Vào buổi hoàng hôn, ánh chiếu trên biển kéo một vệt chói lòa từ chân trời chạy dài vào bờ, hợp thành bởi hằng hà sa số đong đưa lóng lánh; giữa lóng lánh này và lóng lánh kia, màu xanh thẫm của biển kết một mạng thăm thẳm. Những con thuyền trắng choáng ánh mặt trời hóa đen, mất đi thực thể và khối lượng, như đang được cái lốm đốm huy hoàng thiêu đốt.
Đã đến giờ, Palomar, người của sự muộn mằn, bơi những sải bơi chiều tà của mình. Anh xuống nước, xa bờ, và ánh chiếu mặt trời từ chân trời loáng ngả đến chỗ anh biến thành một thanh gươm sáng ngời trong nước. Palomar bơi trong thanh gươm, hay chính xác hơn, thanh gươm lúc nào cũng ở trước anh, cứ mỗi sải tay, thanh gươm lại rút về và không bao giờ để anh soãi đến. Nơi anh vươn cánh tay tới, biển lại nhuốm lấy cái màu đêm thăm thẳm của nó, suốt từ bờ đến vai anh.
Ở thời điểm mặt trời đang lặn hẳn, ánh chiếu từ trắng loáng chuyển sang vàng đồng. Và ở bất cứ điểm nào mà Palomar bơi đến, thì cái chỏm nhọn tam giác khảm vàng ấy lại chính là anh; thanh gươm chuyển theo anh như cánh kim đồng hồ chỉ vào anh mà chốt xoay là mặt trời.
“Đây là vinh hạnh đặc biệt mà mặt trời dành riêng cho tôi”, Palomar thèm nghĩ vậy, hay thật ra, cái tôi bản-ngã-trung-tâm và cái tôi hoang-tưởng-tự-đại ngụ trong anh cố nghĩ vậy. Nhưng cái tôi trầm-uất hoặc cái tôi tự-tổn-thương chung ngụ cùng chốn với cái tôi kia lại phản bác: “Bất cứ ai có mắt đều thấy ánh chiếu quay theo họ, ảo tưởng của cảm giác và tư duy luôn luôn canh giữ chúng ta như canh giữ tù nhân”. Một cái tôi chung ngụ thứ ba, cái tôi vô tư hơn, can: “Nghĩa là, dù sao, tôi cũng trực thuộc các chủ thể cảm xúc và tư duy, có khả năng thiết lập một quan hệ với các tia nắng mặt trời, rồi diễn giải và đánh giá các nhận thức và ảo tưởng”.
Bất cứ người tắm biển nào vào giờ này mà bơi về hướng Tây đều thấy giải ánh sáng hướng vào mình, rồi lụi tắt ra xa hơn một chút so với cái điểm nơi cánh tay họ có thể vươn tới: mỗi người có ánh chiếu của họ, có phương hướng chỉ để cho họ, và dời chuyển theo họ. Cả hai bên ánh chiếu, nước mang màu xanh thẫm. “Có phải cái dữ liệu phi ảo tưởng duy nhất chung cho cả mọi người là bóng tối?” Palomar tự hỏi. Nhưng lưỡi gươm bình đẳng choán mắt mỗi người, chẳng thể thoát. “Phải chăng cái chúng ta có chung, chính là cái dành cho mỗi người làm của riêng?”
Những mảnh thuyền trượt sóng căng buồm lướt trên nước, cắt những đường chéo ngang chiều gió từ đất liền giờ này thổi ra. Những bóng người trụ thẳng kìm giữ các tay lái hình cánh cung của những chiếc sào căng buồm, điều hòa lượng gió, phần phật làn vải bạt. Khi các mảnh thuyền trượt sóng băng ngang ánh chiếu, thì đích thực, sắc màu của các cánh buồm sẽ dịu đi giữa cái chói lòa vàng son bao bọc và đường nét của những thân thể trở nên thẫm đục như ẩn vào màn đêm.
“Tất cả những điều này xảy ra - tay bơi Palomar nghĩ - không phải trên biển, không phải dưới ánh mặt trời mà xảy ra trong đầu, trong các mạch dẫn, giữa đôi mắt và bộ óc ta. Ta đang bơi trong tâm trí ta; chỉ ở đó mà thanh gươm ánh sáng hiện hữu; và chính điều này đã lôi cuốn ta. Đây là nguyên tố của ta, nguyên tố đơn nhất mà ta có thể nhận biết qua một phương thức nào đó”.
