PALOMAR TRÊN BÃI BIỂN
Biển gợn lăn tăn, những ngọn sóng nhỏ vỗ vào bờ cát. Palomar đứng trên bờ và nhìn một ngọn sóng. Chẳng phải anh đang đắm mình chiêm nghiệm các ngọn sóng. Chẳng phải đắm mình, vì anh rõ điều anh làm: muốn nhìn một ngọn sóng và đang nhìn nó. Chẳng phải anh đang chiêm nghiệm, vì để chiêm nghiệm, cần có một tính khí thích hợp, một tâm thái thích hợp và một sự trùng hợp của những hoàn cảnh bên ngoài thích hợp. Trên nguyên tắc, Palomar chẳng có gì để phản đối sự chiêm nghiệm, nhưng chẳng cái nào trong ba điều kiện trên là khớp với anh. Cuối cùng, chẳng phải anh muốn nhìn “các ngọn sóng” mà chỉ muốn nhìn một ngọn sóng đơn lẻ, thế là đủ. Để tránh những cảm giác mơ hồ, anh định mỗi hành vi của mình vào một đối tượng giới hạn và chính xác.
Palomar thấy một ngọn sóng nhô lên từ xa, lớn dậy, tiến gần, đổi hình, sắc, cuộn lấy chính nó, vỡ, tan, và trôi tiếp. Đến đây, anh có thể yên lòng vì đã làm xong cái thao tác tự đề ra cho mình và rời bước. Song, quả là khó để cô lập một ngọn sóng, tách nó khỏi ngọn sóng tức thời theo sau, như xô như đuổi, có khi bắt kịp và tràn ngập nó; cũng không dễ tách nó khỏi ngọn sóng đi trước, như kéo nó vào bờ, chưa kể là ngọn sóng ấy có khi còn trở đầu chặn lối. Thế rồi, nếu xác định mỗi ngọn sóng theo chiều rộng, song song với bờ, thì rất khó xác định là đầu sóng đang tiến thường xuyên mở rộng đến đâu, và đâu là nơi ngọn sóng tách ra, phân đoạn thành những ngọn sóng độc lập - có vận tốc, hình dạng, lực, và phương riêng.
Nói cách khác, không thể quan sát một ngọn sóng mà không chú ý đến các khía cạnh phức tạp sinh ra nó, và các khía cạnh khác, cũng phức tạp không kém, sinh ra từ nó. Chúng thay đổi liên tục, ngọn sóng này luôn khác ngọn sóng kia; nhưng cùng đúng là mỗi ngọn sóng đều giống mỗi ngọn sóng khác, dù chúng không lập tức kề cạnh hoặc nối tiếp. Cho nên, quả là có những hình thái và những trình tự lập lại, dù được phân bố không theo một quy tắc nào trong không gian và thời gian. Bởi lẽ, điều mà Palomar muốn làm đúng vào thời điểm này, chỉ giản dị là nhìn một ngọn sóng, tức là thu nắm tất cả những thành tố cùng lúc mà không bỏ qua bất cứ thành tố nào. Vì thế, cái nhìn của anh bám vào sự di chuyển của nước tiến vỗ vào bờ cho đến khi còn ghi nhận được các khía cạnh chưa từng thu nắm; vừa thoáng hiện một hình ảnh lập lại, là anh biết, anh đã thấy tất cả những điều mình muốn, và có thể thôi, không nhìn nữa.
Là người bồn chồn, sống trong một thế giới quay cuồng và dồn cục, Palomar có khuynh hướng giảm bớt quan hệ với thế giới bên ngoài. Để tự vệ trước chứng suy nhược thần kinh toàn diện, anh tìm đủ mọi cách đặt cảm giác của mình dưới sự kiểm soát.
Mô sóng khi tiến, nhô lên tại một điểm nào đó, chứ không phải bất cứ điểm nào đó, và từ đấy, nó bắt đầu xỏa cuộn trắng xóa. Nếu điều này xảy ra ở một khoảng cách nhất định so với bờ, thì bọt nước có thời gian tự bọc lấy nó, rồi biến mất lần nữa, như bị nuốt chửng, và trong cùng khoảnh khắc, lại quay về mà tràn ngập mọi sự, nhưng lần này thì lại dấy từ dưới lên, như một tấm thảm trắng trườn lên bò đón chờ ngọn sóng tới. Ấy thế mà khi đợi ngọn sóng tới lăn trên thảm, Palomar lại nhận ra rằng, nó không còn là sóng, mà chỉ là thảm, và ngay cả điều này cũng nhanh chóng biến mất, thành cái lấp lánh của bờ cát ướt, rút về thật nhanh, như thể việc chối từ cái lấp lánh là do sự mở rộng của bờ cát khô đục mà vành đai tua tủa của nó đang sấn tới.
Cùng lúc, cần xét đến các lõm sóng, nơi ngọn sóng chia làm hai cánh kéo về bờ, một cánh từ phải sang trái, và cánh kia từ trái sang phải. Rồi cái điểm đi hay điểm đến của sự phân kì hoặc hội tụ của các cánh, lại chính là cái điểm âm này, tiến theo các cánh nhưng luôn luôn bị kềm lại, làm đối tượng cho những cú phủ đầu luân phiên của các cánh, cho đến khi một ngọn sóng khác mạnh hơn, nhưng cùng vấn đề phân kìhội tụ bắt kịp, để sau đó ngọn sóng này lại bị một ngọn sóng khác mạnh hơn nữa, đập tan mà giải quyết cái gút thắt.
