Trong đời Palomar có một thời mà nguyên tắc sống của anh là thế này: một, xây dựng trong tâm trí mình một mô hình khả dĩ hoàn hào nhất, lô gích nhất, hình học nhất; hai, kiểm xem mô hình có phù hợp với cảnh ngộ thực tiễn quan sát được trong kinh nghiệm hay không; ba, mang lại những sửa đổi cần thiết để mô hình và thực tiễn khớp nhau. Đối với Palomar, qui trình này - được các nhà vật lí và thiên văn triển khai khi nghiên cứu cấu trúc vật chất và cấu trúc vũ trụ - có lẽ là phương cách duy nhất cho phép anh đối phó với những vấn đề rối rắm nhất của con người, nhất là những cái thuộc phạm vi xã hội và nghệ thuật cầm quyền. Anh phải luôn ghi nhớ: một đằng, cái thực tế vô thể vô cảm của cuộc chung sống giữa người và người, vốn hay đẻ ra những quái dị và thảm họa; và đằng khác, một mô hình tổ chức xã hội hoàn hảo, có đường nét thiết kế rõ ràng, thẳng, tròn, bầu dục, hình thang, những biểu đồ trục tung trục hoành.
Để xây dựng một mô hình - Palomar biết - cần khởi sự với một cái gì đó; tức là cần có những nguyên tắc mà qua suy diễn thì dẫn đến lập luận riêng. Những nguyên tắc này - gọi là tiền đề hoặc định đề - bạn không chọn mà có sẵn, bởi nếu chưa có, bạn không thể bắt đầu suy nghĩ. Cho nên, Palomar cũng có một số nguyên tắc, nhưng bởi anh không phải là một nhà toán học, cũng không phải là một nhà luận lí, nên anh không phải bận tâm định nghĩa chúng. Thế nhưng, suy diễn là một trong những hoạt động anh yêu thích, anh có thể tận tụy vì nó, một mình và trong im lặng, không cần các công cụ đặc biệt, ở bất cứ nơi nào, thời khắc nào, ngả lưng trên chiếc ghế bành hoặc đang đi dạo. Về phương pháp qui nạp, ngược lại, anh tỏ ra nghi ngại, có lẽ do anh thấy kinh nghiệm bản thân có vẻ lơ mơ và cục bộ. Do thế, việc xây dựng một mô hình, đối với anh, là một phép lạ của sự quân bình giữa các nguyên tắc (còn nằm trong bóng tối) và kinh nghiệm (khó nắm), nhưng thành quả thì phải hết sức vững chắc so với cả cái trước lẫn cái sau. Thật vậy, ở một mô hình được xây dựng tốt, mỗi chi tiết phải là điều kiện của các chi tiết khác, do đó tất cả gắn bó qua một tính cách nhất quán tuyệt đối, y như trong một bộ máy, khi một thiết bị không chạy thì cả bộ máy không chạy. Mô hình, theo định nghĩa, là cái không cần phải thay đổi gì nữa, cái hoạt động hoàn hảo; còn hiện thực, chúng ta thấy rõ là nó không chạy, nó thường xuyên rã rụng từng bộ phận; vậy thì, chỉ có cách buộc nó, với ít nhiều cứng rắn, phải đảm nhận hình thể của mô hình.
Trong một thời gian dài, Palomar ráng sức đạt đến cái được xem là sự bình thản và vô tư, đối với anh, sự hài hòa an nhiên của các đường nét thiết kế mới là cái đáng quan tâm nhất: còn mọi thứ tơi tả, trật trẹo, chèn ép mà thực tế con người phải chịu để đồng nhất với mô hình, thì nên xem là những tai ương tạm thời, không đáng kể. Nhưng chỉ cần anh thôi không định tâm trong một khoảnh khắc vào cái hình ảnh hài hòa hình học thiết kế trên bầu trời của những mô hình lí tưởng, thì lập tức một cảnh quang nhân loại lại nảy ngay ra trước mắt anh, nơi những quái dị và thảm họa vẫn chưa thấy tan biến tí nào và các nét thiết kế hình như bị bóp méo, thắt vặn.
Thế nên, điều cần đến phải là một hoạt động điều chỉnh tế vi, mang lại những sửa đổi dần dần cho mô hình, để mô hình xích lại gần một hiện thực khả thi, và để hiện thực xích lại gần mô hình. Thật vậy, độ nhu nhuyễn của bản chất con người không vô hạn như trước kia anh tin; nhưng bù lại, ngay cả một mô hình cứng nhắc nhất cũng có thể cho thấy vài sự đàn hồi bất ngờ. Nói cách khác, nếu mô hình không thành công khi biến đổi hiện thực, thì hiện thực phải thành công khi biến đổi mô hình.
