Có một sự kiện lạ thường để xem ở Roma vào những ngày cuối thu này, đó là bầu trời đầy chim. Sân thượng nhà Palomar là một địa điểm quan sát tốt, từ đây tầm mắt anh có thể vượt trên các mái nhà và thơ thẩn dõi nhìn theo độ rộng của vòng chân trời. Về các con chim này, anh chỉ biết qua lời thiên hạ đồn đãi: chúng là những con sáo đá đến từ phương Bắc, kết tập thành hằng trăm ngàn con, chờ nhau cùng khởi hành về các bờ biển Châu Phi. Đêm đến, chúng ngủ trên các ngọn cây trong thành phố, ai mà đậu xe dọc mé sông Tevere thì sáng ra sẽ bị buộc phải rửa xe từ mui xuống bánh.
Thế thì ban ngày chúng biến đi đâu? Chuyến nghỉ chờ dài ngày ở một thành phố có chức năng chiến lược gì cho cả cuộc di trú? Những chiều tụ tập vĩ đại này, những chấp cánh lượn là trên không như là các buổi không tập quy mô hoặc biểu dương không lực này đối với chúng có nghĩa là gì? Palomar loay hoay mãi mà vẫn không hiểu. Mọi giải thích đề ra đều có phần lờ mờ, chi phối bởi các giả thuyết, dao động giữa những cách lí giải; đương nhiên, vì chúng là những lời đồn đại từ miệng người này sang miệng người khác, song người ta có cảm tưởng là ngay cả khoa học, lẽ ra phải khẳng định hoặc cải chính, thì lại đại khái, không rõ ràng. Chuyện là thế. Palomar quyết định tự giới hạn vào việc nhìn, định mắt vào những chi tiết nhỏ nhất của chút gì mình nhìn được, bám lấy những ý tưởng tức thời gợi ra từ những gì mình nhìn thấy.
Trên không trung tím ánh hoàng hôn, anh thấy thấp thoáng từ góc trời một khoảng bụi trời lấm chấm li ti, một đám mây toàn cánh là cánh đang bay. Anh nhận ra chúng là hàng ngàn hàng vạn: cả vòm trời bị xâm chiếm. Cái anh tưởng là mênh mông yên lặng và trống không, nay vén mở là toàn bộ sự hiện diện của những điều gì đó, cực nhanh và cực nhẹ, vắt ngang.
Quả là cảnh quang vững dạ, chuyến bay ngang của đoàn chim di trú khơi dậy trong chúng ta cái kí ức ngàn đời về sự tiếp nối hài hòa của mùa màng; vậy mà Palomar lại mang một cảm giác e sợ. Có phải cái sự chen chúc trên bầu trời là để nhắc nhở chúng ta rằng tính quân bình của thiên nhiên đã mất? Hay chính cái cảm giác bất ổn của chúng ta là cái đã phóng ra khắp nơi mối nguy cơ về một cuộc đại họa?
Khi nghĩ đến chim di trú, người ta thường mường tượng đến một đội hình bay hết sức trật tự và vuông vắn, vạch lên bầu trời một tuyến dài nối đuôi hoặc một phi đội nhọn góc, gần như hình thù của một con chim phối hợp bởi vô số con chim. Hình ảnh này không được đúng với các con sáo đá, hay ít ra với các con sáo đá thu này trên bầu trời Roma: một đám chi chit trên không, lúc nào cũng có vẻ như sắp tản hàng và giải thể, giống những hạt bột đang lơ lửng trong chất lỏng; vậy mà đám đông lại càng lúc càng dày đặc, như thể từ trong một ống máng vô hình, có ai đó liên tục bắn ra một chum hạt xoáy tít nhưng không bao giờ để dung dịch bão hòa.
