Ở Mehico, Palomar đang đi thăm khu di tích Tula, kinh đô cổ của người Toltecs. Người bạn Mehico đi cùng, một chuyên viên nhiệt tình và hùng biện về các nền văn minh tiền-Colombo, kể cho anh nghe những truyền thuyết đẹp về Quetzalcoatl. Trước khi thành một vị thần, Quetzalcoatl từng là một vị vua có cung điện ở Tula này; giờ chỉ là một hàng cột gãy sứt chung quanh một bể nước mưa, hơi giống một tòa nhà La Mã cổ.

Đền Sao Mai là một kim tự tháp thang. Đỉnh có bốn cột-tượng hình trụ, gọi là cột trụ trời Atlases, miêu tả thần Quetzalcoatl như Sao Mai (qua con bướm mang trên lưng, biểu tượng của vì sao) và bốn cột tạc chạm miêu tả thần Rắn Lông Chim, cũng vị thần ấy nhưng trong lốt thú.

Người ta tin những điều này qua lời kể; vả lại, cũng khó mà chứng minh ngược lại. Theo khảo cổ học Mehico, mỗi bức tượng, mỗi hiện vật, mỗi chi tiết phù điêu thì mang nghĩa gì đó, rồi mang nghĩa gì đó, rồi đến phiên nó lại mang nghĩa gì đó. Một con vật mang nghĩa một vị thần, rồi mang nghĩa một vì sao, rồi mang nghĩa một yếu tố hoặc một phẩm chất con người, cứ thế và cứ thế. Chúng ta đang ở trong thế giới chữ tượng hình, người Mehico cổ, để viết họ vẽ hình tượng, cũng vậy, khi họ vẽ thì như thể họ viết: mỗi hình tượng hiện ra như một câu đố để giải mã. Ngay cả các trụ ngạch trừu tượng và hình học nhất trên tường của một ngôi đền cũng có thể được giải thích là những mũi tên nếu bạn thấy một mô típ đường đứt quãng, hoặc giả bạn có thể đọc ra một dãy số dọc theo các cách thức hoa văn chữ triện tiếp nối nhau. Ở Tula này, những bức phù điêu lặp lại các hình tượng thú vật đã được cách điệu hóa: những con báo, những con sói. Người bạn Mehico dừng lại trước mỗi tảng đá, biến nó thành một chuyện kể vũ trụ, một phúng dụ, một châm ngôn đạo đức.

Một đoàn học sinh tiến bước giữa những phế tích: những cậu thiếu niên có khuôn mặt da đỏ, có lẽ là hậu duệ của những nhà kiến tạo các ngôi đền này, trong bộ đồng phục trắng giản dị, kiểu hướng đạo sinh với chiếc khăn vuông quàng cổ xanh. Các cậu được một thầy giáo không cao hơn các cậu lắm, chỉ lớn tuổi hơn một chút và có cùng gương mặt, tròn, săn, nâu sạm, hướng dẫn. Các cậu trèo lên những bậc thang kim tự tháp với độ dốc gần như dựng đứng và dừng lại dưới những cây cột, người thầy nói về nền văn minh mà các cậu trực thuộc, ở thế kỉ nào, tạc chạm trên tảng đá nào, rồi kết luận: “Chúng ta không biết chúng nói lên điều gì” và đoàn học trò theo thầy trở xuống. Tại mỗi bức tượng, tại mỗi hình tượng tạc chạm trên một bức phù điêu hay một cây cột, người thầy nêu vài dữ kiện và bao giờ cũng thêm vào: “Chúng ta không biết nó nói lên điều gì”.

Đây rồi, một chac-mool, thứ mẫu tượng khá phổ biến: một hình tượng người, nửa nằm nửa ngồi bưng một cái khay; trên khay, các chuyên gia nhất trí trưng những quả tim đầm đìa máu của những kẻ bị hiến tế. Những mẫu tượng này, tự chúng và vì chúng, có thể được xem như những con hình nhân hiền lành, gồ ghề và ráp nhám; nhưng mỗi khi Palomar thấy một mẩu tượng, anh không thể ngăn được sự rung động.

