắng gọn gàng, đôi giày da lợn khoét thấp gọn gàng, chiếc áo sơ mi mang thương hiệu “vô nhiễm” nổi tiếng, chiếc cà vạt bản nhỏ gọn gàng thắt kiểu four-in-hand, và tay cầm một chiếc gậy tre mảnh mai, gọn gàng.

Tôi cười lớn đầy thô tục.

– Việc ông cần làm bây giờ, – tôi bảo nhà xã hội học, – là thành lập một trại cải tạo dành cho Cái vòng luẩn quẩn về mặt luận lý. Hoặc không thì đầu óc tôi có vấn đề rồi. Tôi thấy mọi thứ cứ quay mòng mòng trong những vòng tròn thay vì đi đến đâu cả.

– Ý anh là gì? – nhà cải cách hỏi.

– Thì ông nhìn xem cậu ta đã làm gì với “Smoky” kìa, – tôi đáp.

– Anh mãi mãi chỉ là một tên ngốc, – bạn tôi, nhà xã hội học, bực dọc đứng dậy và bỏ đi.