Đám mây tỏa ra, sắc đen của những đôi cánh vẽ lên bầu trời những nét rõ hơn, dấu hiệu là chúng đang bay đến gần. Bên trong cụm đen, Palomar đã phân biệt được một phối cảnh, do sự thể anh thấy vài đôi cánh đã đến cực gần, ngang trên đầu, rồi những đôi cánh xa hơn, rồi những đôi cánh xa hơn nữa, anh liên tục phát hiện thêm những đôi cánh bé xíu và những lấm chấm li ti, dài hàng cây số, có thể nói, phân phối những khoảng cách gần như bằng nhau giữa cụm này và cụm kia. Nhưng ảo tượng về cái sự đều đặn này là không thể trông cậy, bởi chẳng có gì khó hơn việc đánh giá mật độ phân bố của một đàn chim đang bay: khi độ chắc đặc của cụm đen hình như sắp làm sạm tối bầu trời, thì đây, giữa lông vũ này và lông vũ kia, những kẽ nứt hư không ngoác mỏ.
Nếu Palomar nấn ná đôi phút để quan sát sự phân bố của đàn chim, tương quan giữa con này với con kia, anh sẽ thấy như bị lọt trong một mạng đan kết mà tính liên tục mở ra đồng bộ và không kẽ hở, như thể cả anh, cũng trực thuộc vào cái thể đang di động này, kết thành bởi hàng trăm hàng ngàn các thể cách biệt, mà tập hợp là một vật thể thống nhất, như một đám mây, một cột khói, hay một cột nước phún - cái gì đó, nói cách khác, dù ở trạng thái lỏng về thực chất, vẫn đạt được một trạng thái đặc về hình thù của riêng nó. Song chỉ cần anh khởi sự đặt cái nhìn dõi theo một cánh chim đơn lẻ, thì y như rằng cái tính phân li của các yếu tố lại trở lại; thế là cái luồng mà anh cảm thấy mình đang được chở, cái mạng mà anh cảm thấy mình đang được nâng, tan biến; và kết quả lại là một cơn chóng mặt làm quặn cả cổ bao tử.
Có điều này xảy ra, chẳng hạn sau khi tin chắc là cái cụm đen trong tập hợp đang bay về phía mình, Palomar đặt cái nhìn lên một con chim đang rẽ ra, rồi từ con này lên một con khác cũng đang rẽ ra, nhưng theo một hướng khác, chẳng mấy chốc, anh nhận ra rằng tất cả những con chim trông như đang xáp lại gần nhau, trên thực tế, chúng đang túa ra khắp hướng, như thể anh đang ở trung tâm của một cuộc nổ bùng. Nhưng chỉ cần anh chuyển mắt sang một khoảng trời khác, thì đây, tập trung tại đó, trong một cơn xoáy lốc ngày càng chi chit và chen chúc, như thể khi một thỏi nam châm giấu dưới một tờ giấy đang hút các mạt sắt, kết chúng thành những mô thức thay đổi lúc đậm lúc thưa, và cuối cùng thì giải thể, để lại trên giấy trắng một khoảng lốm đốm các mảnh vụn rải rắc.
Cuối cùng, một hình thù hiện ra từ cái hỗn loạn vỗ đập của lũ cánh, tiến gần, đặc hơn: đây là một thể xoay vòng, như một trái cầu, một quả bong bóng, một cụm khói đối thoại trong truyện tranh của một nhân vật đang nghĩ về một bầu trời đầy chim, một tràng dồn dập toàn cánh là cánh lăn lông lốc trên không, kéo theo mọi cánh chim bay quanh. Quả cầu này, trong một không gian đồng bộ, tượng trưng một lãnh thổ đặc thù, một thể tích đang di chuyển - dù nở và co như một bề mặt đàn hồi - nhưng bên trong những hạn định của nó, các cụm đen vẫn có thể tiếp tục bay, mỗi cụm theo hướng riêng của nó, miễn là chúng không thay đổi cái hình thể vòng tròn của cả tập hợp.
Đến một điểm nhất định, Palomar nhận ra rằng con số những sinh vật xoáy tít bên trong quả cầu đang tăng lên chớp nhoáng, như thể một cơn lốc cực nhanh đang gạn ra một dân số chim mới với tốc độ tuôn chảy của cát trong một chiếc đồng hồ chai. Một cơn xoáy giật chim sáo đá khác cũng đang hình thành cho nó một thể hình cầu, phình ra từ bên trong cái thể trước. Nhưng lực kết tập của toán có vẻ không thể chịu được nổi khi vượt quá một kích thước nhất định: thật thế, Palomar đã bắt đầu quan sát độ phân tán của một số con ở vòng rìa, hay đúng ra, đích thực là các khe thủng mở tung và bắt đầu xì xẹp quả cầu. Vừa kịp thời gian để anh nhận thấy, thì hình thù đã giải thể mất rồi.
