Palomar quyết định từ rày về sau anh sẽ xử sự như kẻ chết rồi, để xem cái thế giới không có anh sẽ đi về đâu. Đã khá lâu anh nhận ra rằng giữa anh và thế giới, chuyện không còn được như xưa; trước kia, chúng như có gì để chờ để mong nhau, anh và thế giới, bây giờ anh không còn nhớ chúng có gì để trông để ngóng nhau, tốt hay xấu, hay tại sao nỗi ngóng chờ này lại giữ anh trong một trạng thái kích động, lo lắng triền miên.

Thế nên, lúc này đáng ra Palomar phải cảm thấy nhẹ nhõm, không còn phải tự hỏi thế giới đang phải sửa soạn gì cho mình, cũng như đã được thông báo về sự nhẹ nhõm của thế giới, không còn phải lo cho anh. Ấy thế mà chính cái nỗi ngóng chờ để hưởng vị yên bình này, lại là cái khiến Palomar canh cánh.

Vậy là, chết không dễ như người ta tưởng. Điều đầu tiên, không nên lẫn chết với sự không tồn tại, một tình cảnh choán giữ cái khoảng thời gian mênh mông mở ra trước lúc chào đời, có lẽ cân xứng với cái khoảng thời gian cũng mênh mông mở ra sau cái chết. Thật vậy, trước lúc chào đời chúng ta trực thuộc những khả năng vô tận, có thể được thực hiện hoặc không, song khi đã chết, chúng ta không thể thực hiện mình, không trong quá khứ (mà chúng ta từ nay trực thuộc trọn vẹn nhưng không thể tác động nữa), cũng chẳng trong tương lai (dù chịu tác động của chúng ta, lại cấm chúng ta không được vào). Trường hợp của Palomar trên thực tế giản dị hơn, vì khả năng tác động của anh lên điều gì đó, lên người nào đó luôn luôn không đáng kể; thế giới có thể lo chuyện của nó một cách hết sức tốt đẹp mà chẳng cần đến anh, anh có thể an nhàn xem như mình chết rồi, thậm chí chẳng cần phải thay đổi các thói quen của mình. Vấn đề là sự thay đổi không ở những gì anh làm mà ở những gì anh là, chính xác hơn, ở những gì anh tương quan với thế giới. Trước kia, về thế giới, anh muốn nói: thế giới cộng anh; giờ thì: anh cộng thế giới trừ đi anh.

Thế thì cái thế giới trừ đi anh có nghĩa là sự kết thúc của nỗi khắc khoải? Phải chăng đó là cái thế giới nơi mọi chuyện xảy ra độc lập với sự có mặt và phản ứng của anh, cái thế giới tuân theo một qui luật, một tính tất yếu hay hợp lí của riêng nó chẳng dính gì đến anh? Một ngọn sóng đập vách đá và xói mòn đá, một ngọn sóng khác ào đến, rồi một ngọn sóng khác, rồi một ngọn sóng khác nữa; có anh hay không có anh, mọi sự vẫn xảy ra. Niềm khuây khỏa của cái sự đã chết hẳn là điều này: một khi đã loại bỏ cái vệt bất ổn, vốn dĩ là sự hiện diện của chúng ta, thì điều duy nhất mang lại ý nghĩa chính là sự dàn trải và tiếp diễn của các sự kiện dưới ánh mặt trời, trong cái an nhiên tự tại của chúng. Tất cả là êm đềm hoặc hướng đến êm đềm, kể cả giông bão, động đất, núi lửa. Vậy thì đây không phải là cái thế giới trước kia, lúc anh còn ở đó à? Khi nào thì mỗi cơn bão, chứa trong nó cái yên bình của một ngày sau đó, chuẩn bị xong cái giây phút tất cả các ngọn sóng sẽ đập vào bờ và mọi cơn gió sẽ cạn kiệt sức mạnh của chúng? Có lẽ chết là chuyển thành biển sóng mãi mãi là biển sóng, vậy thì chờ biển trở lại êm đềm à? Vô ích.

