Palomar - được tin trọn tháng tư năm nay cả ba hành tinh “vòng ngoài”, thấy được bằng mắt thường (cả cho anh, người cận và loạn thị), đều “đối vị” nên có thể ngắm cùng lúc và trọn đêm - vội vàng chạy ra sân thượng.

Trăng tròn trời càng trong. Hỏa tinh, dù gần chiếc gương-trăng lớn tràn trề ánh bạc, uy nghi tiến đi trong vẻ tỏa rạng sừng sững, vàng đậm, quánh lại của nó, khác với mọi ánh vàng khác của bầu trời, để mà rút cục người ta đồng ý gọi là đỏ, và trong những lúc hứng khởi thì thấy quả là nó đỏ.

Hạ tầm nhìn của bạn xuống, dõi về hướng Đông theo một vòng cung tưởng tượng nối Regulus, sao sáng nhất chòm Sư Tử, với Spica, sao sáng nhất chòm Giác (nhưng Spica hầu như không thấy được), bạn sẽ gặp Sao Thổ: rõ biệt, với cái sáng trắng và sắc lạnh của nó; và xa xa hơn nữa, dưới kia: Sao Mộc đây rồi, vào lúc lộng lẫy nhất, một màu vàng mọng phớt xanh. Các sao xung quanh đều mờ nhạt, trừ Arcturus, sao sáng nhất chòm Mục Tử, chiếu sáng vẻ thách thức, cao hơn một chút về hướng Đông.

Để thưởng ngoạn tốt nhất sự đổi vị của cả ba hành tinh. Cần kiếm được một ống kính thiên văn. Palomar, có lẽ vì cùng mang cái tên với một đài thiên văn lừng danh, nên được hưởng dăm ba tình bằng hữu trong số các nhà thiên văn ở đó, thế là anh được phép gí sống mũi sát cái ống nhòm đường kính 15 phân, có vẻ nhỏ cho các khảo cứu khoa học, nhưng so với cặp kiếng cận của anh thì cả là một sự khác biệt.

Chẳng hạn, dưới ống kính thiên văn, Sao Hỏa cho thấy nó là một hành tinh rắc rối hơn khi hiện dưới mắt thường: Sao Hỏa hình như có nhiều điều để truyền đạt, nhưng chỉ có thể tựu lại một phần nhỏ, như của một diễn từ lắp bắp, ấp úng. Một quầng sáng đỏ tươi thò ra quanh rìa; bạn có thể chẹn nó lại bằng cách chỉnh con vít, để nêu bật lớp băng kết tủa ở cực dưới; các vết đốm xuất hiện và tan biến trên bề mặt như những đám mây hoặc những kẽ toạc giữa những đám mây; một đám ổn định thành hình thể và vị trí của Australia. Palomar tin chắc rằng càng nhìn rõ Australia này thì ống kính càng lấy đúng tiêu điểm, nhưng đồng thời anh thấy anh cũng đang làm mất bóng dáng các vật thể khác mà dường như anh nhìn thấy hoặc cảm thấy thiết tha muốn nhìn.

Hay là thế này, anh thấy nếu Sao Hỏa là hành tinh kể từ Schiaparelli về sau được nói đến rất nhiều, luân phiên tạo ra ảo tưởng và thất vọng, trùng khớp với sự khó khăn trong việc thiết lập quan hệ với nó, như với một người khó tính. (Trừ phi cái khó tính ấy hoàn toàn thuộc về phía Palomar: anh hoài công tìm đủ mọi cách để trốn lánh cái tính chủ thể khi trú ngụ giữa các thiên thể).

Mọi sự lại đảo ngược trong mối quan hệ mà anh thiết lập với Sao Thổ, hành tinh đem lại nhiều rung cảm nhất cho ai ngắm nó qua ống kính thiên văn: đây này, rõ vô ngần, trắng vô ngần, những đường viền chính xác của quả cầu và của vành khăn; một làn sọc nhạt song song vằn quanh khối cầu; một đường tròn sẫm hơn phân cách các ren vành khăn; ống kính thiên văn này hầu như không thu chụp các chi tiết khác và làm nổi bật cái tính trừu tượng hình học của vật thể; cái cảm giác cực kì xa xăm thay vì giảm đi thì lại gia tăng hơn bao giờ hết dưới mắt thường.

Rằng trên bầu trời đang vần quanh một vật thể khác mọi vật thể, một hình thể đến chỗ tối đa lạ kì mà lại tối đa giản dị, quy củ và hài hòa, kì thực là một điều cổ vũ cho sự sống và tư duy.

“Nếu người cổ đại có thể ngắm nó như ta ngắm bây giờ”, Palomar suy ngẫm, “có lẽ họ nghĩ họ đã phóng cái nhìn vào bầu trời ý niệm của Plato, hoặc vào không gian phi vật chất của các định đề Euclide; thế mà, hình ảnh này, chẳng biết do sự chỉ đạo lầm lạc nào, lại đến với ta và ta ngại là nó quá đẹp để là sự thật, quá ưu ái cho cái vũ trụ tưởng tượng của ta để mà thuộc vào một thế giới có thực. Nhưng có lẽ, chính cái sự ngờ vực vào cảm quan này là cái đã ngăn không cho chúng ta cảm thấy thoải mái trong vũ trụ. Có thể quy tắc thứ nhất mà ta phải tự đề ra cho ta là thế này: cứ y như cái ta nhìn”.

Lúc này, theo anh, hình như vành khăn hoặc hành tinh trong vành khăn đang lắc lư nhè nhẹ, cả cái này lẫn cái kia đang xoay tại chỗ; trên thực tế, chính cái đầu của Palomar lắc lư khi anh buộc phải ghé cổ mà luồn cái nhìn vào ống kính thiên văn; nhưng anh cảnh giác không để phải tự đính chính với chính mình về ảo tưởng này, trùng hợp với sự mong đợi của anh, như trùng hợp với chân lí tự nhiên.

