NHỮNG TRẦM TƯ CỦA PALOMAR

Sau một loạt nhỡ nhàng trí thức chẳng đáng nhắc nhớ, Palomar quyết định: hoạt động chính của mình sẽ là nhìn sự vật từ ngoài. Hơi cận, lơ đãng, nội tâm, hình như anh không thuộc dạng người có những phẩm chất thường được định nghĩa là của một nhà quan sát. Vậy mà luôn luôn xảy ra cái điều: một số sự vật - một tường đá, một vỏ sò, một chiếc lá, một bình trà - hiện ra như yêu cầu anh một sự chú ý tỉ mỉ và kéo dài: anh khởi sự quan sát chúng hầu như không ý thức và cái nhìn của anh bắt đầu soi rọi mọi chi tiết, rồi anh không thể rời chúng được nữa. Palomar quyết định, từ rày về sau anh sẽ nhân đôi sự chú ý: trước, đừng để lỡ lời mời gọi của sự vật; sau, giao cho thao tác quan sát tầm quan trọng xứng đáng với nó.

Đến đây, chợt xuất hiện cái giây phút khủng hoảng đầu tiên: chắc chắn từ rày về sau, thế giới sẽ vén mở cho mình cái phong phú vô tận của sự vật để mình chiêm ngưỡng, Palomar ráng chú tâm vào tất cả những gì hiện ra trong tầm mắt: chẳng mang lại thú vị nào, anh thôi. Tiếp sang giây phút thứ hai: anh tin chắc rằng cái đáng nhìn chỉ ở số sự vật này, không ở số sự vật kia, và anh nhất định tìm cho ra chúng; để làm điều này, lần nào cũng vậy, anh phải đối diện với các vấn đề: chọn lựa, loại bỏ, thứ bậc ưu tiên; anh sớm nhận ra rằng anh đang hỏng toi mọi chuyện, như bao giờ cũng vậy, khi anh chen cái tôi của anh và những vấn đề anh có với cái tôi của anh vào giữa.

Song làm thế nào có thể nhìn một sự vật khi dẹp cái tôi sang một bên đây? Mắt nhìn này là của ai? Thông thường, bạn nghĩ cái tôi là một người đang hướng cặp mắt của họ ra ngoài, như từ một khung cửa sổ nhìn ra toàn bộ cái thế giới mênh mông phía trước. Vậy là: có cái cửa sổ hướng ra thế giới. Phía kia là thế giới; thế còn phía này? Vẫn là thế giới: bạn muốn nó là gì khác bây giờ? Với một nỗ lực chú tâm nho nhỏ, Palomar có thể dời cái thế giới trước anh sang bên này khung cửa và hướng ra ngoài. Giờ thì, bên kia cửa sổ, còn gì? Cũng thế giới, nhân cơ duyên này, chia đôi thành một thế giới đang nhìn và một thế giới đang được nhìn. Thế thì anh, điều gọi là “cái tôi”, có phải là Palomar? Chẳng phải chính anh cũng là một mảng của thế giới đang nhìn một mảng khác của thế giới? Hoặc giả, cho rằng có một thế giới bên này và một thế giới bên kia cửa sổ, thì cái tôi có lẽ chính là cái khung cửa sổ qua đó thế giới nhìn thế giới. Để nhìn chính nó, thế giới cần cặp mắt (và cặp kính) của Palomar.

Thế thì từ rày về sau Palomar sẽ nhìn sự vật từ ngoài, không từ trong; nhưng điều này không đủ: anh sẽ nhìn sự vật với một cái nhìn xuất phát từ ngoài, không xuất phát từ trong. Anh tìm cách thử nghiệm ngay: giờ thì không phải anh nhìn, mà chính cái thế giới bên ngoài nhìn ra ngoài. Xác định xong điều này, anh đảo quanh cái nhìn, trông chờ một cuộc biến hình chuyển thể phổ quát. Hoài. Vẫn cái xam xám thường ngày đang vây bọc anh. Cần khảo sát lại mọi chuyện từ đầu. Cái ngoài nhìn ra ngoài không đủ: nhãn đạo phải khởi đi từ cái được nhìn và nối với cái đang nhìn.

Từ khoảng mở câm nín của sự vật, một tín hiệu phải xuất phát, một lời triệu, một ra dấu: một sự vật gỡ khỏi các sự vật khác với cái chí hướng mang nghĩa gì đó ... nghĩa gì? Chính nó. Một sự vật - đang được các sự vật khác nhìn - chỉ hài lòng khi nó tin chắc rằng nó mang nghĩa chính nó chứ không mang nghĩa gì khác, giữa các sự vật mang nghĩa chính chúng chứ không mang nghĩa gì khác.

Những cơ duyên kiểu này chắc chắn là không thường xuyên, nhưng chẳng chóng thì chày chúng phải xuất hiện: chỉ cần đợi một trong những chuyến trùng phùng may mắn ấy xảy ra, khi cái thế giới muốn nhìn và cái thế giới muốn được nhìn, nhìn nhau, và trong cùng khoảnh khắc ấy thì Palomar đi ngang. Hay thật ra, Palomar cũng chẳng nên chờ nên đợi, bởi điều này chỉ xảy ra vào lúc người ta ít chờ ít đợi nhất.