Nguyên tắc của Palomar lần hồi thay đổi: giờ thì anh muốn rất nhiều mô hình khác nhau, nếu được, thì mô hình này có thể biến đổi sang mô hình kia theo một qui trình phối hợp, để tìm ra mô hình ăn khớp nhất với một hiện thực mà đến phiên nó lúc nào cũng được hình thành bởi nhiều hiện thực khác nhau, trong thời gian và không gian.
Suốt thời kì này, Palomar không chỉ tự triển khai những mô hình hoặc cố gắng áp dụng những mô hình đã triển khai: anh tự giới hạn vào việc mường tượng cách sử dụng đúng đắn những mô hình đúng đắn để lấp cái hố sâu mà anh thấy ngày càng toang hoác giữa hiện thực và nguyên tắc. Nói cách khác, những phương thức vận dụng và điều hành các mô hình thì không thuộc thẩm quyền và khả năng can thiệp của anh. Thông thường, về các điều này, đã có những người rất khác anh chăm lo. Họ đánh giá chức năng của mô hình theo những tiêu chuẩn rất khác: trước hết, như các công cụ quyền lực hơn là những nguyên tắc đạo đức hoặc những hậu quả gây ra cho đời sống quần chúng. Khá tự nhiên, bởi vì những gì mà mô hình tìm cách mô hình hóa luôn luôn là một hệ quyền lực; nhưng nếu hiệu quả của hệ thống được đo bằng tính cứng rắn, bằng khả năng trường tồn, thì mô hình trở thành một loại pháo đài mà các tường thành dày cộm của chúng che khuất mọi chuyện bên ngoài. Palomar, người mà từ quyền lực và phản quyền lực, luôn luôn chờ đợi những điều tệ hại, cuối cùng, tin chắc rằng những gì thực sự đáng quan tâm là những gì đang xảy ra, bất kể những tệ hại ấy: cái hình thái mà xã hội đang khoác lấy từ từ, lẳng lặng, vô danh, trong thói quen, trong cách nghĩ, cách làm, trong các thang giá trị. Nếu tình cảnh là thế, mô hình của những mô hình mà Palomar mơ mộng phải phục vụ cho việc đạt đến những mô hình trong suốt, thấu sáng, nhu nhuyễn như mạng nhện; thậm chí là cái giải thể những mô hình, hay đúng hơn là cái tự giải thể.
Đến đây, Palomar chỉ còn mỗi một điều phải làm là xóa bỏ trong tâm trí mình những mô hình và những mô hình của những mô hình. Vừa xong bước này, thì đây, anh lại phải mặt đối mặt với hiện thực - khó làm chủ và thuần nhất không nổi - mà thốt lên những cái “có”, cái “không”, cái “nhưng” của anh. Để thực hiện điều này, tốt nhất phải giữ tâm trí sạch gọn, chỉ bày trí kí ức với những mẩu kinh nghiệm và những nguyên lí hiểu ngầm, không thể chứng minh. Đây không phải là một cung cách hành xử đạo lí có thể mang lại cho anh những thỏa mãn đặc biệt, nhưng đối với anh, nó là phương sách khả thi duy nhất.
Cho đến khi vấn đề là để chứng tỏ những căn bệnh của xã hội và sự lạm dụng của người lạm dụng, thì anh không do dự (trừ cái ngại là, nếu nói quá nhiều, thì ngay cả những điều hợp lẽ nhất cũng có thể hiện ra như lặp lại, rành rành, nhàm chán). Anh thấy nói về phương pháp trị liệu thì khó hơn, bởi trước hết, anh muốn bảo đảm là các phương pháp trị liệu sẽ không gây ra những căn bệnh và những sự lạm dụng tệ hại hơn, và nếu, một cách khôn ngoan, các phương pháp trị liệu được giao cho các nhà cải cách khai sáng, thì chúng có thể được vận dụng vào thực tiễn mà không gây tổn hại bởi những kẻ kế tục: có thể ngu dốt, có thể lạm quyền, hoặc có thể vừa ngu dốt vừa lạm quyền.
Anh chỉ còn phải bày tỏ những ý nghĩ đẹp đẽ này trong một dạng thức có hệ thống, nhưng một sự đắn đo kềm níu anh lại: nếu từ các thứ này một mô hình lại bật ra thì làm sao? Thế là anh thích giữ những tin tưởng của mình trong một trạng thái dòng chảy, kiểm nghiệm từng trường hợp, và đưa thành qui tắc ngầm hiểu cho thái độ thường nhật của mình, trong cái làm hoặc cái không làm, trong cái chọn hoặc cái loại trừ, trong cái nói hoặc cái im.