Cái nhìn của người chết luôn luôn mang chút khẩn cầu. Nơi chốn, tình thế, cơ duyên, đại thể là những thứ đã biết; nhận ra chúng lúc nào cũng đem lại sự hài lòng nhất định, nhưng cùng lúc, người ta cũng nhận ra nhiều biến cách, lớn hay nhỏ. Những biến cách, tự chúng và vì chúng, vẫn chấp nhận được, nếu chúng tương ứng với một qui trình lô gích, nhất quán; nhưng khổ nỗi, chúng lại phô bày những tính cách tùy tiện, bất qui tắc, và điều này quả là phiền, trước hết, vì người ta luôn luôn thèm can thiệp, mang lại những sửa đổi mà họ cho là cấp thiết và người ta không thể làm cái điều ấy vì đã chết. Từ đấy, một thái độ miễn cưỡng, hầu như sượng sừng, nhưng cùng lúc lại bảnh chọe, như của một người biết rằng điều đáng giá chính là kinh nghiệm đã qua của mình, còn những thứ khác chẳng nên quan tâm làm gì. Rồi một thứ cảm thức khống chế nhanh chóng hiện ra, áp đảo mỗi ý nghĩ: niềm khuây khỏa khi biết vấn đề là vấn đề của kẻ khác, chuyện của họ. Đối với người đã chết, chẳng có chi quan trọng nữa, bởi họ không phải suy nghĩ về chúng nữa; điều này có vẻ phi đạo đức, nhưng chính trong cái tính cách vô trách nhiệm này mà kẻ chết tìm được niềm tươi vui.

Khi tâm thái Palomar càng gần cái vừa được miêu tả, thì ý tưởng về cái sự đã chết lại càng hiện ra tự nhiên hơn. Chắc thế, anh vẫn chưa tìm được cái tính vô tư siêu phàm mà anh tin là trực thuộc kẻ đã chết, cũng như chưa tìm được cái lí lẽ vượt trên mọi cách giải thích, cái lối ra cho những giới hạn của mình, như từ một đường hầm thông ra các chiều kích khác. Có những lúc anh mang ảo tưởng được giải thoát, chí ít là khởi sự nôn nóng đeo đuổi anh cả đời, khi thấy người khác sai lầm trong mọi chuyện họ làm và khi nghĩ mình cũng thế, ở chỗ của họ có lẽ mình cũng sai lầm không kém, nhưng dù sao mình còn ý thức về điều này. Chưa, anh chưa thực sự giải thoát khỏi sự nôn nóng này; anh hiểu, lòng không khoan thứ, trước những sai lầm của chính mình và của kẻ khác, sẽ tồn tại mãi mãi cùng những sai lầm ấy, không cái chết nào có thể xóa chúng. Thế thì, rất đáng để làm quen: cái sự đã chết đối với Palomar có nghĩa là làm quen với cái ảo tưởng là mình lúc nào cũng cảm thấy mình bằng mình như mình, trong một trạng thái xác định không còn hi vọng thay đổi nữa.

Palomar không xem nhẹ ưu thế mà tình cảnh của kẻ sống có được so với tình cảnh của kẻ chết, dĩ nhiên không theo cái nghĩa tương lai - nơi khả năng rủi ro lúc nào cũng lớn mà khả năng phúc lành lại nhỏ nhoi - nhưng theo nghĩa của một khả năng cải thiện cái hình thái quá khứ của một người. (Trừ khi người ấy đã hoàn toàn toại nguyện với quá khứ của họ, trường hợp không mấy thú vị để phải bận tâm). Đời người là một tập hợp sự cố mà sự cố cuối cùng có thể thay đổi ý nghĩa của cả tập hợp, không phải vì sự cố này quan trọng hơn các sự cố trước, nhưng bởi một khi các sự cố được bao gom trong một cuộc đời, thì chúng được bố trí không theo một trật tự niên đại, mà được bố trí để đáp ứng cho một kiến trúc nội tại. Chẳng hạn, một người ở tuổi trưởng thành đọc được một quyển sách mà theo họ là quan trọng, đến nỗi họ phải thốt lên: “Làm sao tôi có thể sống nổi khi chưa đọc quyển sách này!”, hoặc “Tiếc là tôi đã không đọc nó hồi tôi còn trẻ!” Song những khẳng định này chẳng mang nghĩa gì cả, nhất là khẳng định thứ hai, vì khi đã đọc quyển sách rồi, thì đời kẻ ấy trở thành đời của kẻ đã đọc quyển sách, đọc sớm hay đọc muộn có chi quan trọng, vì cuộc đời trước cái đọc giờ đây cũng khoác một hình thái chịu sự tác động của cái đọc ấy.