Sao Thổ thực sự là vậy. Sau chuyến phi hành ‘Voyager 2’, Palomar đã theo dõi tất cả những gì viết về các vành khăn, rằng chúng được cấu tạo bởi những hạt cực nhỏ; rằng chúng được cấu tạo bởi những khối băng phân cách qua các vực thẳm; rằng các đường phân cách giữa các vành khăn là những cái luống trong đó các vệ tinh bay quanh, quét và dồn vật chất sang hai bên, như những chú chó chăn cừu chạy vờn quanh, đôn đốc bày gia súc kết đoàn; anh theo dõi việc phát hiện ra các vành khăn đan xen nhau, mà sau đó được biết là những vòng tròn đơn giản, mỏng mảnh hơn nhiều; và sự phát hiện các vằn sọc đục, bố trí như các cây căm bánh xe, mà sau đó được nhận dạng là những đám mây băng giá. Thế nhưng, những tin tức mới không phủ nhận cái dáng vẻ đầy thực chất này, không khác với cái được Gian Domenico Cassini thấy lần đầu tiên vào năm 1676, khi phát hiện ra các đường phân cách giữa các vành khăn mà sau đó được mang tên ông.

Rõ là một người hết sức tẩn mẩn như Palomar không để lỡ dịp, anh đã tham khảo các bộ bách khoa và cẩm nang. Giờ thì Sao Thổ, vật thể lúc nào cũng mới, hiện ra trước cái nhìn của anh, nhắc lại niềm kinh ngạc của lần khám phá ban đầu, khơi dậy nỗi nuối tiếc mà Galileo với cái ống nhòm tiêu điểm còn nhòe, đã không mang lại gì hơn là một ý niệm lẫn lộn về một vật ba thể hoặc về một quả cầu với hai tay cầm, rồi khi ông gần hiểu được là hành tinh được hình thành thế nào, thì mắt ông lại kéo quầng và mọi sự chìm vào bóng tối.

Nhìn đăm đăm quá lâu vào một vật thể chiếu sáng, thị lực sẽ mệt; Palomar khép mắt; chuyển sang Sao Mộc.

Trong cái dáng uy nghi, trang trọng mà không nặng nề của nó, Sao Mộc phô bày hai vằn xích đạo giống một chiếc khăn quàng cổ, tô điểm với những mũi đan bện xanh nhạt. Hiệu ứng của những cơn bão khí quyển khổng lồ đươc chuyển dịch thành một mô thức êm ả, trật tự, một tính cách đĩnh đạc tinh luyện. Nhưng vẻ hoa lệ thực sự của hành tinh sang cả này là ở những vệ tinh sáng rực của nó, cả bốn bây giờ đều hiện dọc theo một trục chéo ngang, giống như một quyền trượng lóng lánh ngọc ngà đá quí.

Được Galileo khám phá và đặt tên là Medicea sidera, “Các thiên thể Medici”, rồi ít lâu sau được một nhà thiên văn Hà Lan đặt lại với các cái tên mượn của nhà thơ Ovid: Io, Europa, Ganimede, Calisto - những vệ tinh nhỏ của Sao Mộc dường như phát ra cái ánh bừng sáng cuối cùng của thời Phục HưngTân-Platon, như không ý thức rằng cái trật tự tĩnh mặc của các tinh cầu đã bị hủy bỏ, do chính cái công trình của người phát hiện ra chúng.

Một ước mơ thắm đẫm tinh thần kinh điển cuốn lấy Sao Mộc; dán mắt vào ống kính thiên văn Palomar trông ngóng một cuộc biến hình chuyển thể Olimpia. Nhưng anh không thể giữ hình ảnh cho rõ nét, anh phải khép mi mắt lại một lúc, để hạt đồng tử đang bị chóa lòa chỉnh lại cảm nhận chính xác về đường nét, sắc màu, bóng tối, cũng như để trí tưởng tượng trút bỏ những vỏ ngoài vay mượn, và khước từ tính khoe khoang sách vở.

Đúng! Nên để trí tưởng tượng cứu vớt cái yếu kém của thị lực, nhưng nó phải tức thời và trực tiếp như một ánh nhìn nhóm lên rực ngời. Điều gì là điều so sánh đầu tiên đến trong đầu và anh gạt bứng nó đi vì phi lí? Anh thấy hành tinh đang đong đưa, với các vệ tinh nối đuôi nhau như các bong bóng hơi bốc lên từ mang một con cá tròn dẹp của biển thẳm, phát sáng và có vằn...

Đêm sau đó, Palomar lại ra sân thượng nhà ngắm các hành tinh qua con mắt trần: khác biệt lớn là ở chỗ, ở nhà, anh buộc phải tính đến những tỉ lệ giữa hành tinh, cái còn lại của bầu trời bủa ra khắp hướng trong không gian tối mịt, và anh, người đang ngắm: điều gì sẽ không xảy ra nếu tương quan là giữa vật thể cách biệt hành tinh đang thu vào cự điểm cặp mắt kiếng, và anh, chủ thể, trong một chuyến hội ngộ mặt-đối-mặt mộng ảo. Cùng lúc, anh nhớ lại hình ảnh chi tiết của mỗi hành tinh mà mình đã thấy tối qua, và thử gắng lồng nó vào cái chấm sáng tí teo chích xuyên bầu trời. Có thế anh mới hi vọng là mình đã thực sự chinh phục được hành tinh, hoặc ít ra, cái phần của một hành tinh có thể lọt vào một con mắt.