NHỮNG CHUYẾN DU HÀNH CỦA PALOMAR

Một cái sân nhỏ trải cát trắng to hột, gần như sỏi, cời thành các luống thẳng song song hoặc các vòng tròn đồng tâm quanh năm cụm đá không đều hoặc đá cuội thấp. Đây là một trong những công trình nổi tiếng nhất của văn minh Nhật Bản, vườn đá và cát của đền Long An Tự ở Kyoto, hình ảnh điển hình của việc chiêm ngắm để đạt đến cái tuyệt đối qua các phương tiện giản dị nhất, mà không cần viện đến các khái niệm diễn đạt bằng lời, theo sự chỉ dạy của các nhà sư theo phái Thiền tông, tông phái tâm linh nhất của đạo Phật.

Vòng đai của khoảnh cát vô sắc hình vuông là ba cạnh tường, trên lợp ngói, cao hơn nữa là xanh xanh cây. Cạnh thứ tư là một thềm gỗ chia bậc, nơi công chúng có thể đi qua, dừng lại, hoặc ngồi xuống. “Nếu cái nhìn nội tâm của chúng ta đắm trong cảnh quang vườn này,”. Một tài liệu quảng cáo tặng khách viếng - bằng tiếng Nhật và tiếng Anh, kèm theo chữ kí của vị thiền sư trưởng - giải thích: “Chúng ta sẽ cảm thấy như trút được cái tính tương đối của cái Ngã cá thể, trong lúc trực giác về cái cái Ngã tuyệt đối sẽ chan hòa chúng ta trong niềm thanh thản diệu kì, thanh hóa cái tâm u minh của chúng ta”.

Palomar sẵn lòng nhận các lời khuyên này với niềm tin, anh ngồi xuống bậc thềm, quan sát các hòn đá, từng hòn một, nương theo làn cát trắng gợn sóng, để cái hài hòa không thể định nghĩa, vốn nối kết mọi thành tố của cảnh tượng, lần hồi lan tỏa trong anh.

Hay thật ra, anh đang cố gắng hình dung tất cả những gì hẳn là cảm được từ một người có khả năng định tâm ngắm ngôi vườn Thiền, trong đơn độc và yên lặng. Vì rằng - quên không nói - Palomar đang chật chội trên thềm, giữa hàng trăm khách viếng hích đẩy anh từ mọi phía. Các ống kiếng máy chụp, máy quay len lỏi giữa các đám cùi chỏ, đầu gối, mang tai, để lấy bố cục các cụm đá và cát từ khắp các góc độ, được ánh sáng tự nhiên hoặc ánh chớp đèn nháy rọi sáng; từng rừng chân đi tất len bước qua (ở Nhật giày dép luôn luôn được để lại ngoài cửa); các lũ con được bố mẹ có đầu óc sư phạm dấn dúi lên hàng đầu, hàng đoàn học sinh mặc đồng phục lũ lượt đẩy nhau, hối hức sao cho sớm thoát khỏi cái buổi tham quan đền đài nổi tiếng do nhà trường tổ chức; những khách thăm nghiêm túc nhịp lên nhịp xuống mái đầu, kiểm xem mọi khoản viết trong bản hướng dẫn có phù hợp với thực tế, và mọi khoản thấy được trong thực tế có ghi trong bản hướng dẫn hay không.

“Chúng ta có thể xem vườn cát như một quần đảo đá trong cái mênh mông của đại dương, nếu không thì như các đỉnh núi cao vươn lên từ một biển mây. Chúng ta có thể ngắm ngôi vườn như ngắm một bức tranh mà khung là thành đền, hoặc hãy quên hẳn cái khung và tin rằng biển cát mở ra vô tận và trùm cả thế gian”.

Các “chỉ dẫn” bao gồm trong tài liệu quảng cáo này, đối với Palomar, là hoàn toàn đáng tin cậy, có thể áp dụng ngay lập tức, không cần phải nỗ lực, miễn rằng người ấy là người thực sự tin rằng mình có một cá tính để rũ bỏ, rằng mình sắp nhìn thế giới từ bên trong một cái tôi có khả năng tự rã và biến thành thuần là cái nhìn. Nhưng chính cái điểm khởi hành này lại đòi hỏi một nỗ lực tưởng tượng bổ sung, rất khó đạt, khi cái tôi đang bị dính cứng trong một đám đông chật ních, đang nhìn với hàng ngàn cặp mắt và rảo bước với hàng ngàn đôi chân trên một lộ trình bắt buộc của tuyến du lịch.

Phải chăng chỉ có cách kết luận rằng các kĩ thuật tâm thần Thiền, để đạt đến tính khiêm cung tột cùng, đến tính vô tư trước mọi hình thái chiếm hữu, ngã mạn, thì cần phải có một cái nền tất yếu đặc quyền quý tộc, cái vốn giao cho tính cá thể thật nhiều không gian và thời gian chung quanh nó, những chân trời cô đơn không nỗi thống khổ?

Nhưng kết luận này, điều dẫn đến sự than vãn quen thuộc về một thiên đàng đã mất trong tình trạng lan tràn của nền văn minh đại chúng, nghe ra lại quá dễ dãi đối với Palomar. Anh thích chọn một con đường khó hơn, cố gắng thu chụp điều mà vườn Thiền có thể giao tặng anh, ngắm nó chỉ trong một tình cảnh có thể ngắm ngày hôm nay: ngướn cổ mình lên giữa những cái cổ khác.

Anh thấy gì? Anh thấy loài người trong một thời đại của các con số vĩ đại, rải rộng thành một đám đông, san bằng nhưng vẫn được kết hợp bởi các cá nhân riêng lẻ, như cái biển cát hạt phủ kín bề mặt thế giới kia... Anh thấy thế giới, dẫu sao, vẫn tiếp tục phô lưng đá cuội, cái bản chất thản nhiên của nó trước số phận con người, cái thực chất đặc cứng không thể qui cho sự hòa nhập mang tính nhân bản... Anh thấy các hình thể qua đó cát-người kết tập tiến đến cách bài trí theo những tuyến vận động, theo các mô thức phối hợp tính qui củ và tính lưu động như các vạch thẳng hoặc tròn của một đường cời... Giữa nhân-loại-cát và thế-giới-đá-cuội có một cảm thức hài hòa khả thể, như giữa hai sự hài hòa không đồng nhất: sự hài hòa không nhân bản, về tương quan lực lượng, hình như không tương ứng với bất cứ một mô thức nào; còn sự hài hòa của những cấu trúc nhân bản, vốn khát khao cái tính hợp lí của việc tác tạo hình học hoặc âm nhạc, thì lại chẳng bao giờ xác định...