Nhưng anh cũng nghĩ: “Ta không thể vươn đến thanh gươm ấy, nó luôn ở đấy, trước ta, nó không thể cùng ở trong ta và cùng ở trong cái ta đang ta bơi, nếu ta thấy nó, thì ta ở ngoài nó, và nó ở ngoài ta”.
Những sải tay của anh trở nên uể oải và lưỡng lự: có thể nói, toàn bộ lí luận của anh thay vì tăng thêm niềm vui bơi trong ánh chiếu, thì lại làm anh cụt hứng, khiến anh cảm thấy trong nó một giới hạn, một cái tội hoặc một bản án. Rồi như một trách nhiệm mà anh không thể thoái thác: thanh gươm hiện hữu chỉ vì anh ở đây; nếu anh ra đi, nếu tất cả những người tắm biển và những mảnh thuyền trượt sóng về bờ, hoặc giản dị quay lưng lại mặt trời, thì thanh gươm sẽ hướng tận đâu? Trong cái thế giới đang rệu rã này, cái anh mong cứu vớt là điều mỏng manh nhất: nhịp cầu biển xanh bắc ngang đôi mắt anh và mặt trời đang lặn. Palomar không còn thấy tha thiết bơi nữa; anh lạnh. Nhưng anh vẫn tiếp tục: giờ thì anh buộc phải ở lại trong nước cho đến khi mặt trời lặn hẳn.
Rồi anh nghĩ: “Nếu ta nhìn, nghĩ, và bơi ánh chiếu thì cũng bởi ở đầu cực kia có mặt trời phóng ra các tia sáng. Quan trọng là ngọn nguồn của những gì tồn tại: những gì mà cái nhìn của ta không thể cáng đáng nổi nếu không ở cái hình thái dìu dịu như trong buổi tà dương này. Mọi sự còn lại chỉ là ánh chiếu giữa những ánh chiếu, gồm cả bản thân ta”.
Một cánh buồm ma lướt qua; bóng người - cột dập dờn giữa đám vẩy lấp lánh. Palomar nghĩ: “Không có gió, cái vợt lồng này - mắc nối qua các gút chất dẻo, xương, gân người, phiến nỉ lông - không đủ sức giương cao; chính cơn gió đã biến nó thành chuyến tàu được phú một mục đích, một chí hướng thiết thực; chỉ cơn gió mới biết cú lướt và người lướt đi về đâu”. Thật thanh thoát nếu anh có thể xóa tan cái tôi cục bộ và hoài nghi của mình vào trong cái chắc chắn của một nguyên lí khởi sinh mọi chuyện! Có phải đây là một nguyên lí duy nhất và tuyệt đối, từ đó mọi hành vi và hình thái khởi nguồn? Hay chỉ là một số nguyên lí riêng biệt, những dòng lực giao nhau, mang lại cho thế giới một hình thái như nó hiển hiện, đơn biệt, khoảnh khắc tiếp nối khoảnh khắc?
“.... ngọn gió và lẽ tự nhiên, biển cả, cái khối lượng nước bệ đỡ các thể đặc bồng bềnh và chuyển trôi như ta và mảnh thuyền trượt sóng”, anh nghĩ, trong tư thế nằm ngửa thả ván.
Lúc này, cái nhìn của anh đang chiêm nghiệm các đám mây lưu lạc và những ngọn đồi cây phủ như mây. Cả cái tôi của anh cũng ngửa lên các nguyên tố: lửa trời, gió cuốn, nước nôi, đất đỡ. Có phải đây là thiên nhiên? Nhưng chẳng gì anh thấy hiện hữu trong thiên nhiên: mặt trời không lặn, biển chẳng nhuộm màu, những hình thù chính là những cái mà ánh sáng chiếu vào đồng tử. Bằng những động tác chân tay vụng về anh đang chập chờn giữa các bóng ma; giữa các hình dong con người trong các tư thế gượng gạo trì kéo sự nặng nề của họ, để lợi dụng không phải cơn gió mà sự trừu tượng hình học của một góc độ giữa chiều gió và độ nghiêng của một công cụ nhân tạo, rồi nhờ thế họ lướt trên làn da trơn tuột của biển. Thế thì thiên nhiên không tồn tại à?
Cái tôi đang bơi của Palomar đắm trong một thế giới rã thể, giữa những điểm giao nhau của các trường tác động, giữa những biểu đồ véc tơ, giữa những cụm đường hội tụ, phân kì và khúc xạ. Nhưng trong anh còn lại một điểm, trong đó tất cả được tồn tại theo một thể thức khác, như một dồn cục, một đóng tảng, một tụ khối: cái cảm giác bạn thấy mình ở đây, nhưng cũng có thể là không, trong một thế giới có thể là không, nhưng lại có.
