Palomar muốn hiểu tại sao những con cự đà hấp dẫn anh. Ở Paris thỉnh thoảng anh đi thăm nhà nuôi thú bò sát trong vườn bách thảo Jardin des Plantes; và anh không bao giờ thất vọng. Điều làm vẻ ngoài con cự đà tự khắc khác thường, có một không hai, đối với anh đã quá rõ; nhưng anh thấy có cái gì đấy hơn nữa, và anh không thể nói cái đấy là cái gì.

Con cự đà cự đệ mang lớp da xanh, đan dệt các đốm vảy nhỏ xíu. Lớp vảy này thấy rất nhiều: trên cổ, trên chân gập, trên bọng, trên bẹn, như bộ quần áo đáng ra phải bó lấy thân, thì lại thõng xuống ở mọi chỗ. Dọc theo cột sống mọc lên một cái mào răng cưa, tua tủa kéo đến đuôi; cái đuôi cũng xanh một đoạn rồi từ đó càng dài thì càng nhạt dần và chia khoanh thành các vòng màu xen nhau: nâu sáng rồi nâu tối. Trên cái mõm điểm vảy xanh, con mắt mở và khép, con mắt “tiến hóa”, được phú cái nhìn, cái chú ý, cái buồn, gợi lên ý niệm về một sự tồn tại khác đang ẩn mình dưới cái vỏ ngoài như rồng ấy: một con vật dường như thật hơn so với những con chúng ta quen thuộc, một bộ mặt sự sống ít cách biệt chúng ta hơn như nó có vẻ...

Thế rồi, các mào nhọn khác dưới cằm, trên cổ, hai cái biển tròn trắng như của một bộ máy trợ thanh, một số thiết bị và công cụ lặt vặt, các phiến giáp phòng thủ: một bộ mẫu về hình thù cho vương quốc loài vật và cũng có thể cho các vương quốc khác, quá nhiều thứ dồn trên lưng một con vật, vậy thì chúng được sử dụng vào việc gì? Có phải là để cải trang cho ai đó từ bên trong đang nhìn chúng ta?

Đôi chân trước, mang năm ngón, trông giống vuốt hơn là tay, nếu chúng không được lắp với những cánh tay đích thực, cuồn cuộn cơ bắp và mô khớp rõ ràng; đôi chân sau không thế, dài và nhũn, ngón như các cành nhánh thực vật đang bắt rễ. Vậy mà con vật nhìn về tổng thể, từ đáy sâu của cái sự phó mặc bất động mê lịm của nó, lại truyền đạt một hình ảnh của sức mạnh.

Palomar, trước khi ghé xem lồng kiếng con cự đà cự đệ, đã trầm tưởng về cái lồng chứa mười con cự đà con bám bíu nhau, liên tục chuyển đổi vị trí qua những cú trườn luột tài tình bằng cùi chỏ và đầu gối, tất cả dãn thượt cả ra: làn da xanh sáng điểm một chấm đồng đỏ chỗ những cái yếm, một mào râu trắng, cặp mắt trong nhạt mở quanh hai con ngươi đen. Con cự đà thảo nguyên Savanna lẩn trong cát cùng màu như nó; con cự đà Tegu hoặc Tupinambis đen-vàng, gần như một con sấu; con cự đà Châu Phi khổng lồ, vảy nhọn, dày rậm như lông như lá, màu của sa mạc, mê mải tập trung trong cái chí hướng tự loại nó ra khỏi thế giới, đến mức cuộn thành vòng tròn đuôi vắt lên đầu. Cái mai, trên xanh-xám dưới trắng - của một con rùa đang dầm mình dưới nước một cái bồn trong suốt thì mang vẻ mềm mại, thịt thà; cái mõm nhọn nhô lên như nhô từ một cổ áo cao.

Cuộc sống ở nhà nuôi thú bò sát hiện ra như thừa mứa các loại hình thù không phong cách, chẳng kế hoạch, nơi mọi chuyện đều có thể xảy ra, thú vật, cây cỏ, sỏi đá đổi chác vảy, ngòi, hạch. Nhưng trong các khả năng phối hợp vô tận, chỉ có vài khả năng - có lẽ đích thực lạ thường nhất - đang định hình, cưỡng lại cái luồng thông lượng mà tự tháo gỡ, pha trộn, rồi tạo ra hình dạng. Và lập tức, mỗi trong các hình dạng ấy lại trở nên trung tâm của một thế giới, vĩnh viễn cách biệt các hình dạng khác, như ở đây, trong hàng chuồng-lồng-kiếng của vườn bách thú, và trong một con số hạn định về phương thức tồn tại, mỗi phương thức đồng nhất vào một cái quái dị, cái tất yếu. Cái đẹp của nó là ở sự trật tự, kiểu trật tự, có một không hai, nhận biết được trong vũ trụ. Gian cự đà vườn bách thảo Jardin des Plantes với các lồng kiếng sáng rỡ, nơi các chú bò sát mơ màng lẩn giữa cành, đá, và cát của các ngôi rừng hoặc sa mạc nguyên thủy của chúng, phản ánh cái trật tự của vũ trụ; hoặc giả nó là ánh chiếu của bầu trời ý niệm trên quả đất, hay là sự biểu dương bên ngoài của cái lẽ bí ẩn của bản chất sự vật, của cái chuẩn mực ẩn khuất dưới đáy sâu của những gì tồn tại.

