Trong một thời khi sự sốt ruột của người già đối với người trẻ và sự sốt ruột của người trẻ đối với người già đã lên đến đỉnh điểm, khi người già không làm gì khác hơn là tích lũy lí lẽ để cuối cùng bảo cho người trẻ những gì họ nghĩ là đích đáng và người trẻ không chờ gì hơn là cơ hội này để chứng tỏ rằng người già chẳng hiểu gì sất, Palomar không thể thốt nửa lời. Nếu đôi khi anh thử nói toạc, thì anh nhận ra rằng mọi người đang quá hăng say với những luận thuyết họ đang bảo vệ để mà quan tâm đến những gì anh đang tìm cách làm sáng tỏ với chính mình.

Số là, Palomar, thay vì khẳng định chân lí của minh, thì lại muốn đặt những câu hỏi, anh hiểu, không ai muốn bước ra khỏi luồng diễn ngôn của họ để trả lời một câu hỏi đến từ một diễn ngôn khác, bắt họ phải nghĩ lại cùng những điều ấy với lời lẽ khác, có khi lại rơi tọt vào những mảnh đất chưa biết, xa với các lộ trình chắc ăn. Hoặc giả, anh mong kẻ khác đặt câu hỏi cho anh; nhưng anh cũng thế, chỉ thích số câu này, chứ không thích số câu kia: những câu hỏi mà anh đáp lại để nói lên những điều anh thấy có thể nói, nhưng chỉ có thể nói khi có ai đó yêu cầu anh nói. Dẫu sao, chẳng ai mơ tưởng mà hỏi anh điều gì.

Chuyện là thế, Palomar giữ riêng cho mình sự nghiền ngẫm về cái khó trong việc nói chuyện với người trẻ.

Anh nghĩ: “Cái khó là ở chỗ, giữa chúng ta và người trẻ có một cái hố không thể lấp. Có điều gì đó đã xảy ra giữa thế hệ chúng ta và thế hệ những người trẻ, tính liên tục về kinh nghiệm bị phá vỡ: chẳng có điểm tham chiếu chung nữa”.

Rồi anh nghĩ: “Không phải! Cái khó là ở chỗ cứ mỗi lần tôi sắp nói với những người trẻ một lời trách cứ, một lời phê phán, một lời khuyến khích, hoặc một lời khuyên bảo, thì tôi lại nghĩ, tôi cũng thế, hồi trẻ cũng thu hút những lời trách cứ phê phán khuyến khích khuyên bảo cùng loại, và tôi đã không dựa cột mà nghe. Đó là những thời khác, nên đương nhiên nhiều thái độ khác, trong ngôn ngữ, trong tập tục, nhưng cơ chế vận hành tâm trí tôi lúc đó cũng không khác cái của người trẻ hôm nay là mấy. Vậy thì, tôi không có thẩm quyền để nói”.

Palomar dao động hồi lâu giữa hai cách suy xét vấn đề. Rồi quyết định: “Hai lập trường không mâu thuẫn. Giải pháp tính liên tục giữa các thế hệ phụ thuộc việc không thể truyền đạt kinh nghiệm, việc không thể tránh cho kẻ khác những sai lầm mà chúng ta đã phạm. Khoảng cách thực, giữa hai thế hệ, là ở những yếu tố chúng có chung, những kinh nghiệm như nhau, lập lại theo chu kì, giống trong cách ứng xử kế thừa sinh học của các loài động vật. Ngược lại, các yếu tố thực sự khác nhau, giữa chúng ta và người trẻ, chính là cái kết quả của những sự thay đổi không thể đảo ngược mà mỗi thời mang trong nó, nghĩa là chúng phụ thuộc cái di sản lịch sử mà chúng ta đã chuyển giao cho người trẻ, cái di sản mà chúng ta thực thụ chịu trách nhiệm, dù có lúc không ý thức. Chính vì thế, chúng ta không có gì để dạy: về những điều tương đồng nhất với kinh nghiệm của chúng ta, chúng ta không chút tác động; về những điều mang dấu ấn của chúng ta, chính chúng ta lại không biết nhận ra”.