Lấy mô thức của các ngọn sóng làm mẫu, bờ cát sọc vào biển những mũi cát nhấn nhá, trắng lấm tấm soải dài trong nước, thành hình và tan biến sau mỗi cơn thủy triều. Palomar chọn một trong những lưỡi cát lè xè nơi này làm điểm quan sát, do sự thể các ngọn sóng vỗ chéo lên cả hai phía khi vượt lên trên bề mặt nửa chìm nửa nổi của lưỡi cát, nên chúng sẽ gặp ngọn sóng từ bên kia tạt sang. Thế đấy, để hiểu một ngọn sóng được thành hình thế nào, cần chú ý đến các lực đẩy đối nghịch mà trong một khuôn khổ nhất định, đối trọng nhau, và trong một chừng mực nào đó, cộng thông nhau, để sản sinh ra tung tóe toàn bộ mọi lực đẩy, xuôi và ngược, vào trong cái tràn trề bọt nước thường thấy.
Lúc này, Palomar tìm sách giới hạn trường quan sát của mình; nếu anh hình dung trong đầu một diện tích, chẳng hạn, mười mét bờ nhân với mười mét biển, thì anh có thể hoàn thành một kiểm kê về mọi sự chuyển động của sóng, lập lại với các tần số khác nhau trong một quãng thời gian nhất định. Cái khó là ở việc xác định các ranh giới của diện tích này, bởi lẽ, giả dụ anh cho rằng cạnh xa nhất, so với chỗ anh, là đường ren nổi lên của một ngọn sóng đang tiến, đường ren này khi đến gần, lại nhô lên, choán lấy mắt anh tất cả những gì sau nó; thế là khoảng không gian dưới sự khảo sát đổ nhào và cùng lúc bị tan nghiến.
Thế nhưng, Palomar không mất tinh thần và ở mỗi thời điểm anh đều tin rằng anh có thể nhìn được mọi điều có thể nhìn từ vị trí quan sát của mình, ấy vậy mà luôn luôn xảy ra cái điều gì đó anh không ghi nhận. Nếu không vì cái háo hức muốn đạt đến một kết quả hoàn toàn và dứt khoát cho thao tác thị lực này, thì việc nhìn các ngọn sóng có lẽ, đối với anh, sẽ là một buổi diễn tập có tính chất thật xả hơi, có thể tránh cho anh các chứng suy nhược thần kinh, nhồi máu cơ tim, và loét bao tử. Và có lẽ, đây là chìa khóa cho việc làm chủ cái tính phức tạp của thế giới, được rút lại thành một cơ chế giản dị nhất.
Song, mỗi cố gắng để xác định hiện tượng này, đều phải chú trọng đến một ngọn sóng dài kéo đến thẳng góc với các bọt sóng tan vỡ, song song với bờ, kết thành một mào sóng thường xuyên bồng bềnh trên mặt. Những đợt nhấp nhô lăn tăn đổ về bờ không làm xáo trộn cái tính cách xông xáo đồng bộ của mào sóng, chính cái lăn tăn lại bị mào sóng xẻ theo một góc vuông, để rồi, chẳng ai biết mào sóng sẽ đi về đâu và từ đâu lại đến. Có lẽ chính cái luồng gió Đông đã khiến mặt biển lưu chuyển ngược lại chiều lực đẩy ngầm sâu của các khối nước đổ ra khơi. Nhưng ngọn sóng sinh thành từ không khí này cũng thu thập trên đường đi của nó, những lực đẩy chéo ngang, nảy sinh từ nước, bẻ hướng chúng, duỗi thẳng chúng ra theo chiều của nó và cưu mang chúng. Cứ thế và cứ thế ngọn sóng lớn thêm, mạnh thêm, để rồi phải đụng độ với các ngọn sóng ngược lại, dần dà bòn tỉa nó, cho đến lúc nó biến hẳn; hoặc khiến nó xoắn xuýt cho đến khi phải lẫn với một trong rất nhiều triều sóng chéo ngang mà vỗ vào bờ.
Nhắm sự chú ý vào một khía cạnh sẽ làm khía cạnh ấy nổi lên tiền cảnh mà lấn át toàn cảnh; như đối với một số bản vẽ, chỉ cần nhắm mắt, rồi mở mắt, là cái phối cảnh của chúng đã thay đổi. Giờ thì trong cái chồng chéo của các mào sóng trôi theo các hướng khác nhau, bản vẽ toàn cảnh như được chia khổ thành các khung vẽ nhỏ, thoáng hiện và tan biến. Hơn nữa, lực hồi lưu của mỗi ngọn sóng cũng chứa một sức mạnh riêng của nó, ngăn các ngọn sóng đang tiến. Thế rồi, nếu bạn tập trung sự chú ý vào cái lực đẩy lùi này thì hình như sự chuyển động thực lại chính là cái xuất phát từ bờ ra khơi.
Phải chăng cái kết quả thực mà Palomar sắp đạt được, là làm các ngọn sóng cuốn ngược lại, là lật ngược thời gian, là nhận ra thực chất của thế giới ở bên kia các thói quen của cảm giác và tư duy? Không, cái anh đạt được là cảm thấy đôi chút choáng váng, không hơn không kém. Cái trì trí đẩy các ngọn sóng về bờ đã giành phần thắng: thật vậy, sóng đã nổi cồn. Rằng gió sắp đổi chiều? Quả là tai hại khi cái hình ảnh, mà Palomar đã tẩn mẩn kết hợp được, bị vỡ tan và mất hút. Chỉ khi anh có khả năng thu nắm sự hiện diện của tất cả các khía cạnh cùng lúc, thì lúc ấy, anh mới có thể bắt đầu giai đoạn sau của cuộc thao tác: mở rộng tri thức này ra toàn vũ trụ.
Chỉ cần đừng để mất kiên nhẫn, lại là điều sớm xảy ra. Palomar rời bước, men theo bãi biển, bộ thần kinh căng như lúc mới đến, và lại càng cảm thấy bất ổn trước mọi sự.