Phải chăng cái bối cảnh, hơn là những con thú bò sát, mới là cái mịt mùng hấp dẫn Palomar? Một luồng ấm, ẩm, thấm đẫm không khí như thấm một miếng cao su xốp; một mùi thối gắt, thum thủm, mục rữa, buộc anh phải nín thở; bóng tối và ánh sáng ứ đọng trong một sự hòa trộn bất động giữa ngày và đêm: có phải đây là cảm giác của một người đối mặt với cái ngoài con người? Bên kia lồng kiếng của mỗi cái chuồng có một thế giới hiện hữu trước, hoặc sau con người, để mà chứng tỏ rằng cái thế giới của con người là không vĩnh cửu, không duy nhất. Có phải để nhận thức điều này bằng cặp mắt của chính mình mà Palomar đã lần lượt ghé thăm những cái chuồng nơi nghỉ ngơi của những con mãng xà, các con trăn, những con rắn hổ mang, những con rắn cây vùng Bermudas?

Thế nhưng, đối với những thế giới mà con người bị gạt ra ngoài, mỗi lồng kiếng là một thế giới tối giản, làm mẫu, rứt ra từ cái dòng tiếp nối tự nhiên, có lẽ chưa từng hiện hữu, một ít mét khối khí quyển được các thiết bị tinh xảo duy trì một độ ấm, độ ẩm nhất định. Vậy thì mỗi cái lồng chống hồng thủy lấy làm mẫu này - nơi sự sống được duy trì một cách nhân tạo, gần như một giả thuyết của não bộ, một sản phẩm của trí tưởng tượng, một kiến tạo ngôn ngữ, một luận cứ nghịch lí - chính là để chứng tỏ rằng cái thế giới độc nhất xác thực là cái của chúng ta...

Như thể đến lúc này, mùi của các con thú bò sát mới trở nên không thể chịu nổi. Palomar đột nhiên thèm ra ngoài trời. Anh phải băng ngang một gian phòng lớn nuôi cá sấu, có hàng bồn chứa với các vách ngăn. Những con cá sấu nằm bên mé bờ khô sát thành bồn, một mình hoặc từng cặp nhợt nhạt, một cục, thô ráp, kinh khiếp, sõng soài, nặng nề, bệt cả ra đất cái khối lượng của chúng: những cái mỏm dài dữ tợn, những chiếc bụng tái lạnh, những phiến đuôi đồ sộ. Tất cả như đang say ngủ, ngay cả các con đang mở mắt, hoặc có thể, cả bọn đều mất ngủ trong nỗi hoang vắng tê mê ngay cả khi chúng nhắm mắt. Đôi lúc, một con trong bọn chậm chạp lay động, trỗi dậy nhè nhẹ trên các cặp chân ngắn tủn, trườn khỏi bờ bồn, buông cả thân mình xuống nước qua cú bõm mình gọn lỏn, khua động một làn sóng, rồi lềnh đềnh đầm mình trong nước, và trở nên bất động như trước. Liệu cái chúng có là lòng kiên tâm vô hạn hay nỗi thất vọng khôn nguôi? Chúng đang chờ gì hay chúng thôi không chờ nữa? Chúng đầm mình vào thời nào? Có phải vào thời của một chủng loại tránh xa cái dòng diễn biến của những giờ giấc hối hả từ lúc chào đời cho đến lúc ra đi của một cá thể? Hay là vào thời của các kỉ nguyên địa chất khi các đại lục xê dịch và các lớp vỏ của những dải đất liền trồi lên đang rắn đặc? Hay vào thời những tia nắng mặt trời đang lạnh dần? Ý tưởng về một thứ thời gian nằm ngoài sự trải nghiệm của con người thì ngoài sức chịu đựng. Palomar hấp tấp bước ra khỏi nhà nuôi thú bò sát, nơi chỉ có thể vội vã ghé ngang đôi chốc.