Đây là bước đi khó nhất cho kẻ muốn học cái sự đã chết: tin chắc rằng đời mình là một tập hợp đóng, cho toàn thể quá khứ, cái không thể thêm thắt gì cũng như không thể mang lại thay đổi gì trong tương quan giữa các yếu tố. Đương nhiên, kẻ còn sống, thậm chí có thể trên cơ sở của những sự biến chuyển trong đời của họ, đem lại những biến chuyển cho đời kẻ đã chết, tạo ra hình thái cho cái không mang hình thái hoặc cái dường như mang một hình thái khác: chẳng hạn, thừa nhận tính chính đáng của một cuộc nổi dậy của ai đó từng bị bỉ báng bởi hành vi chống lại luật pháp của họ, ca ngợi một nhà thơ hoặc một nhà tiên tri trong ai đó từng tự thấy bị đọa đày trong điên loạn hoặc mê sảng. Nhưng những biến chuyển ấy, trước hết, chỉ quan trọng cho kẻ sống. Còn họ, kẻ đã chết, thì rất khó thu được phúc lợi. Mỗi người được hình thành bởi những gì người ấy đã sống qua và phương thức người ấy đã sống qua, và điều này, chẳng ai có thể lấy đi của họ. Ai sống khổ, thì hình thành bởi nỗi khổ; nếu tìm cách lấy đi nỗi khổ của kẻ ấy, thì kẻ ấy không còn là kẻ ấy.

Thế nên, Palomar dọn mình để trở thành một người chết bẳn tính, miễn cưỡng cam chịu cái bản án phải giữ nguyên cái mình là; nhưng anh vẫn chẳng chịu buông xả bất cứ cái gì thuộc về mình, cả khi nó là một nặng nợ.

Đương nhiên, cũng có thể trông cậy vào các tập tính bảo đảm sự sinh tồn của một phần cái tự thân cho hậu thế. Đặc biệt, xếp chúng thành hai loại: tập tính sinh học, cho phép truyền lại cho con cháu cái phần của chính mình gọi là gia sản di truyền; và tập tính lịch sử, cho phép chuyển vào trí nhớ, vào ngôn ngữ của kẻ tiếp tục sống cái phần kinh nghiệm, ít hay nhiều, mà ngay cả một kẻ đớ đẩn nhất cũng ngẫm ra và tích lũy. Các cơ chế vận hành ấy cũng có thể được xem như một tập tính đơn nhất khi giả định rằng các thế hệ tiếp nối chẳng qua cũng chỉ là các giai đoạn trong đời của một cá nhân đơn lẻ, tiếp diễn hàng thế kỉ, hàng thiên niên kỉ; nhưng như thế chỉ là trì hoãn vấn đề, từ cái chết của mình - cái chết cá thể - sang cái sự tuyệt giống của loài người, bất kể sự muộn màng của cái điều khả thể này.

Khi nghĩ về cái chết của mình, Palomar đã nghĩ về cái chết của những kẻ sống sót cuối cùng của giống người hay của những giống cùng gốc người hoặc kế tục người: các nhà thám hiểm của một hành tinh khác đổ bộ lên quả địa cầu tàn hủy và hoang vắng; giải mã những manh mối ghi bằng chữ tượng hình ở các kim tự tháp và các lập trình điện toán; kí ức của loài người phục sinh từ tro bụi và tỏa khắp mọi vùng cư trú trong vũ trụ. Và thế là, sau trì hoãn đến trì hoãn kia, cái khoảnh khắc ấy sẽ đến, đấy là lúc thời gian mòn mòi và tắt lịm vào hư không, đấy là lúc những chứng nhận vật chất cuối cùng của kí ức sự sống thoái bộ thành một cơn chớp nhiệt năng hoặc các nguyên tử kết tinh vào cái giá buốt của một trật tự bất động.

“Nếu thời gian phải kết cuộc, thì nó có thể được miêu tả, khoảnh khắc tiếp nối khoảnh khắc”, Palomar nghĩ, “và mỗi khoảnh khắc, khi được miêu tả, lại mở ra để mà chẳng bao giờ thấy được sự kết cuộc”. Anh quyết định bắt đầu miêu tả từng khoảnh khắc đời mình và cho đến khi chưa miêu tả hết, anh sẽ không nghĩ đến cái sự đã chết nữa. Ở thời điểm đó, anh chết.