PALOMAR TRONG THÀNH PHỐ

Trong một thời và ở một xứ mà mọi người tụm năm tụm ba để phát biểu ý kiến hoặc phán xét, Palomar giữ cái thói quen uốn lưỡi ba lần trước khi đưa ra bất cứ lời khẳng định nào. Nếu ở lần uốn lưỡi thứ ba, anh vẫn chắc mẩm về điều sắp nói thì anh nói ra ý tưởng; bằng không, anh ngậm miệng. Thật vậy, có khi trọn nhiều tuần nhiều tháng anh trải trong im lặng.

Những cơ hội để giữ im lặng không bao giờ thiếu, nhưng cũng không phải không xảy ra trường hợp, dù hiếm hoi, khi Palomar thấy nuối tiếc vì đã không nói ra cái điều lẽ ra phải nói vào thời điểm thích hợp. Anh nhận ra rằng các sự kiện đã chứng thực cái anh nghĩ lúc ấy, rằng giá lúc ấy anh biểu lộ ý tưởng của mình thì ắt hẳn anh đã có một ảnh hưởng tích cực nào đó, dù có thể tối thiểu, lên cái điều tới sau. Trong những trường hợp như thế, tinh thần anh bị giằng xé giữa cái tự mãn là mình đã nghĩ đúng và cái mặc cảm tội lỗi vì sự kín đáo thái quá của mình. Cả hai thứ tình cảm đều mạnh đến nồi anh thèm diễn tả chúng bằng lời; nhưng sau khi uốn lưỡi ba lần - không phải, sáu lần - thì anh tin chắc rằng mình chẳng có lí do gì để hãnh diện cũng như để ân hận.

Có sự suy nghĩ chính xác, không có nghĩa là có công có trạng: theo thống kê, hầu như không thể tránh được sự thể là giữa nhiều ý kiến ngớ ngẩn, lộn xộn, hoặc vô vị hiện ra trong đầu, nhất thiết phải có vài cái sáng suốt hoặc thậm chí kì tài; cho nên nếu chúng đến với anh, thì chắc chắn chúng cũng có thể đến với kẻ khác.

Về vấn đề có nên phát biểu ý nghĩ của mình hay không, thì càng phải cần bàn cãi. Trong những thời im lặng toàn bộ, hùa theo sự im lặng của số đông thì chắc chắn là có lỗi. Trong những thời mọi người nói quá nhiều, thì quan trọng không đơn thuần là nói lên điều thích hợp - chắc chắn sẽ bị cuốn mất trong cơn lũ lời - mà còn nói lên điều này, bắt đầu từ các tiền đề và ngụ ý cả những hậu quả, để trao cho cái điều nói ra một giá trị cao nhất. Thế thì, nếu giá trị của một sự khẳng định đặc thù là nằm trong tính liên tục và tính nhất quán của diễn ngôn mà nó biểu lộ, thì sự lựa chọn duy nhất khả thể là cái ở giữa cái nói liên tục và cái không bao giờ nói. Trong trường hợp đầu, Palomar ắt sẽ thổ lộ rằng tư duy của anh không diễn ra theo đường thẳng mà theo đường ngoằn ngoèo, kinh qua mọi thứ dao động, khước từ, và cải chính, và thế là giữa các thứ ấy, sự chính xác trong câu khẳng định của anh hẳn sẽ mất hút. Về phần trường hợp thú vị thứ hai, nó hàm ý một nghệ thuật giữ im lặng còn khó hơn nghệ thuật nói ra.

Thật vậy, im lặng cũng có thể được xem là một diễn ngôn, nghĩa là sự khước từ cái tính tiện dụng mà kẻ khác khoác cho lời nói; song, ý nghĩa của sự im lặngdiễn ngôn là ở cái quãng lặng, tức là ở cái, lúc này lúc khác, thực thụ nói ra, khi mang lại ý nghĩa cho cái không nói.

Hay rõ hơn: có thể dùng sự im lặng để loại trừ những lời nói nhất định cũng như lưu giữ chúng để sử dụng cho một dịp tốt hơn. Y như rằng, một lời nói ra lúc này có thể tiết kiệm trăm lời cho ngày mai, hoặc giả, lại buộc phải nói ngàn lời khác. “Mỗi lần ta uốn lưỡi” - Palomar kết luận nhẩm trong đầu - “ta phải nghĩ, không chỉ cái ta sắp nói hoặc không nói, nhưng tất cả những cái, dù ta nói hoặc không nói, rồi sẽ được ta nói hoặc kẻ khác nói”. Công thức hóa xong ý nghĩ này, anh uốn lưỡi và giữ yên lặng.