Như mọi mùa hè, trên sân thượng, con tắc kè trở lại. Ở một vị trí quan sát ngoại lệ, Palomar có thể nhìn con vật từ dưới bụng, không phải trên lưng, như thông thường người ta hay nhìn con tắc kè, kì nhông, và thằn lằn. Trong phòng khách nhà Palomar có một khoang cửa-hộc-kính nhỏ thông ra sân thượng; trên các ngăn kính, một bộ sưu tập đồ sứ Art-Nouveau[1] được bài trí theo hàng lối; tối đến, một bóng đèn 75 oát chiếu sáng các hiện vật; một cây đuôi công trên bờ tường sân thượng đong đưa nhành hoa lam lên mặt kính ngoài; mỗi tối, khi đèn vừa bật sáng, con tắc kè, sống dưới cành lá trên tường, bò lên mặt kính, đúng vào cái điểm nơi bóng đèn tỏa sáng và nằm bất động như một con thằn lằn dưới ánh mặt trời. Các con ruồi nhuế bay vòng vo, ánh đèn cũng quyến rũ chúng; khi một con ruồi nhuế lọt tầm, con vật bò sát táp gọn.

Tối nào cũng vậy, rốt cuộc, anh chị Palomar thể nào cũng xoay các chiếc ghế bành anh chị ta đang ngồi, từ trước màn ảnh truyền hình sang hộc cửa kính; từ trong gian phòng, anh chị ta chiêm ngắm cái hình dong trắng bệch của con vật bò sát trên cái nền tối đen. Sự lựa chọn giữa chiếc máy truyền hình và con tắc kè không phải lúc nào cũng thẳng băng; mỗi trong hai sô biểu diễn chứa những thông tin mà sô kia không có. Truyền hình rảo khắp các lục địa, thu thập các xung lực nháy sáng, miêu tả bộ mặt thấy được của sự vật; con tắc kè, ngược lại, tượng trưng sự tập trung bất động và khía cạnh giấu kín, mặt trái của những gì phô ra mắt nhìn.

Ngoại hạng nhất là đôi chân, đích thực là các bàn tay ngón mềm, toàn thịt, tì và dính vào mặt kính qua các mạch máu nhỏ li ti: năm ngón xòe ra như những cánh hoa be bé trong tranh vẽ trẻ con, khi một chân di chuyển, các ngón cúp lại như một bông hoa đang khép, để rồi lại xòe ra mà bám vào kính, làm hiện lên những vệt cực nhỏ, giống những dấu chỉ tay. Vừa tinh vừa khỏe, các đôi tay này hình như mang tiềm năng thông minh, y như thể chỉ cần chúng được giải phóng khỏi cái bổn phận phải dính chặt nơi đó, trên cái bề mặt thẳng đứng, là chúng có thể đạt được khả năng của bàn tay người, được cho rằng trở nên khéo léo khi không còn phải đu bám các nhánh cây hoặc tựa lên đất.

Hai cặp đùi xếp, không lồ lộ đầu gối mà lại lồ lộ cùi chỏ, đàn hồi nâng nhấc thân thể. Cái đuôi chỉ dính vào mặt thủy tinh theo một vạch sọc nằm giữa, nơi xuất phát các vòng nhẫn, vòng từ bên này sang bên kia; chúng khiến cái đuôi nom như một công cụ cứng cáp và được bảo bọc tốt. Phần lớn thời gian con vật nằm lơ đãng, rỗi rãi, như thể nó không có thứ tài hoặc tham vọng nào khác ngoài cái sự chờ trợ cấp (không như cái nhanh nhẹn thư pháp của cái đuôi con thằn lằn), vậy mà khi cần nó lại tỏ ra bén nhạy, rành mạch, thậm chí biểu cảm.

Về phần cái đầu, hiện rõ cái cổ họng rộng rung rẩy; hai bên, hai con mắt lồi không mi. Cổ họng là một lớp bọc mềm ẻo, giăng từ đáy cái cằm cứng và toàn vảy như của một con cá sấu Mỹ, và cái bụng trắng, chỗ áp lên mặt kiếng, cũng hiện ra một đốm hạt li ti, có lẽ dinh dính.

Khi một con ruồi nhuế bay gần họng cậu tắc kè, cái lưỡi phắt một cú và nuốt chửng, nhanh như chớp mà uyển chuyển mà nắm bắt, không hình thù mà có khả năng đảm nhiệm mọi hình thù. Vậy mà, Palomar không bao giờ dám chắc là mình nhìn thấy nó hay chưa; điều anh chắc mình nhìn thấy, lúc này, là một con ruồi nhuế đang nằm trong cổ họng cậu động vật bò sát: cái bụng, bẹt vào thủy tinh sáng rỡ, trong suốt như được thấy qua tia X; bạn có thể theo dõi bóng con mồi trong chuyến trôi nổi tòn tuột qua cái tạng phủ đang tiêu hóa nó.