Hàng học sinh bước đến. Và người thầy: “Esto es un chac-mool. No se sabe lo quiere decír. Đây là một chac-mol chúng ta không biết nó nói lên điều gì”, rồi rời bước.

Palomar, dù luôn luôn theo sát lời giải thích của người bạn hướng dẫn viên, nhưng cuối cùng thế nào cũng phải tạt ngang lộ trình của đoàn học sinh để nghe lỏm lời giảng của người thầy giáo. Anh say mê những viện dẫn thần thoại phong phú của người bạn: trò chơi diễn giải, cái đọc phúng dụ hình như đối với anh luôn luôn là một cuộc diễn tập tâm trí tối thượng. Nhưng anh cũng thấy cái hấp dẫn trong thái độ ngược lại của người thầy giáo: cái mà anh lúc đầu tưởng là một sự hấp tấp thiếu quan tâm nay đang vén mở là một thái độ khoa học và sư phạm, một chọn lựa có tính cách phương pháp luận của người thanh niên nghiêm nghị và có ý thức này, một qui tắc mà anh ta không muốn đi trệch. Một hòn đá, một hình tượng, một tín hiệu, một khi đã rời khỏi cái bối cảnh của chúng để đến với chúng ta, thì chỉ là hòn đá ấy, hình tượng ấy, tín hiệu ấy, lời lẽ ấy: chúng ta có thể cố gắng định nghĩa chúng, cố gắng miêu tả chúng như chúng là, thế là đủ; hoặc giả bên cạnh một bộ mặt cho thấy, chúng còn mang một bộ mặt ẩn khuất, đây không phải là điều mà chúng phải cho chúng ta biết. Khước từ việc lĩnh hội nhiều hơn cái các tảng đá cho thấy có lẽ là phương thức duy nhất khả thể, để chứng tỏ lòng tôn trọng cái tính cách bí ẩn của chúng; tìm cách phỏng đoán là một sự kiêu ngạo, một sự phản bội, trước cái ý nghĩa thực, đã mất.

Phía sau kim tự tháp là một hành lang hoặc một cái ngõ thông thương giữa hai thành tường, một bằng đất nện, một bằng đá tạc: Tường Rắn. Đây có lẽ là hiện vật đẹp nhất của Tula: trên cái trụ ngạch khắc nổi, hiện lên một dãy rắn nối đuôi nhau, mỗi con ngoạm một chiếc sọ người trong cái quai hàm há rộng, như thể chúng đang sắp nuốt chửng quả sọ.

Các cậu thiếu niên dừng bước. Và người thầy giáo: “Đây là Tường Rắn. Mỗi con rắn ngoạm trong miệng một chiếc sọ người. Chúng ta không biết nó nói lên điều gì”.

Người bạn đi bên cạnh Palomar không thể tự dằn: “Có, nó có nói! Đó là tiếp nối của sự sống và cái chết, con rắn là sự sống, chiếc sọ người là cái chết; sự sống là sự sống bởi vì nó mang trong nó cái chết, và cái chết là cái chết bởi không có chết thì không có sống...”

Các cậu thiếu niên đứng nghe với những cái miệng há hốc, những cặp mắt đen sững sờ. Palomar nghĩ, mỗi chuyển dịch đòi hỏi một chuyển dịch khác, cứ thế và cứ thế. Anh tự hỏi: “Chết, sống, tiếp nối, qua đi, có nghĩa gì đối với người Toltecs cổ đại? Có nghĩa gì đối với các cậu thiếu niên này? Và đối với ta?” Dù anh biết anh không bao giờ có thể bóp chẹt nhu cầu chuyển dịch, từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, từ hình ảnh cụ thể sang lời lẽ trừu tượng, từ biểu tượng trừu tượng sang kinh nghiệm cụ thể, đan kết rồi lại đan kết một mạng tương đồng. Không diễn giải là không được, cũng như không thể kềm tỏa sự suy nghĩ.

Đoàn học sinh vừa khuất sau một khúc quanh, thì giọng nói trì trí của người giáo viên nhỏ nhắn lại vang lên: “No es verdad, không phải sự thật, điều mà sẽnor đó đã nói cho ông. Chúng ta không biết chúng nói lên điều gì”.