Các chuyến quan sát chim cứ thế mà tiếp tục và nhân lên qua một nhịp độ, đến mức, để sắp xếp lại thứ tự trong đầu, Palomar thấy cần phải truyền đạt chúng cho bạn bè. Bạn bè anh cũng có những điều để nói về chuyện này, hoặc vì ở mỗi người đã từng có sự quan tâm về hiện tượng, hoặc vì ở họ đã thức dậy sự quan tâm sau khi nghe anh thuật lại. Đây là một đề tài không bao giờ có thể xem là đã cạn, và khi một trong những người bạn tin rằng đã nhìn được điều gì mới hoặc thấy cần phải cải chính một cảm tưởng trước đó, thì anh thấy có bổn phận phải điện thoại ngay cho những người bạn khác. Thế là các thông điệp đi và đến, rầm rập trong các đường dây điện thoại, cùng lúc, hàng hàng lớp lớp chim đang giăng chéo bầu trời.
- Anh thấy không, làm thế nào mà chúng luôn luôn tránh được nhau, cả ở những nơi chúng đang bay sát nhau nhất, cũng như ở những lúc đường bay của chúng cắt nhau? Có lẽ chúng có rađa.
- Không phải thế. Tôi đã thấy trên vỉa hè nhiều con nằm ngất ngư bất tỉnh, đang giãy chết, hoặc đã chết. Chúng là nạn nhân của những cuộc đụng độ trong lúc bay, không thể tránh được khi độ dày đặc quá cao.
- Tôi hiểu tại sao vào các buổi chiều cả bọn liên tục bay trên khu vực này của thành phố. Chúng như những chiếc máy bay, bay vòng vòng trên sân bay cho đến khi nhận được tín hiệu “được phép” thì hạ cánh. Thế nên chúng ta thấy chúng bay quanh bay quẩn lâu như vậy; chúng chờ tới phiên mình để đáp lên ngọn cây, nơi chúng sẽ nghỉ qua đêm.
- Tôi đã thấy chúng hạ cánh xuống các ngọn cây như thế nào. Chúng bay lòng vòng trên trời, theo hình xoắn ốc, rồi lần lượt từng con nhào xuống cực nhanh về phía ngọn cây đã chọn, hãm gấp, và đáp lên một nhành cây.
- Không, những ùn tắc giao thông trên không không thể là vấn đề. Mỗi con chim có một ngọn cây của nó, một nhành và một chỗ trên cái nhành ấy. Nó có thể nhận ra từ trên cao và lao mình xuống.
- Vậy là cái nhìn của chúng sắc đến thế à?
- …
Những cú phôn không bao giờ dài, cũng bởi Palomar bồn chồn muốn trở ra sân thượng, như thể anh sợ để lỡ một khúc quanh quyết định nào đó.
Lúc này, bạn có thể nói các con chim chỉ giữ cái khoảng trời còn đang được các tia nắng hoàng hôn chiếu đến. Nhưng nếu nhìn kĩ hơn, bạn sẽ nhận ra sự dày đặc và tán mỏng của các cánh chim đã sổ thành một dải lụa dài, phấp phới hình chữ chi. Nơi dải lụa uốn góc, thì cái cụm đen hiện ra dày đặc hơn, như một đàn ong; ngược lại, nơi dải lụa duỗi thẳng, không gấp xoắn, thì chỉ có các chấm bay rải rác.
Cho đến khi tia le lói cuối cùng trên bầu trời biến mất, một ngọn triều tối đen dâng lên từ đáy đường phố, dìm phủ quần đảo ngói, vòm mái, sân thượng, gác xép, gác hành lang, chóp tháp; và những đôi cánh đen lơ lửng của kẻ xâm lăng từ trời lao xuống cho đến khi lẫn với các cánh bay tai hại của đám bồ câu thành phố, đần độn, vãi bẩn.