Một ngọn sóng phá bĩnh khuấy động mặt biển láng; một chiếc thuyền máy xộc phóng ngang, thải lại vệt dầu và chồm xầm xập trên mặt bụng phẳng lì của biển. Một lớp phản chiếu nhơn nhớt, óng ánh nhiều màu của vệt dầu loang rộng bồng bềnh trên nước; cái thể vật chất đằng đặc, dai dẳng, thiếu vắng trong những tia sáng mặt trời lấp lánh, nhưng chẳng thiếu vắng tí nào trong các dấu tích hiện diện vật lí của con người, rải rắc trên lối qua: xăng nhớt thất thoát, tro tàn của chất đốt, rác rưởi không thể phân hóa, hòa trộn và nhân lên sự sống và cái chết chung quanh họ.
“Đây là môi sinh của ta”, Palomar suy gẫm, “vấn đề không phải là chấp nhận hay loại bỏ, bởi vì chỉ ở giữa nơi này mà ta có thể tồn tại”. Nhưng nếu số phận của sự sống trên quả đất sắp điểm, thì phải thế nào? Nếu cuộc chạy nước rút về cái chết trở nên hăng say hơn bất cứ một khả năng cứu nguy nào, thì sao?
Con sóng, mũi khai mở đơn độc, trôi, trôi cho đến khi vỗ bờ; thế rồi nơi lẽ ra chỉ có cát, sỏi, rong, rêu và những mảnh sò bé nhỏ, thì giờ đây, khi con nước rút đi, lại vén mở một khoảng bờ lổm ngổm lon nước ngọt, hạt đậu phộng, túi ngừa thai, xác cá chết, chai nhựa, chiếc guốc gãy, ống tiêm, những nhánh cây tẩm dầu đen kịt.
Lềnh bềnh theo làn sóng của chiếc thuyền máy, cuốn ngợp bởi con nước lổn nhổn đồ phế thải, Palomar đột nhiên cảm thấy mình như một vật trôi giạt giữa những vật trôi giạt, một xác người lăn lóc trên những bãi biểnbãi rác của các đại lụcnghĩa địa. Nếu chẳng còn con mắt nào, trừ cái dung dịch thủy tinh của người chết mở ra trên bề mặt của quả cầu đất - nước, thì thanh gươm sẽ không bao giờ chiếu sáng nữa.
Bạn cứ nghĩ kĩ đi, một tình huống như thế không phải là mới: những tia sáng mặt trời từ hàng triệu thế kỉ nay đã từng dừng chân trên nước trước khi hiện hữu những cặp mắt có khả năng đón nhận chúng.
Palomar lặn xuống; trồi lên; đây rồi thanh gươm! Từ hôm nao con mắt trồi lên từ biển và thanh gươm, đã ở đó đợi mắt tự bao giờ, cuối cùng mới có thể khoe cái mũi nhanh nhoáng sắc nhọn và cái sáng loáng huy hoàng của nó. Cả hai được tạo dựng để cho nhau, cái này vì cái kia, thanh gươm và con mắt. Có lẽ chẳng phải sự ra đời của mắt đã đẻ ra thanh gươm mà là ngược lại, bởi thanh gươm không thể thiếu con mắt, con mắt chiêm ngắm nó, ở tuyệt đỉnh.
Palomar nghĩ đến cái thế giới không có anh: cái thế giới vô cùng trước lúc anh chào đời và cái thế giới mờ mịt hơn nhiều sau cái chết của anh; anh cố hình dung cái thế giới có trước những đôi mắt, bất cứ đôi mắt nào; và một thế giới mà mai kia do đại họa hoặc do sự xói mòn dần dà, bỏ cho mù. Có gì đang xảy ra (đã xảy ra, sẽ xảy ra) trong cái thế giới này? Đúng lúc ấy, một mũi tên ánh sáng, bắn đi từ mặt trời, lướt chiếu trên mặt biển lặng, lung linh, run rẩy trong nước, và thế là vật chất trở thành hội nhận cho ánh sáng, phân liệt thành mô sự sống, rồi đột nhiên, một con mắt, vô số con mắt, nở mầm hoặc lại nở mầm...
Lúc này, tất cả những mảnh thuyền trượt sóng đã cập bến và người tắm cuối cùng, tên gọi Palomar, cũng run rẩy vì lạnh, bước ra khỏi nước. Anh tin chắc rằng thanh gươm vẫn hiện hữu cả khi anh không còn. Thế là, với một chiếc khăn tắm mềm, anh lau khô thân thể, rồi trở về nhà.