Nếu mọi thể vật chất đều trong suốt, mặt đất bệ đỡ chúng ta, bao bì bao bọc thân thể chúng ta, mọi thứ có lẽ hiện ra không như một vỗ cánh mượt mà đường tơ, mà là một địa ngục của những sự ngấu nghiến và nuốt chửng. Có lẽ vào giây phút này, một vị thần âm ti ngự ở trung tâm quả đất, với con mắt chọc thủng đá xanh đang nhìn lên chúng ta, theo dõi chu trình sống-chết, những nạn nhân bị xâu xé đang tiêu dần tiêu mòn trong bụng kẻ đang ăn tươi nuốt sống họ), cho đến khi, đến phiên những kẻ này, lại bị một cái bụng khác, ăn sống nuốt tươi.

Cậu tắc kè nằm bất động hàng giờ; đôi khi qua một cú táp lưỡi nó đớp một con muỗi hay một con ruồi nhuế; còn các con côn trùng khác, y những con trên, dù vò ve đỗ xuống cách cái miệng cậu ta vài mi li mét, cậu ta hình như không ghi nhận. Phải chăng chính đôi đồng tử thẳng đứng của cặp mắt, phân cách ở hai bên đầu cậu ta, đã không nhận ra chúng? Hay cậu ta có cái cớ để chọn và để bỏ của cậu ta mà chúng ta không biết? Hoặc giả, việc cậu ta ra quân là do tùy cơ hay tùy hứng?

Sự chia khúc thành các vòng nhẫn ở chân và ở đuôi, cáo đốm lấm chấm hạt đồng tiền trên đầu và trên bụng khiến cậu tắc kè khoác cái vẻ ngoài của một thiết bị cơ khí; một bộ máy cực kì tinh xảo, được nghiên cứu tận tường ở từng chi tiết vi mô, đến nỗi bạn phải tự hỏi rằng một sự hoàn hảo như thế có phải là phí của giời không, vì những thao tác giới hạn mà cậu tắc kè biểu diễn. Hay đây chính là nỗi niềm bí mật của cậu ta: thỏa mãn là được tồn tại, rút cái ăn cái làm lại thành tối thiểu? Có thể nào điều này lại là một bài học của cậu ta, ngược với cái tiêu chuẩn đạo đức mà ở thuở thiếu thời Palomar muốn xem là của mình: luôn luôn tìm cách thực hiện điều gì đó vượt trên phương tiện đang có của mình một tí?

Đúng lúc này, một con bướm đêm nhỏ, lúng túng đôi cánh, lọt vào tầm hoạt động của cậu ta. Liệu cậu ta làm ngơ? Không, cậu ta vẫn đớp. Cái lưỡi biến thành cái vợt bắt bướm và lôi tọt vào miệng. Thế có lọt cả không? Cậu ta sẽ nhổ ra? Cậu ta sẽ nổ tung? Không, con bướm nằm trong cổ họng: vẫy, đập, trong tình trạng vẹo vọ khốn khổ nhưng vẫn còn là nó, không bị các nhát răng xúc phạm chạm đến, giờ thì con bướm lọt qua chỗ thắt lọng chật chội của cổ họng, chính cái bóng là cái bắt đầu chuyến đi chầm chậm đầy tính chiến đấu xuống cái cuống thực quản căng phồng.

Cậu tắc kè, ra khỏi sự bất động, miệng há hốc, run rẩy cái cổ họng đang co giật, lắc lư, đảo qua đảo lại trên hai đôi chân và cái đuôi, xoay vặn bụng, đang chịu thử thách dữ dội. Vậy là đủ cho đêm nay? Cậu ta sẽ ra đi? Đây có phải là đỉnh cao của mọi ước vọng mà cậu ta mong được thỏa mãn? Đây có phải là sự thách thức cái giới hạn mà cậu ta muốn đo lường? Không, cậu ta ở lại. Có lẽ cậu ta đã thiếp đi. Thế thì cái giấc mơ của kẻ mắt không mi thì ra làm sao?

Cả Palomar cũng không biết phải làm thế nào để rời khỏi nơi này. Anh vẫn dán mắt vào con tắc kè. Chẳng có cuộc hưu chiến nào anh tin được. Ngay cả chuyện bật lại chiếc truyền hình, cũng chỉ kéo dài thêm việc chiêm nghiệm các cuộc thảm sát. Cánh bướm, nàng Eurixít mảnh mai, lún dần vào Địa Vương Hades của nàng. Đây rồi, một con ruồi nhuế đang bay, nó sắp đáp xuống kính. Và cái lưỡi của con tắc kè, phựt.